Πρόκειται για περιοχές που ανήκουν σε όλους και κανέναν. Αποτελούν περίπου το 75% των ωκεανών και παρέχουν σε δισεκατομμύρια ανθρώπους εξαιρετικά σημαντικά αγαθά και υπηρεσίες.
Είναι δυνητικά πεδία παραγωγής ενέργειας – είτε πράσινης είτε ορυκτής – αλλά και εμπορικοί δίαυλοι. Παράγουν, επίσης, οξυγόνο, απορροφώντας μεγάλες ποσότητες των παγκόσμιων εκπομπών αερίου του θερμοκηπίου. Δέχονται, όμως, μεγάλες πιέσεις: σκουπίδια, ρύπους, υπερεκμετάλλευση των θαλάσσιων ειδών.
Μιλάμε για τις θάλασσες και τους βυθούς εκτός κάθε μορφής εθνικής δικαιοδοσίας, δηλαδή πέρα από τα χωρικά ύδατα, την υφαλοκρηπίδα και την Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη, οι οποίες έως πρότινος δεν προστατεύονταν.
Ομως, από το Σάββατο 17 Ιανουαρίου και έπειτα από 20 χρόνια διαπραγματεύσεων τελεί σε ισχύ η Συμφωνία για τη Διατήρηση και τη Βιώσιμη Χρήση της Θαλάσσιας Βιολογικής Ποικιλότητας σε περιοχές εκτός εθνικής δικαιοδοσίας (BBNJ), και μάλιστα ως εφαρμοστικό κείμενο στη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας, της γνωστής UNCLOS. Συμβεβλημένα είναι περισσότερα από 80 κράτη-μέλη των Ηνωμένων Εθνών, μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα.
«Οι πόροι για τους οποίους συζητούμε δεν πρέπει να ανήκουν σε κανέναν, είναι παγκόσμια κοινά αγαθά. Δυστυχώς, όμως, ζούμε σε έναν άνισο κόσμο. Η Συμφωνία αυτή θα μπορούσε να μειώσει ελαφρώς την ανισότητα και να εξασφαλίσει την κατανομή των οφελών σε ισότιμη βάση» λέει στο «Βήμα» ο καθηγητής Ρόναν Λονγκ, ειδικός στα θέματα των ωκεανών και του Δικαίου της Θάλασσας.
Περιβάλλον και γεωπολιτική στην Ανατολική Μεσόγειο
Μπορεί να αφορά κατά κύριο λόγο τη διαχείριση του περιβάλλοντος, καθώς στις διατάξεις της καθορίζονται συγκεκριμένα μέτρα προστασίας της θαλάσσιας βιοποικιλότητας και δημιουργίας θαλάσσιων προστατευόμενων περιοχών, όμως η BBNJ εμπεριέχει σαφείς γεωπολιτικές διαστάσεις. Και αυτό διότι οι περιοχές ανοικτής θάλασσας σχετίζονται άμεσα με τη λεγόμενη «γαλάζια οικονομία», δηλαδή τους τομείς της ενέργειας, των σπάνιων γαιών, των γενετικών πόρων που χρησιμοποιούνται υπέρ της επιστημονικής έρευνας, καθώς και των θαλάσσιων οδών.
Οι τελευταίες, για παράδειγμα, όπως και το κυνήγι για σπάνιες γαίες, αποτελούν κάποια από τα μείζονα διακυβεύματα της διαμάχης για τον έλεγχο της Ανταρκτικής, ενώ οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Κίνα ερίζουν προκειμένου να επιβληθούν σε όσο το δυνατόν ευρύτερους εμπορικούς διαδρόμους. Αυτομάτως, λοιπόν, προβλέψεις της Συμφωνίας, όπως για παράδειγμα η θέσπιση μέτρων διαχείρισης σε προστατευόμενες περιοχές, αποκτούν ειδική γεωστρατηγική σημασία.
