Οι πιο χαρούμενες μέρες της ζωής μας

Είναι 2015 και στις ΗΠΑ είναι ακόμα πρόεδρος ο Μπαράκ Ομπάμα, ενώ ο Ντόναλντ Τραμπ ίσα που έχει μπει στο κάδρο της αμερικανικής πολιτικής ζωής, με την κατάθεση της υποψηφιότητας του εκείνο τον Ιούνιο. Ο πόλεμος στην Ουκρανία όπως τον ξέρουμε σήμερα δεν έχει ξεκινήσει, η Βρετανία είναι μέλος ακόμα της Ευρωπαϊκής Ένωσης και στην Ελλάδα το τέλος των μνημονίων έρχεται μαζί με την ελπίδα.

Οι ΗΠΑ τότε ήταν μια εντελώς διαφορετική χώρα.

Μια μελέτη δεκαετίας

Η ακαδημαϊκή ελευθερία ήταν ακόμα δεδομένη και δε βρισκόταν υπό αμφισβήτηση όπως συμβαίνει από το 2025 και μετά. Σε αυτό το πλαίσιο και ενώ τόσο οι ΗΠΑ, όσο και η Ευρώπη είτε ανέκαμπταν είτε προσπαθούσαν να ανακάμψουν από την οικονομική κρίση που είχε προηγηθεί και είχε πάρει διάφορες μορφές, δημοσιεύθηκε στην επιθεώρηση Sociology of Health & Illness η μελέτη με τίτλο: «Anxious? Depressed? You might be suffering from capitalism: contradictory class locations and the prevalence of depression and anxiety in the USA».

Η μελέτη παρουσιάζει δεδομένα σχετικά με το πώς όσοι βρίσκονται στο μέσο της κοινωνικής ιεραρχίας υποφέρουν συχνότερα από άγχος και κατάθλιψη σε σχέση με όσους βρίσκονται πιο ψηλά ή πιο κάτω σε αυτήν. Η μελέτη καταλήγει στο συμπέρασμα ότι οι εργαζόμενοι σε «αντιφατικές ταξικές θέσεις» εμφανίζουν υψηλότερα ποσοστά κατάθλιψης και άγχους, γεγονός που υποδηλώνει ότι οι σχέσεις εξουσίας και εκμετάλλευσης στην κοινωνική τάξη επηρεάζουν την ψυχική υγεία πέρα από την απλή κοινωνικοοικονομική κατάσταση.

Φυσικά, αυτό που έκανε επιδραστική την έρευνα δεν ήταν τόσο τα ευρήματα της (που για όποιον ασχοληθεί έχουν ένα ενδιαφέρον), όσο ο προκλητικός της τίτλος που στη γλώσσα μας μεταφράζεται ως: «Έχεις άγχος; Έχεις κατάθλιψη; Ίσως, υποφέρεις από τον καπιταλισμό: Αντιφατικές ταξικές θέσεις και η συχνότητα εμφάνισης κατάθλιψης και άγχους στις ΗΠΑ».

Το πρώτο κομμάτι του τίτλου, το λιγότερο ακαδημαϊκό, μέσα στα επόμενα χρόνια έγινε meme και κυκλοφόρησε ευρέως στο διαδίκτυο, ενώ εμπλουτίστηκε με ακόμα περισσότερες αρνητικές επιδράσεις του καπιταλισμού στον σύγχρονο άνθρωπο ανάλογα με την άποψη του εκάστοτε δημιουργού, ομάδας ή πολιτικού φορέα.

Η Ηλιούπολη και το burnout

Το 2015, αλλά και το meme, μου ήρθαν στο μυαλό με αφορμή τη συζήτηση που άνοιξε το περιστατικό με τα δύο κορίτσια στην Ηλιούπολη, αλλά και οι συχνές πλέον αναφορές στον δημόσιο διάλογο στην Ελλάδα στην εργασιακή εξουθένωση.

Η λεπτή γραμμή που συνδέει τα δύο αυτά μεταξύ τους, αλλά και με το meme και με το 2015 τόσο στις ΗΠΑ όσο και στην Ελλάδα, είναι η ολοένα και αυξανόμενη πίεση που αισθάνονται τα άτομα στην καθημερινότητα τους.

