Η ΛΕΞΗ «ντέρμπι», αν και αγγλική (derby, που μάλιστα προφέρεται ντάρμπι), χρησιμοποιείται σε όλον τον κόσμο για να χαρακτηρίσει μια αθλητική αναμέτρηση ανάμεσα σε δύο ομάδες της ίδιας πόλης ή περιοχήςή έστω ανάμεσα στις πιο ιστορικές ομάδες μιας χώρας. Κατά μία εκδοχή η χρήση της στις αθλητικές συναντήσεις προήλθε από την ιπποδρομία την οποία καθιέρωσε το 1780 ο 12ος κόμης της αγγλικής πόλης Derby. Μια άλλη διαδεδομένη άποψη αναφέρει ότι στην πόλη Ντέρμπι διεξαγόταν ένας παραδοσιακός ποδοσφαιρικός αγώνας στον οποίο συμμετείχε όλη η πόλη και συχνά κατέληγε σε συμπλοκές. Στο ποδόσφαιρο ο χαρακτηρισμός «ντέρμπι» δόθηκε για πρώτη φορά στις αναμετρήσεις της Λίβερπουλ με την Εβερτον, τα γήπεδα των οποίων ήταν πολύ κοντά και τα χώριζε το Στάνλεϊ Παρκ, που ανήκε στον κόμη του Ντέρμπι.
Κατά (διαβολική) σύμπτωση Εβερτον- Λίβερπουλ συγκρούονται σήμερα (15.30) στο «Γκούντισον Παρκ». Το κύριο χαρακτηριστικό των ντέρμπι είναι η πέραν των αθλητικών πλαισίων διάσταση του ανταγωνισμού μεταξύ δύο ομάδων και ο συνακόλουθος φανατισμός ανάμεσα στους οπαδούς που συχνά μεταφέρεται στους αθλητές. Σε κάποιες περιπτώσεις η αντιπαλότητα έχει ως υπόβαθρο θρησκευτικές διαφορές, όπως το σκωτσέζικο ντέρμπι των καθολικών της Σέλτικ με τους προτεστάντες των Ρέιντζερς, ή εκφράζει την αντίθεση ανάμεσα στην εργατική και στην αστική τάξη, όπως το αργεντίνικο ντέρμπι του Μπουένος Αϊρες ανάμεσα στους Μπόκα Τζούνιορς και στη Ρίβερ Πλέιτ. Στην Ελλάδα δεσπόζει φυσικά το ντέρμπι Ολυμπιακός- Παναθηναϊκός, που συνέπεσε να διεξάγεται σήμερα σε ποδόσφαιρο και μπάσκετ. Στις 18.30 (ΝΕΤ) θα γίνει η σέντρα στο «Γ. Καραϊσκάκης» και στις 22.00 (ΣΚΑΪ) το τζάμπολ στο ΣΕΦ.
Oι αναμετρήσεις Ολυμπιακού- Παναθηναϊκού για τα σκήπτρα στο ελληνικό ποδόσφαιρο από ιδρύσεως των δύο συλλόγων είχαν όλα τα χαρακτηριστικά ενός ντέρμπι: αντιπαράθεση γειτονικών πόλεων, οπαδικός φανατισμός, επεισόδια, διακοπές, καταγγελίες, συμπλοκές. Ο Παναθηναϊκός, ο οποίος ξεπήδησε το 1908 από τα σπλάχνα του Πανελληνίου, ήταν η ομάδα που βρισκόταν κοντά στα κέντρα λήψης των αποφάσεων, ο κορυφαίος σύλλογος της πόλης των Αθηνών, η οποία στις αρχές του περασμένου αιώνα είχε αναπτυχθεί σε βάρος των υπολοίπων πόλεων και στο κέντρο της ζούσαν η οικονομική και πολιτική ελίτ του τόπου, τα ανώτερα αστικά στρώματα και οι δημόσιοι υπάλληλοι με τις μικροαστικές συνήθειές τους.
