Σε μια περίοδο έντονης κρίσης των θεσμών, διεθνώς αλλά και στην Ελλάδα, η συζήτηση για το κράτος δικαίου παραμένει ζωηρή.
Στο κάδρο της πρόσφατης αντιπαράθεσης των πολιτικών αρχηγών στη Βουλή, αναδείχθηκαν έντονες παραινέσεις και επικρίσεις ακόμη και προς τη Δικαιοσύνη, αποτυπώνοντας ένα κλίμα βαθιάς ανησυχίας.
Ο πρόεδρος της Ακαδημίας Αθηνών Νικηφόρος Διαμαντούρος μιλά στο «Βήμα» τονίζοντας πως «το μείζον ζήτημα για τη Δικαιοσύνη πλέον δεν είναι η απλή επιβίωσή της, αλλά η δραστική βελτίωσή της, ώστε να καταστεί πραγματικά ικανή να επιτελεί το έργο της χωρίς να επιτρέπει σε καμία επίθεση να θολώνει την κρίση της ή να την αποπροσανατολίζει».
Ποια είναι η ανάγνωσή σας για τις πολιτικές πιέσεις που ασκούνται στη Δικαιοσύνη και πώς θα θωρακιστεί η ανεξαρτησία της;
«Οι βολές που δέχεται η Δικαιοσύνη το τελευταίο διάστημα, τόσο σε εθνικό όσο και σε υπερεθνικό επίπεδο, πυροδοτούν έναν έντονο προβληματισμό που απαιτεί άμεση εγρήγορση από κάθε πολιτική δύναμη. Ο ακρογωνιαίος αυτός λίθος του κράτους δικαίου οφείλει να προφυλαχθεί και να ενισχυθεί με κάθε κόστος. Το μείζον ζήτημα πλέον δεν είναι η απλή επιβίωση του θεσμού. Είναι η δραστική βελτίωσή του ώστε να καταστεί πραγματικά ικανός να επιτελεί το έργο του χωρίς να επιτρέπει σε καμία επίθεση να θολώνει την κρίση του ή να τον αποπροσανατολίζει. Αν και οφείλει να αφουγκράζεται τους παλμούς του δημόσιου διαλόγου, η Δικαιοσύνη πρέπει να διατηρεί μια πορεία σταθερή και αταλάντευτη. Αποτελεί, άλλωστε, τον μοναδικό αυθεντικό ερμηνευτή του δικαίου απέναντι στις εφήμερες επιδιώξεις του πολιτικού συστήματος. Αυτή την αυθεντικότητα οφείλουμε να τη στηρίζουμε έμπρακτα, αν θέλουμε πραγματικά να τηρούμε απαρέγκλιτα τη διάκριση των εξουσιών. Γιατί, ακόμη και αν προκύπτουν εσφαλμένες αποφάσεις, η θωράκιση του θεσμικού της ρόλου παραμένει η μόνη εγγύηση για μια ισχυρή και δίκαιη πολιτεία».
- Η Βουλή των αδιάφορων Ελλήνων – Γράφει ο Μάνος Μίχαλος
Θεωρείτε ότι για τα παραπάνω ευθύνεται η παθογένεια της ελληνικής πολιτικής ζωής;
«Οι σύγχρονες κοινωνίες λειτουργούν σε μεγάλο βαθμό με τη λογική της συναίνεσης και όχι της σύγκρουσης. Η ελληνική κοινωνία, αντίθετα, διατηρεί έναν έντονα συγκρουσιακό χαρακτήρα. Ετσι, το πρότυπο της συναίνεσης δεν είναι οικείο και αυτό συνιστά ένα σημαντικό έλλειμμα, με βαθιές ιστορικές ρίζες. Βρισκόμαστε, άλλωστε, στην οδό Πανεπιστημίου, κοντά στη λεωφόρο Βασιλίσσης Σοφίας, όπου υπάρχει το μνημείο για τη δολοφονία του Ιωνα Δραγούμη, μια υπενθύμιση ότι πριν από έναν αιώνα οι συγκρούσεις έφθαναν στα άκρα, ενώ στη συνέχεια ακολούθησε και ο Εμφύλιος. Το μεγάλο επίτευγμα της Μεταπολίτευσης είναι ότι η χώρα κατάφερε να ενταχθεί σε μια ευρύτερη ευρωπαϊκή οικογένεια, η οποία εξασφαλίζει μεγαλύτερη συνέχεια, συνέπεια και προβλεψιμότητα από οποιαδήποτε προηγούμενη περίοδο της ελληνικής ιστορίας. Ωστόσο, το επίπεδο αυτής της επιτυχίας παραμένει χαμηλότερο από ό,τι θα έπρεπε».