Η Συμφωνία για τις περιοχές εκτός εθνικής δικαιοδοσίας, στις οποίες ουσιαστική πρόσβαση διαθέτουν κατά κύριο λόγο οι μεγάλες δυνάμεις της εποχής, έχει υπογραφεί – χωρίς ακόμα να επικυρωθεί – από σχεδόν όλα τα ισχυρά κράτη του πλανήτη: ΗΠΑ, Κίνα, Ινδία, Ρωσία, Βρετανία, Ιαπωνία. Τη Συμφωνία επικύρωσαν επίσης μεταξύ άλλων η Ελλάδα, η Κύπρος, η Ευρωπαϊκή Ενωση, η Νορβηγία και η Τουρκία. Η επιλογή της Τουρκίας να επικυρώσει την BBNJ είναι αντιφατική, καθώς ως γνωστόν η χώρα δεν είναι συμβαλλόμενη στην UNCLOS, γεγονός που αποτελεί επιπλέον αιτία των ελληνοτουρκικών διαφορών ως προς τις οριοθετήσεις των θαλάσσιων ζωνών.
Η υπογραφή της Τουρκίας και η επίμαχη ζώνη
Στην επίμαχη για την Ελλάδα περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου, στο ιδιαίτερο τρίγωνο που παράγει επικίνδυνες αναταράξεις, η BBNJ έχει επικυρωθεί μόνο από την Αθήνα, τη Λευκωσία και την Αγκυρα. Πέρα από τις δομικές διαφορές περί των οριοθετήσεων θαλάσσιων ζωνών, οι πλευρές εμπλέκονται αναγκαστικά σε εγχειρήματα που τις αφορούν, τμήματα των οποίων – ελλείψει διμερών συμφωνιών – βρίσκονται εκτός της δικαιοδοσίας τους. Χαρακτηριστικότερα παραδείγματα είναι τα έργα μεταφοράς ενέργειας, η πρόσβαση σε γενετικούς πόρους και οι υπό σχεδιασμό εμπορικές διαδρομές, όπως ο IMEC.
Η πραγματικότητα είναι ότι στην ευρύτερη περιοχή εκλείπουν, εξαιτίας του τουρκικού αναθεωρητισμού, οι όροι που θα οδηγήσουν στις απαραίτητες συναινέσεις ως προς την εφαρμογή της BBNJ. Σύμφωνα, μάλιστα, με τον δρα Μουσταφά Μπασκαρά, μέλος του Πανεπιστημίου της Αγκυρας για το Ναυτικό Δίκαιο (πρόκειται για τον κρατικό φορέα που ανάρτησε στην UNESCO τον τουρκικό χάρτη εν είδει Θαλάσσιου Χωροταξικού Σχεδιασμού, σύμφωνα με τον οποίο η υφαλοκρηπίδα της Τουρκίας τέμνει στη μέση το Αιγαίο), το γεγονός ότι η Αγκυρα επικύρωσε την BBNJ δεν σημαίνει ότι δεσμεύεται από τις προβλέψεις της UNCLOS.
Ο ίδιος, μιλώντας στη στρογγυλή τράπεζα που διοργανώθηκε για την BBNJ από το Πανεπιστήμιο Αθηνών και το Athens Public International Law Center, υποστήριξε ότι τα κυριαρχικά δικαιώματα της Τουρκίας στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο παραμένουν ανέπαφα, αποδίδοντας αποκλειστικά περιβαλλοντικά κριτήρια στην επιλογή της χώρας να θέσει σε ισχύ την BBNJ. Σύμφωνα, όμως, με άλλους αναλυτές, η επικύρωση της Συμφωνίας πρέπει να εκληφθεί ως τάση της Τουρκίας να συμμετέχει σε ζητήματα που αφορούν τη διεθνή νομιμότητα, την οποία όμως η Αγκυρα προσλαμβάνει αμιγώς υπό τους δικούς της όρους.
