• Αναζήτηση
  • Βιβλία

    Καθημερινά σχεδόν βομβαρδιζόμαστε από αστρονομικές ειδήσεις για νέους κόσμους που ανακαλύπτονται εντός και εκτός του γαλαξία.

    Λ. Γκράχαμ, Ζ.-Μ. Καντόρ
    Ονοματίζοντας το άπειρο
    Εκδόσεις: Αλεξάνδρεια
    σελ. 232, τιμή €17 + ΦΠΑ

    Κι εμείς, οι σοφοί κι οι ποιητές

    Φύλακες της αλήθειας και των μυστικών
    Θα κρατήσουμε τους δαυλούς της γνώσης
    Σε κατακόμβες, σπηλιές και ερήμους.
    Λάζαρ Αρόνοβιτς Λιουστέρνικ
    (σελ. 119 του βιβλίου)
    Καθημερινά σχεδόν βομβαρδιζόμαστε από αστρονομικές ειδήσεις για νέους κόσμους που ανακαλύπτονται εντός και εκτός του γαλαξία. Πώς όμως «ορίζονται» αυτοί οι νέοι κόσμοι – πλανήτες, αστέρες ή νεφελώματα – όταν τα τηλεσκόπια και οι ποικίλες συσκευές μέτρησης που διαθέτουμε δεν μπορούν να τα «διαβάσουν»; Παρόμοιο ήταν το πρόβλημα που ανέκυψε όταν ο άνθρωπος τόλμησε να ανιχνεύσει – μαθηματικά – σύνολα αριθμών πολύ ευρύτερα απ’ όσα μπορούσε να μετρήσει. Από τη στιγμή που ο Αναξίμανδρος ο Μιλήσιος (610-540 π.Χ.) όρισε το άπειρο ως «ουσία χωρίς όρια, μορφή ή ιδιότητες» η τρομερή σπαζοκεφαλιά της κατανόησής του χώθηκε σαν σαράκι στα μυαλά φιλοσόφων και μαθηματικών. Τα γιγάντια βήματα των ελλήνων διανοητών, από τον Πυθαγόρα (569-500 π.Χ.) ως τον Εύδοξο (404-335 π.Χ.) και τον Αρχιμήδη (287-212 π.Χ.), θεμελίωσαν τον απειροστικό λογισμό. Ωστόσο η κατάκτηση του ελληνικού κόσμου από τους Ρωμαίους διέκοψε τραγικά την υπέρτατη αυτή αναζήτηση του νου.
    Πέρασαν 2.000 χρόνια μέχρι να ξαναπιαστεί το νήμα της σκέψης των Αρχαίων και να φθάσει να ορίσει τα μαθηματικά ο Χέρμαν Βάιλ ως «την επιστήμη του απείρου». Αλλά τότε – στις αρχές του 20ού αιώνα – οι θεράποντες των μαθηματικών δεν είχαν πια την ελευθερία σκέψης του Πυθαγόρα ή του Αρχιμήδη: αιώνες θρησκευτικής καθυπόταξης του νου συναντούσαν πλέον τα αφρισμένα κύματα των αντιεξουσιαστικών ιδεολογιών. Ο,τι διατύπωνε κανείς ως βήμα στη μαθηματική αναζήτηση του απείρου διυλιζόταν – από τους άλλους, αλλά και από τον ίδιο – με τα φίλτρα της ιδεολογικής, φιλοσοφικής και θρησκευτικής τοποθέτησής του.
    Η ιστορία που διηγούνται ο ομότιμος καθηγητής Ιστορίας των Επιστημών στο ΜΙΤ Loren Graham και ο ιστορικός των μαθηματικών στο Institut de Mathematiques de Jussieu Jean-Michel Κantor είναι ακριβώς μια ιστορία συγκρουσιακής μετάβασης από κοινωνίες χαλκευμένης σκέψης σε κοινωνίες γνώσης… από κοινωνίες κλειστού ορίζοντα σε κοινωνίες εξερεύνησης του απείρου. Το βιβλίο τους – που πρωτοεκδόθηκε από το Harvard College το 2009 – ξεκινά με μια απίστευτη ιστορία, η οποία παραδόξως παρέμενε άγνωστη στους καθ’ ύλην αρμοδίους, τους… Ελληνες: Το άβατον του Αγίου Ορους καταπατήθηκε βάναυσα στις 13 Ιουνίου 1913 από τρία πολεμικά σκάφη της τσαρικής Ρωσίας. Οι 113 πεζοναύτες τους εισέβαλαν πάνοπλοι στη Μονή Παντελεήμονος και έπειτα από αιματηρή αψιμαχία πήραν μαζί τους τούς 1.000 ρώσους καλόγερους του μοναστηριού. Ποια ήταν η κατηγορία που προκάλεσε την ανήκουστη ιεροσυλία; Η αίρεση της ονοματοδοξίας.
    Το τι ακριβώς είναι αυτή η αίρεση και γιατί η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία έστρεψε την μήνιν του τσάρου εναντίον της ή γιατί το Πατριαρχείο Κωνσταντινούπολης έφθασε να την καταδικάσει συνοδικά τρεις φορές μπορεί να τα μάθει κανείς διαβάζοντας την ιστορία της Εκκλησίας των Παλαιοημερολογιτών. Με πολύ λιγότερη ψυχική φθορά μπορεί να την καταλάβει αν αναλογιστεί τον κοινό μυστικισμό που συνδέει την Καμπάλα των Ιουδαίων, την Προσευχή του Ιησού των αγιοταφικών χριστιανών μοναχών και το επαναληπτικό μουρμούρισμα προσευχής των βουδιστών μοναχών του Θιβέτ: Η λατρεία του ονόματος του Θεού και η βαθιά πίστη πως η διαρκής και ρυθμική εκφορά του συντονίζεται με τον κιρκαδιανό ρυθμό του ανθρώπου οδηγούν σε έκσταση, σε ανάταση ψυχής, σε άγγιγμα του Θεού.
    Αλλά τι σχέση μπορεί να έχουν τέτοια μυστικιστικά κρεσέντο με τη μαθηματική αναζήτηση του απείρου; Μας την αποκαλύπτουν οι δύο συγγραφείς, με αναλυτικό αλλά και συναρπαστικό τρόπο. Επειτα από το πρώτο τους κεφάλαιο, εξιστόρησης της απόβασης στο Αγιον Ορος και των παραφερναλίων της, μας δίνουν δύο ζουμερά κεφάλαια επεξήγησης του πώς οι Ευρωπαίοι του τέλους του 19ου αιώνα (ξανα)ανακάλυψαν τη θεωρία συνόλων και πώς η αντιπαράθεση γαλλικής και γερμανικής μαθηματικής σχολής έδωσε τη σκυτάλη στους μαθητευόμενους μάγους των μαθηματικών, στη Μόσχα του Ρασπούτιν. Επακολουθούν τα πέντε κεφάλαια-πυρήνας του βιβλίου, όπου μαθαίνουμε την πολυκύμαντη και τραγική ιστορία των μαθηματικών-μοναχών, που βρήκαν την έμπνευση συνέχισης της αναζήτησης στην πίστη ότι το άπειρο είναι ο ίδιος ο Θεός, αλλά και – αναπόδραστα – ήρθαν αντιμέτωποι με τον υλισμό της Οκτωβριανής Επανάστασης. Το ένατο κεφάλαιο προσφέρει μια εξαιρετική ανασκόπηση και συνάμα ανάλυση του «υποκειμενισμού» και της σχέσης μυστικισμού-μαθηματικών, προετοιμάζοντάς μας και για το ενδεχόμενο αναθέρμανσής της στον ταραγμένο 21ο αιώνα που μόλις ξεκίνησε. Το βιβλίο ολοκληρώνεται με ένα παράρτημα και ένα ευρετήριο.
    Συνοπτικά, πρόκειται για εξαιρετική συγγραφή, με επίσης εξαιρετική απόδοση στα ελληνικά από τον Τεύκρο Μιχαηλίδη. Ακόμη κι αν βρείτε τα πρώτα τέσσερα κεφάλαια κάπως καταιγιστικά σε γεγονότα – θεωρήματα – νέα πρόσωπα, μη σταματήσετε την ανάγνωση: η συνέχεια είναι ένα αποκαλυπτικό ιστορικό ντοκυμαντέρ για τις αρχές του προηγούμενου αιώνα και μια… πολύ καλή προπόνηση για τις αρχές του νέου.
    Καφαντάρης Τάσος