Είναι η κουλτούρα της συναίνεσης η λύση για να κερδίσουν ξανά οι θεσμοί την εμπιστοσύνη των πολιτών;
«Κοιτάξτε, αυτές οι αλλαγές δεν είναι κάτι που μπορεί να γίνει ούτε με εξαγγελίες ούτε σε σύντομο χρονικό διάστημα. Αντλώ από την εμπειρία της Μεταπολίτευσης στην εκπαίδευση, όπου κάθε υπουργός Παιδείας ανακοινώνει μια νέα μεταρρύθμιση. Οι πραγματικές όμως μεταρρυθμίσεις δεν είναι κάτι που πωλείται στα σουπερμάρκετ για άμεση κατανάλωση. Απαιτούν διάρκεια, συνέπεια και ουσιαστική προσήλωση. Αρα η ελληνική κοινωνία οφείλει να κατανοήσει τα προβλήματα που αντιμετωπίζει και να αποκτήσει μια προσέγγιση με βάθος χρόνου. Στο κυρίαρχο αξιακό σύστημα της χώρας εξακολουθεί να υπάρχει έντονα η λογική του μηδενικού αθροίσματος, δηλαδή ότι εγώ κερδίζω και εσύ χάνεις. Ωστόσο, υπάρχει και η λογική του θετικού αθροίσματος, όπου και οι δύο πλευρές μπορούν να ωφεληθούν. Σε αυτό το πλαίσιο, πρέπει να αποδεχτούμε ότι η συναίνεση δεν είναι κάτι ξένο, ούτε κακό ούτε επικίνδυνο. Είναι μια βασική συνθήκη της σύγχρονης ζωής. Γιατί, αν το δούμε απλά, οι διαθέσιμοι πόροι δεν είναι άπειροι. Αρα πρέπει να αποφασίσουμε πώς θα τους μοιράσουμε. Και για να γίνει αυτό, απαιτείται συζήτηση και συναίνεση».
- Τι δεν είναι το κράτος δικαίου – Γράφει η Νίκη Λυμπεράκη
Πώς αποτιμάτε την ποιότητα του κράτους δικαίου στη χώρα μας;
«Η ποιότητα του κράτους δικαίου στην Ελλάδα μετά το 1974 είναι ασύγκριτα καλύτερη σε σχέση με το παρελθόν και αποτελεί μια ουσιαστική κατάκτηση, καθώς για πρώτη φορά στη νεότερη ελληνική ιστορία διαμορφώθηκε ένα σταθερό πλαίσιο. Αυτό είναι το μεγάλο επίτευγμα της Μεταπολίτευσης και δεν μπορεί ούτε να αμφισβητηθεί ούτε να αγνοηθεί. Από την άλλη πλευρά, το επίπεδο αυτής της ποιότητας δεν βρίσκεται ακόμη εκεί όπου θα έπρεπε. Το ζητούμενο είναι πώς μπορούμε να ανεβάσουμε τον πήχη, κάτι που μέχρι σήμερα δεν έχει επιτευχθεί στον βαθμό που απαιτείται».
