Σε μια εποχή ταραγμένη, όπου η τέχνη καλείται συχνά να πάρει θέση απέναντι σε πολιτικά και κοινωνικά αδιέξοδα, η Εναλλακτική Σκηνή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής παρουσιάζει μια παραγωγή που δεν αρκείται σε μια αισθητική εμπειρία, αλλά επιχειρεί να λειτουργήσει ως καθρέφτης και ταυτόχρονα ως ρωγμή μέσα στην πραγματικότητα. Η όπερα «Η λέξη» του διακεκριμένου συνθέτη και αρχιμουσικού Αλκη Μπαλτά επικεντρώνεται στην επιλογή του ανθρώπου να μη συμβιβαστεί, αλλά να υποστηρίξει την αλήθεια του με κάθε κόστος. Είναι εμπνευσμένη από τη ζωή του Τζορντάνο Μπρούνο (1548-1600), του ιταλού φιλοσόφου, μαθηματικού, αστρονόμου και ποιητή που καταδικάστηκε από την Ιερά Εξέταση σε θάνατο λόγω των κοσμολογικών και θεολογικών του απόψεων, μεταξύ των οποίων η ιδέα ενός άπειρου Σύμπαντος με πολλούς κόσμους. Παρακολουθώντας τις τελευταίες ώρες του, το έργο θέτει με σύγχρονους όρους το ζήτημα της πίστης, της ακεραιότητας και της εσωτερικής αντίστασης· προσκαλεί σε έναν βαθύ προβληματισμό πάνω στις αξίες που διαμορφώνουν την ύπαρξή μας και καθορίζουν τη στάση μας απέναντι στην εξουσία, την αλήθεια και την ελευθερία· αναδεικνύει τη διαχρονικότητα των διλημμάτων που αντιμετωπίζει ο άνθρωπος όταν έρχεται αντιμέτωπος με την καταπίεση και υπενθυμίζει την ανάγκη για πνευματική ανεξαρτησία και ηθική συνέπεια μέσα σε έναν κόσμο που συχνά απαιτεί σιωπή και υποταγή.
«”H λέξη” άρχισε να γεννιέται όταν διάβασα το λιμπρέτο που μου έδωσε η Ελένη Ζαφειρίου», λέει ο Αλκης Μπαλτάς, «κείμενο δυνατό, βαθιά ποιητικό, γεμάτο μηνύματα αγωνιστικά, αλλά ειπωμένα με τρόπο εσωτερικό, σχεδόν λυρικό. Εργο που μιλά για το διαχρονικό θέμα του ανθρώπινου αγώνα, των διλημμάτων που αντιμετωπίζει προκειμένου να κάνει το σωστό και να υπερασπιστεί όσα πιστεύει βαθιά. Εχω κατά κάποιον τρόπο βρεθεί σε τέτοιες καταστάσεις και εγώ ο ίδιος. Ετσι, από τις πρώτες κιόλας γραμμές ένιωσα πως έπρεπε να το “ντύσω” μουσικά».
Η υπόθεση εκτυλίσσεται μέσα στο κελί του Τζορντάνο Μπρούνο, ο οποίος αρνείται μέχρι τελευταίας στιγμής να πει «αποκηρύσσω» – αυτή είναι η λέξη του τίτλου –, δηλαδή να απαρνηθεί τα πιστεύω του, και οδηγείται στην πυρά. «Ολο το έργο διαδραματίζεται σε αυτό το κελί» λέει ο κ. Μπαλτάς: «Ο Τζορντάνο Μπρούνο είναι μόνος του. Εμφανίζεται η Ιερά Εξέταση που τον καταδικάζει, εμφανίζεται και ένα γυναικείο πρόσωπο – η Φωνή της συνείδησης – που προσπαθεί μάταια να του αλλάξει γνώμη, να τον κάνει να εκφέρει τη λέξη “αποκηρύσσω”. Οταν διάβασα το κείμενο και άρχισα να σχηματίζω αυτές τις εικόνες, κατάλαβα ότι η μουσική απόδοση δεν έπρεπε να έχει εντυπωσιασμούς. Ηθελα έναν λιτό τρόπο έκφρασης, όπου ό,τι λέγεται να προέρχεται εκ των έσω, χωρίς περιττό στολισμό. Σε αυτό το πλαίσιο της ουσιαστικής λιτότητας δεν χρησιμοποιώ ορχήστρα αλλά τρία όργανα, βιολί, τσέλο, πιάνο, με την πιανίστα σε κάποια σημεία να παίζει επιπλέον τσέμπαλο και εκκλησιαστικό όργανο – μια παραπομπή στο ιστορικό πλαίσιο του έργου. Γι’ αυτό, για λόγους ιστορικής πιστότητας, “Η λέξη” ξεκινά με μια δική μου μεταγραφή ενός χορωδιακού του γαλλοφλαμανδού συνθέτη της Αναγέννησης Ζοσκέν ντε Πρε, το οποίο λέει σε ελεύθερη μετάφραση “Λυπηθείτε, όλα τα έθνη”».
