Ζούμε σε έναν κόσμο που μέσα από τις διαδοχικές κρίσεις του γίνεται όλο και πιο αβέβαιος. Σε έναν κόσμο που επιταχύνει και περιπλέκεται, δίνοντας την αίσθηση ότι μας αφήνει πίσω, ότι οι αντιληπτικές μας ικανότητες δεν αρκούν για να τον κατανοήσουν.
Ομως ο άνθρωπος δεν μπορεί να ζει σε έναν κόσμο που δεν καταλαβαίνει. Ακόμη και αν το νόημα γίνεται δυσδιάκριτο, κάπου πρέπει να υπάρχει. Κι αν δεν υπάρχει, το επινοούμε. Και αν δεν αρκούν οι ορθολογικές ερμηνείες, προστρέχουμε (και) σε άλλες. Ετσι αναπτύσσονται νοητικά σχήματα που επιχειρούν να εξηγήσουν τον κόσμο μας. Ετσι ανθούν και οι λεγόμενες θεωρίες συνωμοσίας, που προσφέρουν ένα κλειδί για την κατανόηση του κόσμου βασισμένες σε μια «απόκρυφη γνώση», δηλαδή σε μια γνώση που (υποτίθεται ότι) αποκρύπτεται από τους επίσημους θεσμούς της πολιτικής, της επιστήμης, της ενημέρωσης.
Σαν όλα τα πράγματα, οι θεωρίες αυτές έχουν διαβαθμίσεις. Αλλες μπορεί να μοιάζουν εύλογες και άλλες εντελώς παράλογες, να αμφισβητούν εμμέσως την επιστημονική γνώση ή να την αρνούνται πλήρως, να συναρτώνται με διαφορετικά κοινωνικά – πολιτισμικά πλαίσια και συγκυρίες. Στο πλαίσιο της έρευνας που παρουσιάζεται εδώ, τέθηκαν μια σειρά από τέτοια εξηγητικά σχήματα, επτά τον αριθμό, και προέκυψε μια «κατάταξη» με βάση τον βαθμό αποδοχής τους.
Πρώτη έρχεται η αντίληψη ότι «μυστικές οργανώσεις κυβερνούν τον κόσμο», με το 47% να συμφωνεί, ενώ μάλιστα είναι η μοναδική που δείχνει να έχει πλειοψηφική αποδοχή. Δεν πρόκειται για κάτι πρωτόγνωρο. Πολλοί έχουν προσπαθήσει να ξεκλειδώσουν το «μυστικό» της εξουσίας και η ιδέα ότι πλάι στο ορατό υπάρχει ένα αόρατο δίκτυο διακυβέρνησης έχει τροφοδοτήσει διαχρονικά τη συλλογική φαντασία.
Η σημερινή δημοφιλία, πάντως, της ιδέας αυτής ίσως οφείλεται επιπλέον και σε όσα βλέπουν το φως της δημοσιότητας με επίκεντρο την υπόθεση Επστιν και τις δικτυώσεις μιας παγκόσμιας ελίτ η οποία δίνει την αίσθηση ότι κινείται πέρα από τους νόμους.
Ταυτόχρονα, σε μια εποχή τεράστιων ανισοτήτων, η υπαρκτή συγκέντρωση οικονομικής και πολιτικής ισχύος σε μια πολύ μικρή ομάδα ανθρώπων εύλογα μπορεί να ενισχύει την ίδια θεωρία.
Δεύτερη πιο δημοφιλής είναι η λεγόμενη θεωρία της Μεγάλης Αντικατάστασης, η πλέον επιδραστική, ακροδεξιάς έμπνευσης θεωρία συνωμοσίας που κυκλοφορεί σήμερα στην ήπειρό μας, κατά την οποία «υπάρχει σχέδιο να αντικατασταθεί ο πληθυσμός της Ευρώπης από μετανάστες». Η ιδέα αυτή συνδέεται με τα ξενοφοβικά αντανακλαστικά που βρίσκονται σε άνθηση και τις συναφείς κοινωνικές δυσφορίες που εργαλειοποιεί και αξιοποιεί πολιτικά η άκρα Δεξιά.
Σύμφωνα με τα ευρήματα της έρευνας, τη θεωρία αυτή αποδέχεται ένα όχι ευκαταφρόνητο 34% των ερωτώμενων, με την πλειοψηφία πάντως να την απορρίπτει (54%).
Ακολουθεί με 27% η αντίληψη ότι τα εμβόλια για τον κορωνοϊό «χρησιμοποιήθηκαν για τον έλεγχο των ανθρώπων», μια ευθεία αμφισβήτηση της ιατρικής γνώσης που υποστήριξε τον εμβολιασμό στις έκτακτες περιστάσεις της πανδημίας. Καθώς η μνήμη εκείνης της περιόδου είναι ακόμη νωπή, μοιάζει εύλογο να διατηρείται σε σχετικά υψηλό επίπεδο το ποσοστό όσων συμμερίζονται αυτή την άποψη.