    Ταξίδι στα μονοπάτια του εγκεφάλου

    Michael Corballis
    Στο λαβύρινθο του μυαλού
    21 διαδρομές στα μονοπάτια του ανθρώπινου εγκεφάλου
    Εκδόσεις: Αιώρα
    σελ.112, τιμή 9 ευρώ

    Το όργανο στο οποίο χρωστούμε όλες τις νοητικές δυνατότητές μας, ο εγκέφαλος, απασχόλησε, απασχολεί και θα απασχολεί τους επιστήμονες για καιρό. Υπάρχουν δε και εκείνοι που αναρωτιούνται αν είναι δυνατόν ποτέ να αντιληφθούμε πλήρως τα τεκταινόμενα σε ένα όργανο που ταυτόχρονα το χρειαζόμαστε για τη μελέτη του. Και ενώ η επιστημονική έρευνα έχει, ιδιαιτέρως τα τελευταία 10-15 χρόνια, παραγάγει τόσο πολύ πληροφορία για τον εγκέφαλο που και οι μελετητές του αδυνατούν να παρακολουθήσουν στο σύνολό της, διερωτάται κανείς τι πιθανότητες έχουμε εμείς οι κοινοί θνητοί να καταλάβουμε έστω και ένα μέρος από αυτά τα ευρήματα.