Απαντώντας σε ερώτηση του «Βήματος» αναφορικά με τον βαθμό συσχέτισης της Συμφωνίας με τις προβλέψεις της UNCLOS, το ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών επισημαίνει ότι η BBNJ «θα ερμηνεύεται και θα εφαρμόζεται εντός του πλαισίου της Σύμβασης για το Δίκαιο της Θάλασσας. Αυτό είναι σημαντικό για την Ελλάδα, καθώς επιβεβαιώνεται ο κομβικός ρόλος της Σύμβασης του Δικαίου της Θάλασσας ως το νομικό πλαίσιο εντός του οποίου πρέπει να διενεργούνται όλες οι χρήσεις της θάλασσας». Υπογραμμίζεται, δε, ότι σε περιπτώσεις λήψης μέτρων διαχείρισης, όπως π.χ. σε θαλάσσιες προστατευόμενες περιοχές, «προβλέπονται διαβουλεύσεις με το παράκτιο κράτος, ειδικά αν τα προτεινόμενα μέτρα δύνανται να επηρεάσουν τα υπερκείμενα ύδατα της υφαλοκρηπίδας του».
Ανάμεσα, πάντως, στους στόχους της BBNJ είναι η καθιέρωση ενός συστήματος ειρηνικής επίλυσης των διαφορών ως προς την ερμηνεία ή την εφαρμογή της Συμφωνίας, ενώ προβλέπεται και η δυνατότητα προσφυγής στο Διεθνές Δικαστήριο για το Δίκαιο της Θάλασσας. Επιπλέον, σημειώνει ο κ. Λονγκ, η συμφωνία περιέχει διατάξεις που αναιρούν την εφαρμογή της σε αμφισβητούμενες περιοχές. «Αυτή είναι μια πολύ σημαντική πτυχή.
Πιστεύω ότι θα δούμε την ανάπτυξη ισχυρών περιφερειακών θεσμών για την εφαρμογή της BBNJ ή επιμέρους διμερών συμφωνιών. Υπάρχουν ήδη παραδείγματα αυτού, όπως στον Ινδικό Ωκεανό» υπογραμμίζει. Ο ίδιος υπενθυμίζει παράλληλα ότι δεν υπάρχει «παγκόσμια αστυνομία τήρησης της διεθνούς νομιμότητας. Τελικά, το εάν η Συμφωνία θα εφαρμοστεί και θα χρησιμοποιηθεί ενεργά θα καθοριστεί από το εάν τα κράτη επιλέξουν να το πράξουν».
Κόντρα στην εποχή των μονομερών αποφάσεων
Η εφαρμογή της BBNJ έρχεται στη συγκυρία κατά την οποία για πρώτη φορά τόσο έντονα μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου αμφισβητείται η διεθνής τάξη πραγμάτων. «Η Συμφωνία είναι μια πολυμερής εφαρμογή του διεθνούς δικαίου σε μια εποχή όπου κυριαρχούν τα αντίθετα: To “Δόγμα Ντονρόε”, η συναλλακτική προσέγγιση, το δίκαιο του ισχυρότερου» λέει στο «Βήμα» η Μαρία Δαμανάκη, εμπειρογνώμονας σε θέματα Κλίματος και Ωκεανών, αναδεικνύοντας παραλλήλως τη μεγαλύτερη πρόκληση: «Η εφαρμογή της απαιτεί διεθνή συνεργασία, σε μια εποχή όπου όλα τα συστήματα διεθνούς διακυβέρνησης καταρρέουν».
Η Συμφωνία τέθηκε σε ισχύ σε χρόνο-ρεκόρ, παρατηρεί ο καθηγητής Λονγκ, προσθέτοντας ότι τα κράτη που θέλουν να συνεργαστούν θα το πράξουν «επειδή πιστεύουν ότι είναι προς το συμφέρον τους – μπορεί να πιστεύουν ότι χρειάζονται τη συμφωνία για να προστατεύσουν τους κοινούς θαλάσσιους πόρους ή για να καταστήσουν δυνατή την έρευνα και τη χρήση τους ή για να κάνουν άλλους να μοιραστούν τα κέρδη από αυτούς».