Όπως το έθεσε σε πρόσφατη συνέντευξή της στον συνάδελφο Κωνσταντίνο Δέδε η ιστορικός του πολιτισμού και εξειδικευμένη coach για το burnout, Άννα Κ. Σάφνερ απαντώντας σε σχετική ερώτηση: «Νιώθουμε πίεση να είμαστε «παραγωγικοί» ανά πάσα στιγμή, να κάνουμε πάντα κάτι οικονομικά χρήσιμο και προσανατολισμένο στο μέλλον με τον χρόνο μας: να εργαστούμε, να βελτιωθούμε, να ενισχύσουμε τις δεξιότητές μας, να πολλαπλασιάσουμε τα περιουσιακά μας στοιχεία. Αυτή η στάση απέναντι στον χρόνο δεν είναι μόνο προϊόν του νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού, ο οποίος μας ωθεί να βλέπουμε την αξία μας ως ανθρώπινα όντα σε σχέση με την παραγωγικότητα, τα επιτεύγματα και την αξία μας στην αγορά. Έχει, στην πραγματικότητα, πολύ παλαιότερες, θεολογικές ρίζες».

Χωρίς να αμφιβάλλω για την ανθρωπολογική διάσταση της εξήγησης της ειδικού για το πως φτάσαμε εδώ, σημασία έχει το τώρα και πως μπορούμε να αντιμετωπίσουμε τις συνέπειες όλου αυτού που περιγράφεται παραπάνω σε μια εποχή που ο πλανήτης οπισθοδρομεί σε λογικές επικράτησης του ισχυρότερου και επιβολής του.

Η «εξουθενωτική οπισθοδρόμηση» και τα αποτελέσματα

Ήδη το 2015 η διεθνής πολιτική είχε αρχίσει να παίρνει τέτοια χαρακτηριστικά, ξεκινώντας ουσιαστικά από την ουκρανική κρίση το 2013, αλλά και νωρίτερα με τις ανακατατάξεις που έφερε η οικονομική κρίση του 2007-2008 στη διατλαντική ισορροπία και εντός των ΗΠΑ και της Ευρώπης.

Έκτοτε έχουν μεσολαβήσει σημαντικές αλλαγές στην αμερικανική και ευρωπαϊκή πολιτική. Η άνοδος της ακροδεξιάς ρητορικής, το ξέσπασμα του πολέμου στην Ουκρανία και των δύο πολέμων στη Μέση Ανατολή, τα μέτρα κοινωνικής αποστασιοποίησης για την αντιμετώπιση της πανδημίας της Covid-19, η διάλυση του συστήματος των θεσμικών αντίβαρων στις ΗΠΑ κατά τη δεύτερη θητεία του Ντόναλντ Τραμπ, η επίθεση σε βασικούς πυλώνες της φιλελεύθερης τάξης, η στροφή της Ευρώπης στη στρατιωτικοποίηση της και οι επαναλαμβανόμενες ενεργειακές κρίσεις.

Είναι ο συνδυασμός των παραπάνω που επιβαρύνουν ακόμα περισσότερο τις ήδη «εξουθενωμένες» ζωές των ανθρώπων της σύγχρονης εποχής. Από τη διεθνή πολιτική και την οικονομία, από την άνοδο της τεχνητής νοημοσύνης μέχρι τους εργασιακούς χώρους, η αίσθηση της επιβολής του ισχυρού και η αυξανόμενη πίεση προς τις βαθμίδες της κοινωνικής ιεραρχίας που δε βρίσκονται στην κορυφή, αφορούν ολοένα και περισσότερους ανθρώπους. Αυτό καταδεικνύει και η διεύρυνση των κοινωνικών ανισοτήτων που παρατηρείται να μεγεθύνεται ραγδαία τα τελευταία χρόνια.

Και εδώ γεννάται το ερώτημα που θέτουν περιστατικά σαν αυτό στην Ηλιούπολη. Ποιος μπορεί σε αυτό το περιβάλλον να προσφέρει στις γενιές που έρχονται μια διασφάλιση ότι μεγαλώνοντας δε θα υποφέρουν από εξουθένωση, υπερεργασία, εκμετάλλευση; Ποιος μπορεί να διαβεβαιώσει τις νεότερες γενιές ότι όλα θα πάνε καλά; Η μαμά και ο μπαμπάς που εδώ και δύο δεκαετίες κοντά βιώνουν όλα τα παραπάνω;