Εξάλλου, η αντίληψη αυτή συνδέεται και με ένα ευρύτερο «κίνημα» σκεπτικισμού απέναντι στον εμβολιασμό, το οποίο είναι αρκετά ισχυρό ώστε να προέρχεται από τους κόλπους του ο υπουργός Υγείας των ΗΠΑ.
Λιγότερο δημοφιλής είναι μία άλλη θεωρία που επίσης αμφισβητεί ευθέως τη συναίνεση της επιστημονικής κοινότητας ότι η κλιματική αλλαγή είναι υπαρκτό και ανθρωπογενές φαινόμενο. Ετσι, για το 21% κλιματική αλλαγή δεν υπάρχει και «είναι φυσιολογικές οι αλλαγές του καιρού» (με το οποίο ωστόσο διαφωνεί το 70%). Τα επιστημονικά δεδομένα αλλά και τις πολιτικές διαβεβαιώσεις περί του αντιθέτου αμφισβητεί και η αντίληψη ότι «υπάρχουν αεροπλάνα που μας ψεκάζουν», την οποία αποδέχεται το 17% (αλλά απορρίπτει το 72%).
Τέλος, χαμηλά ποσοστά αποδοχής εμφανίζουν δύο θεωρίες συνωμοσίας που συνδέονται με το Διάστημα, ότι οι εξωγήινοι έχουν ήδη έρθει σε επαφή με την ανθρωπότητα, αλλά οι κυβερνήσεις το κρατούν μυστικό (9%), και ότι η Γη είναι επίπεδη (3%). Εδώ παίζει ρόλο η γεωγραφία: θεωρίες σαν αυτές είναι πολύ δημοφιλείς στις ΗΠΑ, αν σκεφτεί κανείς την απέραντη συζήτηση γύρω από τα μυστικά της Area 51 ή το κίνημα των Flat Earthers, ωστόσο παραμένουν χωρίς ιδιαίτερη απήχηση στα καθ’ ημάς.
Με βάση αυτές τις απαντήσεις, θα μπορούσε να διαμορφωθεί και ένας δείκτης δεκτικότητας σε αντιλήψεις σαν αυτές («Conspiracy believers»). Με βάση το πόσες από αυτές τις θεωρίες αποδέχονται οι ερωτώμενοι, μπορούμε να διακρίνουμε ένα 36% που θα ονομάζαμε «Απορριπτικούς» (δεν αποδέχονται καμία από τις επτά) και από την άλλη ένα 16% όσων είναι «Επιρρεπείς» (αποδέχονται τουλάχιστον 4 από τις 7 θεωρίες που εξετάστηκαν), με την πλειοψηφία να βρίσκεται κάπου ανάμεσα, καθώς οι «Ενδιάμεσοι», όσοι δηλαδή αποδέχονται μία έως τρεις από αυτές, αθροίζουν 48%.
Αξίζει να γίνει, όμως, και μια κρίσιμη παρατήρηση. Αν δούμε τα δημογραφικά στοιχεία πίσω από τις συνολικές απαντήσεις, διαπιστώνουμε ότι στην αποδοχή θεωριών σαν αυτές δεν παίζουν ιδιαίτερο ρόλο χαρακτηριστικά όπως η ηλικία ή το φύλο.
Παίζει όμως ρόλο η πολιτική τοποθέτηση, καθώς στις περισσότερες περιπτώσεις όσοι αυτοπροσδιορίζονται ως δεξιοί εμφανίζονται περισσότερο δεκτικοί, ειδικά σε ό,τι αφορά τη θεωρία της Μεγάλης Αντικατάστασης αλλά και την αντι-εμβολιαστική στάση. Και παίζει σαφώς ρόλο η χαμηλή εμπιστοσύνη στην πολιτική και η αίσθηση ότι κανείς είναι outsider και «εκτός των τειχών», οπότε και ενισχύεται σχεδόν πάντα η αποδοχή θεωριών συνωμοσίας.
Θυμίζει τη σαιξπηρική φράση «κι αν είναι τρέλα, έχει τη μέθοδό της». Μπορεί οι θεωρίες συνωμοσίας να είναι εύλογες ή παράλογες, αλλά επιτελούν μια λειτουργία: δίνουν νόημα σε έναν κόσμο που μοιάζει χαοτικός και ακατανόητος. Και όταν κανείς αισθάνεται ότι η φωνή του δεν ακούγεται, όταν νιώθει απροστάτευτος και επισφαλής, τότε είναι περισσότερο έτοιμος να αναζητήσει τα «μυστικά» που οι επίσημες εξουσίες αποκρύπτουν. Αυτό όμως θέτει ένα σοβαρό ερώτημα πολιτικής παιδαγωγικής – για όσους μπορούν να το ακούσουν.