Καθώς, όμως, στον σύγχρονο συγκρουσιακό κόσμο οι ανοικτές θάλασσες αποτελούν ήδη αντικείμενο αντιπαράθεσης και μάλιστα μεταξύ των μεγάλων παικτών, η συναίνεση στη διαχείριση των υδάτων εκτός δικαιοδοσίας φαντάζει ως δύσκολη άσκηση ισορροπίας. Η Συμφωνία, πάντως, αποτελεί το πρώτο βήμα για την αντιστροφή των καταστροφικών τάσεων που αντιμετωπίζουν οι ωκεανοί.
«Η Συμφωνία για τους Ωκεανούς μπορεί να αμβλύνει τις ανισότητες»
Μπορεί η διεθνής κοινότητα να μετατρέπεται, σταδιακά αλλά ανεξέλεγκτα, σε μια παγκόσμια αρένα όπου το «δίκαιο του ισχυρού» τείνει να αντικαταστήσει τη νομιμότητα, όμως από τις 17 Ιανουαρίου έχει τεθεί σε ισχύ μια νέα Συμφωνία που αφορά τη διαχείριση των ανοικτών θαλασσών και των Ωκεανών εκτός κάθε εθνικής δικαιοδοσίας. Αποτελώντας, μάλιστα, εφαρμοστικό κείμενο της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας, της γνωστής UNCLOS. Είναι η Συμφωνία για τη Διατήρηση και τη Βιώσιμη Χρήση της Θαλάσσιας Βιολογικής Ποικιλότητας σε περιοχές εκτός Εθνικής Δικαιοδοσίας (BBNJ), με περισσότερα από 80 κράτη- μέλη των Ηνωμένων Εθνών, μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα, να έχουν ήδη συμβληθεί.
Οι εν λόγω περιοχές αποτελούν περίπου το 75% των ωκεανών, όπου παράγονται εξαιρετικά σημαντικά αγαθά και υπηρεσίες για όλη την ανθρωπότητα: ενέργεια, εμπορικοί δίαυλοι, παραγωγή οξυγόνου, βιοποικιλότητα, γενετικοί πόροι που χρησιμοποιούνται στην έρευνα. Όπως κάθε συμφωνία που εφαρμόζεται επί του πεδίου, η BBNJ παράγει και γεωπολιτικά αποτελέσματα, πολλώ δε μάλλον σήμερα που οι σπάνιες γαίες και οι θαλάσσιοι διάδρομοι τείνουν να εξελιχθούν σε μείζονα διακυβεύματα- όπως για παράδειγμα συμβαίνει στην περίπτωση της Αρκτικής. Αξιοσημείωτο, επίσης, το γεγονός ότι η BBNJ επικυρώθηκε στην Ανατολική Μεσόγειο, εκτός από την Ελλάδα και την Κύπρο, και από την Τουρκία, με την Άγκυρα πάντως να δηλώνει ότι δεν δεσμεύεται από τις προβλέψεις της UNCLOS και ότι η δεν πρόκειται να απεμπολήσει αυτά που η ίδια θεωρεί ως κυριαρχικά δικαιώματα στην ευρύτερη περιοχή.
Ο καθηγητής Ρόναν Λονγκ, ειδικός στα θέματα των Ωκεανών και του Δικαίου της Θάλασσας, διδάσκων μεταξύ άλλων στο World Maritime University της Σουηδίας, ένας επιστήμονας ο οποίος παρακολούθησε μεγάλο τμήμα των διαπραγματεύσεων που κατέληξαν στην υπογραφή της BBNJ, μιλάει στο «Βήμα» για τη σημασία και τις βασικές προβλέψεις της. Θεωρεί ότι τα προτερήματά της θα είναι και το «διαβατήριο» για την εφαρμογή της από τα ίδια τα κράτη που την έχουν υπογράψει, εκφράζοντας την αισιοδοξία του ότι παρά το γεγονός πως οι μεγάλοι παίκτες είναι αυτοί που κυριαρχούν στη παγκόσμια σκακιέρα υπάρχουν περιθώρια για μια δικαιότερη κατανομή των πόρων.