Ανάμεσα στην πρόζα και το τραγούδι
Το φωνητικό μέρος του έργου δεν έχει εντυπωσιακές άριες, «είναι πιο πολύ θεατρική μουσική» εξηγεί ο συνθέτης: «Ο πρωταγωνιστής, τον οποίο ενσαρκώνει ο βαρύτονος Τάσης Χριστογιαννόπουλος, κινείται ανάμεσα στην πρόζα και το τραγούδι. Πολλά μέρη είναι καθαρά προφορικά, εσωτερικοί μονόλογοι, σκέψεις, ιδέες. Εκεί η μουσική παρεμβάλλεται σαν αντίλαλος ή σαν συνομιλητής, άλλοτε με ένα σύντομο σχόλιο και άλλοτε με πιο εκτεταμένες, μελωδικές ενότητες. Ο δικός μου τρόπος σύνθεσης δεν είναι ούτε ο ατονικός ούτε ο αμιγώς τονικός. Υπάρχει μια μείξη ανάλογα με την περίσταση. Χρησιμοποιώ λοιπόν και εδώ κάποια ατονικά στοιχεία, δωδεκάφθογγα, το κυρίως όμως μέρος είναι πιο πολύ τονικό. Προσπαθώντας να μεταφέρω τον ακροατή στην εποχή της Αναγέννησης, εκτός από το χορωδιακό του Ζοσκέν ντε Πρε παρεμβάλλω και ένα τραγούδι της εποχής εκείνης. Το ερμηνεύει η Φωνή της συνείδησης, είναι στα ιταλικά, αποδίδεται στον συνθέτη του 17ου αιώνα Στέφανο Λάντι και έχει τίτλο “Bisogna morire”, δηλαδή “Πρέπει να πεθάνουμε”. Είναι μια παρεμβολή τελείως διαφορετική από τον υπόλοιπο ιστό».
Εκτός από συνθέτης του έργου, ο Αλκης Μπαλτάς θα είναι και ο μαέστρος στην παραγωγή της ΕΛΣ, καθώς «αν και, όπως σας είπα, χρησιμοποιείται ένα μικρό ανσάμπλ τριών ανθρώπων, χρειάζεται μια διεύθυνση, καθώς εναλλάσσεται η πρόζα με τη μουσική, υπάρχει τραγούδι, υπάρχει απαγγελία στην οποία παρεμβαίνει η μουσική κ.λπ. “Η λέξη” είναι μια όπερα δωματίου, είναι μουσικό θέατρο».
Τι θέλει να επικοινωνήσει ο ίδιος στο κοινό με αυτό το έργο; «Το βασικό που θέλω να πω, αυτό που θέλει να πει το κείμενο και που ελπίζω πως το εκφράζει και η μουσική μου, είναι η σημασία της πίστης και της σταθερότητας στα πράγματα που κανείς θεωρεί σημαντικά, για τον εαυτό του, για την κοινωνία, για να μην προδώσει τις αξίες που είναι σημαντικές για τη ζωή του. Συχνά το ξεχνάμε αυτό. Εξάλλου δεν είναι και εύκολο να το εφαρμόσουμε. Δεν αναφέρομαι αποκλειστικά σε μεγάλες και σε δραματικές καταστάσεις όπως εκείνες που έζησε ο Τζορντάνο Μπρούνο, αλλά και σε καταστάσεις όπου μπορεί οι απώλειες να είναι μικρότερες, αλλά πάντα σημαντικές για τη ζωή μας».
«Η λέξη» ανεβαίνει σε σκηνοθεσία της Αγγέλας-Κλεοπάτρας Σαρόγλου και σκηνικά – κοστούμια του Γιάννη Κατρανίτσα. Τον Τζορντάνο Μπρούνο ερμηνεύει ο βαρύτονος Τάσης Χριστογιαννόπουλος και τη Φωνή της συνείδησης η μεσόφωνος Μαρισία Παπαλεξίου. Συμμετέχει φωνητικό σύνολο και τριμελές ενόργανο σύνολο. Παραστάσεις θα δοθούν το Σάββατο 18 και την Κυριακή 19 Απριλίου.