    Οπως συμβαίνει με όλα τα καινούργια πράγματα που θέλει κάποιος να μάθει, ο δάσκαλος παίζει καθοριστικό ρόλο: στην περίπτωση του βιβλίου «Στον λαβύρινθο του μυαλού» τον ρόλο του δασκάλου έχει αναλάβει ο Μάικλ Κορμπάλις, ομότιμος σήμερα καθηγητής Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο του Οκλαντ στη Νέα Ζηλανδία. Ο Κορμπάλις, που ειδικεύεται στην εκλαΐκευση της επιστήμης, πετυχαίνει εδώ το ακατόρθωτο. Οπως επισημαίνεται και στον υπότιτλο του πονήματός του, ο συγγραφέας μάς παίρνει από το χέρι και μας ταξιδεύει σε 21 διαφορετικά μονοπάτια του εγκεφάλου (κάποια από αυτά διασταυρούμενα μεταξύ τους). Αλλά δεν είναι αυτό το αξιοθαύμαστο. Στο κάτω κάτω, ούτε ο πρώτος ούτε ο τελευταίος μελετητής του εγκεφάλου είναι που αποφάσισε να μοιραστεί με το ευρύ κοινό αυτά τα οποία απέφεραν οι έρευνές του. Το αξιοθαύμαστο είναι ότι οι εν λόγω διαδρομές είναι οι συντομότερες! Ο,τι έχει να πει ο Κορμπάλις, το λέει μέσα σε περίπου 100 σελίδες με κεφάλαια που σπάνια ξεπερνούν την 5η σελίδα.
    Περιττό να αναφέρουμε ότι η συντομία προϋποθέτει άριστη γνώση των θεμάτων που πραγματεύεται ο συγγραφέας. Αυτή η γνώση σε συνδυασμό με την καθαρότητα του λόγου καθιστά την ανάγνωση του πονήματος του Κορμπάλις ένα πραγματικό ταξίδι στον εγκέφαλο. Εδώ θα πρέπει να επισημάνουμε κάτι: το ταξίδι αυτό μοιάζει με επίσκεψη σε ζωολογικό πάρκο, όπου οι επισκέπτες πρέπει να ακολουθούν καλά καθορισμένα μονοπάτια και ποτέ να μην μπαίνουν μέσα στα κλουβιά. Με άλλα λόγια, ο Κορμπάλις δίνει πληροφορίες, δίνει ευρήματα, αλλά δεν μπαίνει σε μηχανισμούς που εξηγούν αυτά τα δεδομένα.
    Το γεγονός αυτό δεν κάνει το βιβλίο του λιγότερο χρήσιμο. Οι εξηγήσεις δεν είναι πάντοτε απαραίτητες. Παραδείγματος χάριν, στο κεφάλαιο δύο, όπου ο συγγραφέας καταρρίπτει τον μύθο ότι ο μεγάλος εγκέφαλος ισοδυναμεί με αυξημένη νοημοσύνη, δεν χρειάζεται να ειπωθεί τίποτε παραπάνω. Και ενώ υπάρχουν κεφάλαια όπου θα ήθελε κάποιος μια εξήγηση, όπως ας πούμε στο 9 που πραγματεύεται την ικανότητά μας να ξεχωρίζουμε πρόσωπα ή ίσως στα κεφάλαια για τη μουσική (που έχει αναπτυχθεί χωρίς να είναι προφανής η χρησιμότητά της) ή τη γλώσσα (που μας καθιστά μοναδικούς στο ζωικό βασίλειο), ο συγγραφέας δεν εξηγεί μεν, πετυχαίνει να μας ανοίξει την όρεξη για περισσότερα δε.
    Ετσι θα πρέπει να δείτε αυτό το βιβλίο: ως μια καλή εισαγωγή, αν είστε αρχάριος, στα μυστήρια του εγκεφάλου ή ως ένα καλό ξεκαθάρισμα των γνώσεών μας, αν είστε προχωρημένοι.
    Σουφλέρη Ιωάννα

    ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

    Science
    One Channel
    Ο νέος ενημερωτικός τηλεοπτικός σταθμός της Ελλάδας
    Σίβυλλα
    Helios Kiosk