Σε ποιους τομείς εκτιμάτε ότι η συνταγματική αναθεώρηση αποτελεί πραγματική ευκαιρία για να γίνουν τα απαραίτητα βήματα προόδου;
«Δεν είμαι νομικός ούτε συνταγματολόγος, αν και διαθέτω σημαντική εμπειρία στη δημόσια διοίκηση. Αυτό, ωστόσο, δεν με εμποδίζει να τοποθετηθώ. Κατά τη γνώμη μου, πέντε είναι τα μεγάλα σημεία, με κυριότερο το υπόδειγμα διακυβέρνησης. Στα περισσότερα κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ενωσης κυριαρχεί η λογική του συμβιβασμού, με συμμαχίες και συνεργασίες, ενώ οι μονοκομματικές κυβερνήσεις αποτελούν την εξαίρεση, μια νοοτροπία που στην Ελλάδα δεν έχει εμπεδωθεί. Την ίδια στιγμή, το πολιτικό σύστημα δείχνει εγκλωβισμένο στη λογική του εκλογικού κύκλου. Με ό,τι αυτό συνεπάγεται, η χώρα περιορίζεται σε βραχυπρόθεσμους σχεδιασμούς, υπονομεύοντας τη δυνατότητα της δημοκρατίας να λειτουργήσει με τον απαιτούμενο ορίζοντα. Ενα ακόμη κρίσιμο ζήτημα είναι η παιδεία. Το βασικό ζητούμενο για την ελληνική πολιτεία είναι να διασφαλίσει συνθήκες ίσων ευκαιριών, από την προσχολική ηλικία έως τη μέση εκπαίδευση, λαμβάνοντας υπόψη και τις ανάγκες της καθημερινότητας, όπως η δυνατότητα των νέων γονέων να στηριχθούν μέσα από κατάλληλες δομές. Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και το Δημογραφικό, καθώς η Ελλάδα, όπως και η Ευρώπη συνολικά, είναι μια κοινωνία που γηράσκει, με λιγότερες γεννήσεις και συρρίκνωση του πληθυσμού. Δεν υπάρχει εύκολη λύση, υπάρχουν όμως παρεμβάσεις που μπορούν να βελτιώσουν την κατάσταση. Ακολουθεί το ζήτημα της κλιματικής κρίσης, που δεν αποτελεί πλέον μια μελλοντική απειλή, αλλά μια παρούσα πραγματικότητα. Είναι ένα θέμα που δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί απομονωμένα, αλλά απαιτεί ένταξη σε μια ευρύτερη συλλογική προσπάθεια. Τέλος, υπάρχει και η διάσταση της τεχνητής νοημοσύνης, η οποία διατρέχει όλα τα παραπάνω. Η Ακαδημία διαθέτει προσωπικότητες εγνωσμένου κύρους και η ελληνική κοινωνία καλείται να εντάξει περισσότερους σχετικούς μηχανισμούς στον τρόπο λειτουργίας της ώστε να αξιοποιήσει τα οφέλη και να περιορίσει τους κινδύνους που συνεπάγεται».
Μετά το ορόσημο των 100 ετών, ποιο είναι το προσωπικό σας στοίχημα για τον εκσυγχρονισμό της Ακαδημίας;
«Η Ακαδημία, από τη φύση της, οφείλει να λειτουργεί με νηφαλιότητα, ωστόσο για να ανταποκριθεί στην αποστολή της χρειάζεται μεγαλύτερη εξωστρέφεια. Ο δικός μου στόχος είναι να συμβάλω σε αυτή την κατεύθυνση ενισχύοντας την επικοινωνία με την κοινωνία, ώστε να αντλούνται διδάγματα και να διαμορφώνονται πιο ουσιαστικές πολιτικές. Αρα, για εμένα, η εξωστρέφεια αποτελεί βασική προϋπόθεση για την περαιτέρω ανάπτυξη της παρουσίας της Ακαδημίας στην ελληνική κοινωνία. Σε αυτό το πλαίσιο, καθίσταται ακόμη πιο σημαντικό να αναδειχθεί το έργο που ήδη επιτελείται. Η Ακαδημία διαθέτει 17 ερευνητικά κέντρα που παράγουν ιδιαίτερα σημαντικό έργο, το οποίο όμως παραμένει σε μεγάλο βαθμό άγνωστο πέρα από τον στενό ακαδημαϊκό κύκλο. Για τον λόγο αυτόν, καθίσταται αναγκαία η ενίσχυση των μηχανισμών επικοινωνίας στο εσωτερικό της, με ανάπτυξη, μεταξύ άλλων, του γραφείου Τύπου, ώστε να υπάρξει ουσιαστική σύνδεση με την ευρύτερη κοινωνία. Σε αυτή την κατεύθυνση εντάσσονται και πρωτοβουλίες εξωστρέφειας, όπως η συνεργασία με το Μέγαρο Μουσικής για τη διοργάνωση δημόσιων διαλέξεων. Μέσα από αυτές οι ακαδημαϊκοί παρουσιάζουν επιλεγμένα θέματα στο ευρύ κοινό, με τη μέχρι τώρα ανταπόκριση να είναι ιδιαίτερα θετική».