– Ποια θα ξεχωρίζατε ως το πλέον σημαντικά παραγόμενα αποτέλεσμα της BBNJ;
Η Συμφωνία BBNJ εισάγει μια εντελώς νέα βαθμίδα προστασίας για περιοχές του ωκεανού στις οποίες κανένα κράτος δεν έχει κυριαρχία ή δικαιοδοσία – όχι μόνο δηλαδή στην ανοικτή θάλασσα, αλλά και τον βυθό σε αυτές τις περιοχές. Αυτό είναι το πλέον σημαντικό, διότι τα οικοσυστήματα σε αυτά τα μέρη, δηλαδή στα οικοσυστήματα στα οποία βασιζόμαστε για την τροφή μας, την απορρόφηση του άνθρακα και που μπορεί να μας προσφέρουν νέες γνώσεις για την έρευνα στον τομέα των φαρμάκων ή των χημικών ουσιών, υφίστανται τεράστια πίεση λόγω της κλιματικής αλλαγής και των ανθρώπινων δραστηριοτήτων. Επίσης, βάσει της Συμφωνίας καθίσταται δυνατή η ανταλλαγή σπουδαίων γνώσεων από την πρόσβαση και τη χρήση σε θαλάσσιους γενετικούς πόρους που υπάρχουν σε αυτές τις περιοχές. Κι αυτό είναι σημαντικό, διότι οι πόροι αυτοί δεν πρέπει να ανήκουν σε κανέναν, είναι παγκόσμια κοινά αγαθά. Και ακριβώς επειδή ζούμε σε έναν, δυστυχώς, άνισο κόσμο, η συμφωνία αυτή θα μπορούσε να μειώσει ελαφρώς την ανισότητα και να εξασφαλίσει την κατανομή των οφελών σε ισότιμη βάση.
– Κατά γενική ομολογία ο κόσμος οδηγείται σε μια κατάσταση όπου οι μονομερείς αποφάσεις επανέρχονται στο προσκήνιο, το διεθνές δίκαιο περιθωριοποιείται και οι διακρατικές συνεργασίες γίνονται όλο και πιο δύσκολες. Τι σας κάνει να πιστεύετε ότι η BBNJ είναι δυνατό να εφαρμοστεί και κυρίως να καταστεί αποτελεσματική;
Θα διαφωνήσω, καθώς δεν πιστεύω ότι το διεθνές δίκαιο περιθωριοποιείται ενώ βρίσκονται σε εξέλιξη οι κρίσεις στις οποίες νομίζω ότι αναφέρεστε. Βρίσκεται στο επίκεντρό τους, αλλά ορισμένα κράτη υποστηρίζουν ότι μπορούν να χρησιμοποιήσουν το διεθνές δίκαιο κατά τρόπο τέτοιο ώστε να αιτιολογήσουν τη βία και τη μονομέρεια. Άλλα κράτη, όμως, διαφωνούν. Η συμφωνία BBNJ θα καταστεί αποτελεσματική αν το επιθυμεί ικανός αριθμός κρατών. Και υπάρχουν πολλές ενδείξεις ότι αυτό θα συμβεί καθώς ήδη 82 κράτη, αλλά και η ΕΕ έχουν προσχωρήσει. Η Συμφωνία τέθηκε σε ισχύ σε χρόνο- ρεκόρ, επειδή αρκετά κράτη την επικύρωσαν γρήγορα, κάτι που απαιτεί πολλή δουλειά και πολιτική δέσμευση. Άρα τα κράτη που θέλουν να συνεργαστούν στη βάση της Συμφωνίας θα το κάνουν. Ακόμα και αν άλλα κράτη αρνηθούν. Και θα το κάνουν επειδή πιστεύουν ότι είναι προς το συμφέρον τους. Για κάποιους, η Συμφωνία λειτουργεί υπέρ της προστασίας των θαλάσσιων πόρων τους, για άλλους δύναται να προάγει την έρευνα και τη χρήση αυτών των πόρων ή ακόμα και να για προσδώσει οικονομικά κέρδη από αυτές τις δραστηριότητες.