Η ταυτότητα της έρευνας
Εταιρεία: Metron Analysis (Α.Μ. ΕΣΡ 4 – Αρ. Γ.Ε.ΜΗ 002305501000)
Ανάθεση: Συνδρομητική έρευνα
Τύπος Έρευνας: Πανελλαδική έρευνα κοινής γνώμης για θέματα της πολιτικής επικαιρότητας, δεικτών κλίματος και κοινωνικών αντιλήψεων – Συνδυασμός Computer Assisted Telephone & Web Interviews
Μέθοδος Δειγματοληψίας: Τηλεφωνική έρευνα: Απλή τυχαία δειγματοληψία σε αρχείο τηλεφωνικών αριθμών που έχουν παραχθεί με τυχαίο τρόπο (RDD-Random Digit Dialing) με την εξής αναλογία: σταθερά τηλέφωνα 47% και κινητά τηλέφωνα 53%. Online έρευνα: Τυχαία επιλογή με βάση ποσοστώσεις από online panel
Χρόνος Διεξαγωγής: 21-27/04/2026
Μέγεθος Δείγματος: 1.300 άτομα ηλικίας 17 ετών και άνω, 884 τηλεφωνικά (415 σε σταθερά και 469 σε κινητά τηλέφωνα) και 416 online. Μέγιστο δειγματοληπτικό σφάλμα ±2,7%
Σταθμίσεις: Το δείγμα σταθμίσθηκε εκ των υστέρων ως προς το φύλο και την ηλικία,την ψήφο στις Ευρωεκλογές 2024 και στις Βουλευτικές εκλογές 2023
Προσωπικό field/Έλεγχοι: Για την τηλεφωνική έρευνα εργάστηκαν 3 επόπτες και 37 συνεντευκτές. Το 24% των τηλεφωνικών συνεντεύξεων ελέγχθηκαν με τη μέθοδο της συνακρόασης. Το 100% των συνεντεύξεων ελέγχθηκαν ηλεκτρονικά.
Τα σημαντικότερα γεγονότα κατά τη διάρκεια διεξαγωγής της έρευνας (21-27/04/2026)
21/04/2026: Σε λίγες ώρες εκπνέει η εκεχειρία ΗΠΑ-Ιράν – Ο Τραμπ δηλώνει αισιόδοξος για την επίτευξη μιας “σπουδαίας συμφωνίας”, διαφορετικά απειλεί με νέους βομβαρδισμούς – Η Τεχεράνη δηλώνει ότι δεν διαπραγματεύεται υπό καθεστώς πίεσης και απειλών – Αβεβαιότητα για τη διεξαγωγή των επικείμενων συνομιλιών στο Ισλαμαμπάντ
22/04/2026: Η ανακοίνωση μέτρων στήριξης ύψους 500 εκατομμυρίων ευρώ για μεγάλες κοινωνικές ομάδες από τον πρωθυπουργό – Περιλαμβάνουν μέτρα για οικογένειες με παιδιά, συνταξιούχους, ενοικιαστές, αγρότες, καθώς και ρυθμίσεις για οφειλέτες
23/04/2026: Οι δηλώσεις της Ευρωπαίας Εισαγγελέως, Λάουρα Κοβέσι, στο Φόρουμ των Δελφών – Τόνισε ότι κανείς δεν θα την πείσει πως τα ρουσφέτια είναι μέρος της δουλειάς των πολιτικών – Απέρριψε τις κατηγορίες περί πολιτικών σκοπιμοτήτων – Σημείωσε ότι η θητεία των Ελλήνων μελών της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας έχει ήδη ανανεωθεί
24/04/2026: Η σύλληψη 20χρονου για τη δολοφονία 27χρονου, γιου ταξιάρχη της ΕΛΑΣ, στον Αγ. Δημήτριο – Συνελήφθησαν άλλα δύο άτομα για υπόθαλψη εγκληματία – Ερωτική αντιζηλία το κίνητρο
25/04/2026: Η επίσκεψη του Γάλλου προέδρου στην Ελλάδα για την ανανέωση της αμυντικής συμφωνίας – Η δημόσια συζήτηση Μακρόν -Μητσοτάκη στη Ρωμαϊκή Αγορά – Οι δύο ηγέτες επισκέφθηκαν και τη φρεγάτα Κίμων – Υπεγράφησαν εννέα διμερείς συμφωνίες
26/04/2026: Η επίθεση ενόπλου στο δείπνο της ένωσης ανταποκριτών ξένου Τύπου του Λευκού Οίκου – Φυγαδεύτηκαν ο πρόεδρος Τραμπ, η πρώτη κυρία και ο αντιπρόεδρος Βανς – Συνελήφθη ο δράστης – Ερωτηματικά για τα ανεπαρκή μέτρα ασφαλείας
27/04/2026: Η συνέντευξη Τραμπ στο CBS μετά την ένοπλη επίθεση στο δείπνο των ανταποκριτών – Προβληματισμός για τα κενά στα πρωτόκολλα ασφαλείας – Δάσκαλος 31 ετών από την Καλιφόρνια ο δράστης της επίθεσης
Ο κ. Γιάννης Μπαλαμπανίδης είναι πολιτικός αναλυτής, επικεφαλής πολιτικής και κοινωνικής έρευνας Metron Analysis.
