Οι σπασμοί και εξάψεις του δημόσιου βίου μας τον τελευταίο καιρό δείχνουν ότι κυβερνιέται από ένα ωμό συλλογικό θυμικό. Το πρωτόγονο συναίσθημα οδηγούσε τις προνεωτερικές κοινωνίες της «μηχανικής αλληλεγγύης» (τουτέστιν της αγελαίας συμπεριφοράς) όπως τις ονόμασε ο Εμίλ Ντιρκέμ. Οι κοινωνίες εκείνες ήταν θεολογικές και θεοκρατικές, για να χρησιμοποιήσουμε την τυπολογία του Αυγούστου Κοντ, του δασκάλου του Ντιρκέμ.
Διαποτίζονται από τον φόβο σκοτεινών δυνάμεων που υπερβαίνουν τις ικανότητες του ανθρώπου και ηλεκτρίζονται από την αναμονή «οδηγητών» για να τις «λυτρώσουν». Εχθρεύονται την έλλογη αυτονομία του κάθε ξεχωριστού και μοναδικού προσώπου και κατανοούν την ελευθερία ως διάλυση μέσα «στη μάζα», ως παράδοση σε έναν «υπερατομικό ρυθμό» όπως τον έλεγε ο Καζαντζάκης. Η ζωή τους μορφοποιείται από την παράδοση, τους αυτοματισμούς ενός ομογενοποιημένου, αν όχι πολτοποιημένου, κοινωνικού σώματος που στοιχίζεται πίσω από «ιατρομάγους» που ενσαρκώνουν το κοινό πεπρωμένο. Το πεπρωμένο αυτό είναι ιερό κείμενο, «κείται» δηλαδή μέσα σε κάποιες υποχρεωτικές ιστορικές αφηγήσεις.
Στην παλίρροια και την άμπωτη των καιρών οι αφηγήσεις τούτες πλουμίζονται με «δεξιά» (εθνικά) ή «αριστερά» (κοινωνικά) λοφία. Ο πυρήνας τους όμως είναι ενιαίος και αναλλοίωτος, παλλαϊκός. Είμαστε όλοι ίδιοι, «αδέλφια» της ίδιας πατριάς, του ίδιου έθνους ή της ίδιας τάξης, παίρνουμε ο καθείς αξία μόνο από τον κοινό μας Θεό, θα μας θυμούνται (θα γίνουμε «αθάνατοι») μόνο ως πεσόντες στον ιερό πόλεμο της φαντασίας μας.
Πρόκειται για φαντασία στρατοκρατική: το μέλλον της φυλής εξασφαλίζεται μέσα από έναν διαρκή πόλεμο κατά των αλλοφύλων. Στις σχέσεις με τους άλλους λαούς, λ.χ., μόνο η στρατιωτική σύγκρουση είναι η πατριωτική επιλογή, οι συνομιλίες, το αμοιβαίο συμφέρον, η συνδιαλλαγή είναι προδοτικά παραμύθια. Χρειάστηκαν σκληροί πολιτικοί αγώνες, πολλές πνευματικές αγωνίες, μια ολόκληρη επιστημονική επανάσταση για να απωθηθούν, όχι να εξαλειφθούν, στον ευρωπαϊκό πολιτισμό τούτα τα θεοκρατικά ένστικτα.
Ομως, οι μακρές διάρκειες της πολιτιστικής ιστορίας εξακολουθούν από τα έγκατα να πιέζουν τις επιφάνειες της πολιτικής ζωής. Η επιφάνεια του ποταμού ρέει ορμητικά, έλεγε ο Μπροντέλ, όμως στον βυθό τα νερά είναι αργόσυρτα. Ο Νίτσε το είχε πει πιο δραματικά (και προφητικά): στα υπόγεια των ανακτόρων βρυχάται ο Μινώταυρος.
Αυτός ο κοινωνικός μυστικισμός έχει και το αγιολόγιό του, μορφές κατακτητών και εθνομαρτύρων (Αλέξανδρος, Κωνσταντίνος, Καποδίστριας εσχάτως). Επιδιώκοντας την αναβίωση ενός παραποιημένου παρελθόντος, είναι και αποκρουστικά θανατόφιλος: ηρώων και μαρτύρων αίμα. Οποιοι κι αν είναι αυτοί: είτε ποδοσφαιρικοί οπαδοί είτε θύματα επιλεγμένων ατυχημάτων είτε αληθινά παλικάρια που θυσιάστηκαν για την πατρίδα.
Ολα αλέθονται από τον μύλο μιας προσχηματικής λατρείας, όλα μετασχηματίζονται σε ανούσια τοτέμ για σημερινή κομματική χρήση. Από όλα τα μεγάφωνα (τηλεοράσεις και ραδιόφωνα) μεταδίδεται αδιάκοπα μια θεία λειτουργία για ατροφικές συνειδήσεις. Η σκοταδιστική αυτή παλινδρόμηση οφείλεται ασφαλώς στη διάλυση της παιδείας, ως θεσμού αλλά και κυρίως ως αξίας. Ελάχιστοι ενδιαφέρονται πλέον για μάθηση, για να ερευνήσουν τα πραγματικά ιστορικά γεγονότα, να αντιπαραβάλουν τις ερμηνείες τους και να επιλέξουν την πλέον εύλογη. Τα «πιστεύω» κυκλοφορούν έτοιμα και συσκευασμένα, σε τιμή ευκαιρίας από τα ράφια κομματικών καταστημάτων. Παντού κι ένας άμβωνας όπου ιεροκήρυκες στριγγλίζουν την ημών σωτηρίαν.
Και έτσι αυτό που θα το έλεγε κανείς δημοκρατική συζήτηση καταντάει αηδής κακοφωνία, μια σπατάλη ύβρεων όπου ο ένας προσπαθεί να σβήσει τη φωνή του άλλου. Και έτσι το προνεωτερικό υπόστρωμα προβάλλει τώρα με τη μεταμοντέρνα αμφίεση μιας δημόσιας σφαίρας όπου «έτσι είναι αν έτσι νομίζετε», όπου η ανεξέταστη προσωπική γνώμη προβάλλει ως απόλυτη αλήθεια μέσα από την (αντι)κοινωνική δικτύωση. Το αποτέλεσμα είναι μια γενικευμένη «ανομία», για να χρησιμοποιήσουμε πάλι τον Ντιρκέμ, όπου καταλύεται κάθε κοινωνικός κανόνας, η νομιμότητα είναι για τους ανόητους και οι πολιτικοί συνδαυλίζουν αυτό το χάος νομίζοντας ότι θα τους βγάλει στον αφρό. Αυτή είναι η πραγματική ακυβερνησία.
Ο κύριος Περικλής Σ. Βαλλιάνος είναι ομότιμος καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας, ΕΚΠΑ.