– Καθώς μιλάμε για ύδατα και ωκεανούς εκτός εθνικής δικαιοδοσίας, πώς ακριβώς θα εξασφαλιστεί η τήρηση και η επιτήρηση αυτών που προβλέπονται στη BBNJ; Και κυρίως ποιος θα είναι ο αρμόδιος τήρησης αυτών; Τα εθνικά κράτη; Ένας άλλος υπερεθνικός οργανισμός;
Κανείς δεν επιβάλλει το διεθνές δίκαιο εκτός από τα ίδια κράτη, κάνοντας χρήση της εγχώριας δικαιικής τάξης και των νόμων τους. Σε κάποιες περιπτώσεις είναι οι περιφερειακοί φορείς αυτοί που διαθέτουν τα μέσα να εφαρμόσουν το διεθνές δίκαιο. Δεν υπάρχει παγκόσμια αστυνομία. Η Συμφωνία αποτελεί τη βάση για να θεσπιστεί η απαραίτητη εμπειρογνωμοσύνη, αλλά και να δημιουργηθούν διπλωματικοί φορείς που θα θα παρακολουθούν εάν εφαρμόζεται και τηρείται ή όχι. Οι διαφωνίες, άλλωστε, προβλέπεται να επιλύονται από δικαστήριο ή διαιτησία. Ωστόσο, τελικά, το εάν θα εφαρμοστεί και θα παράξει αποτελέσματα θα καθοριστεί από το εάν τα κράτη επιλέξουν να το πράξουν. Μέχρι στιγμής φαίνεται στη Συμφωνία θα συμβληθούν πάνω από 100 κράτη.
-Όπως γνωρίζετε κράτη με θαλάσσια σύνορα, που δεν διαθέτουν συμφωνίες οριοθέτησης, χωρίζονται από σημαντικές διαφορές ως προς την κυριαρχία, τα κυριαρχικά δικαιώματα και τη δικαιοδοσία σε ύδατα και βυθούς, συμπεριλαμβανομένων περιοχών που σήμερα ανήκουν στα διεθνή ύδατα. Θεωρείτε εύκολη τη συνεργασία σε τέτοιες περιπτώσεις ή κανείς θα μπορούσε να πει ότι η εν λόγω Σύμβαση θα περιπλέξει περισσότερο την κατάσταση καθώς ενδεχομένως να αφορά διαφιλονικούμενες περιοχές, οι οποίες έως σήμερα δεν έχουν οριοθετηθεί;
Η Συμφωνία ισχύει για περιοχές που βρίσκονται εκτός εθνικής δικαιοδοσίας. Επιπλέον, περιέχει διατάξεις που εμποδίζουν την εφαρμογή της σε αμφισβητούμενες περιοχές με τρόπο που θα επηρεάσει τις αξιώσεις των κρατών σε αυτές τις περιοχές. Αυτή είναι μια πολύ σημαντική πτυχή της Συμφωνίας, η οποία πρέπει να πλαισιωθεί από τη λογική της διεθνούς συνεργασίας. Πιστεύω ότι θα δούμε τη δημιουργία και εξέλιξη περιφερειακών θεσμών για την εφαρμογή της BBNJ ή σχετικών διμερών συμφωνιών. Υπάρχουν ήδη παραδείγματα αυτού, όπως στον Ινδικό Ωκεανό, αλλά θα ακολουθήσουν και άλλα.