Ο Ολυμπιακός ιδρύθηκε το 1925 στον Πειραιά, την πόλη της ναυτιλίας, του μικρεμπορίου και της βιοτεχνίας, στην οποία συνέρρεαν κατά χιλιάδες οι άνθρωποι της δουλειάς προς αναζήτηση του μεροκάματου, στα μηχανουργεία, στο λιμάνι, στο καπνεργοστάσιο του Παπαστράτου, στα λιπάσματα, αλλά και οι πρόσφυγες, οι οποίοι μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή του 1922 κατέκλυσαν τη γειτονική Δραπετσώνα, το Κερατσίνι και την Κοκκινιά. Για τους Αθηναίους οι ολυμπιακοί ήταν οι «μαουνιέρηδες» του λιμανιού (το «γαύροι» λέγεται ότι το επινόησαν οι οπαδοί του Εθνικού) και για τους Πειραιώτες οι παναθηναϊκοί ήταν οι «βάζελοι» του Κολωνακίου.
▅ Από τη φιλία του ΠΟΚ στη… νεκροφόρα
Οι διοικήσεις των δύο σωματείων ουδέποτε έκρυψαν ότι συνεργάστηκαν σε οικονομικό, πολιτικό και προσωπικό επίπεδο. Το 1927, όταν η ΕΠΟ τιμώρησε τον Ολυμπιακό με πολύμηνο αποκλεισμό, ο Παναθηναϊκός και η ΑΕΚ υπέγραψαν πρωτόκολλο φιλίας μαζί του, ίδρυσαν το γνωστό ΠΟΚ, από τα αρχικά Παναθηναϊκός, Ολυμπιακός, Κωνσταντινούπολη, δημιούργησαν κοινό ταμείο και έδιναν μεταξύ τους αλλά και με ξένες ομάδες φιλικούς αγώνες, οι οποίοι στέφθηκαν από τεράστια οικονομική επιτυχία.
«Η οικογένειά μας είχε φιλικότατες σχέσεις με την οικογένεια του Απόστολου Νικολαΐδη. Ο Γιώργος ήταν φίλος με τον Απόστολο αλλά και μετον Πανουργιά. Ερχονταν σπίτι μας, βγαίναμε για διασκέδαση, αλλά στο γήπεδο γινόταν χαμός» διηγείται αυτοβιογραφούμενος ο αιωνόβιος κ. Λεωνίδας Ανδριανόπουλος, ο μοναδικός εν ζωή εκ των πέντε αδελφών που φόρεσαν τη φανέλα του Ολυμπιακού στα πρώτα του βήματα.
Στους οπαδούς του Ολυμπιακού και του Παναθηναϊκού οι ποδοσφαιρικές αναμετρήσεις ξυπνούσαν κοινωνικές του Γιάννη Βάζου (θεωρούσαν ότι) κρινόταν το γόητρο και η υπερηφάνειά τους. Πήγαιναν στο γήπεδο έτοιμοι για μάχη. «Εφιάλτες» απαγορεύονταν στην πόλη τους. «Στην εποχή μας όποιος Πειραιώτης ήταν παναθηναϊκάκιας αντιμετώπιζε πρόβλημα.Δεν του έδιναν σημασία οι φίλοι του. Τον θεωρούσαν προδότη» θυμάται ο κ. Λ. Ανδριανόπουλος. Το ίδιο ίσχυε και στην Αθήνα.
Πάντως στην πρώτη επίσημη αναμέτρηση των δύο ομάδων, την 1η Ιουνίου αντιθέσεις. Από τη μαεστρία του Μίμη Δομάζου και την ευστοχία του Γιώργου Σιδέρη, του Αγγελου Μεσσάρη, 1930, δεν βγήκαν τα βέλη από τις φαρέτρες, παρ΄ ότι δεν έλειψαν τα ευτράπελα. Ο Παναθηναϊκός, με κορυφαίο τον Μεσσάρη, νίκησε 8-2, ενώ ένας μάγκας Πειραιώτης ονόματι Κοκός, ο οποίος είχε γραφείο κηδειών, είχε πάει στο γήπεδο με νεκροφόρα την οποία έσερναν οκτώ άλογα. Ο Ολυμπιακός χρειάστηκε να περιμένει ως τον Νοέμβριο του 1932 για να πάρει ρεβάνς με 6-1. Ο επαναληπτικός του 8-2 διεξήχθη στο γήπεδο του Αρη. Η Αστυνομία, φοβούμενη ότι θα υπάρξουν επεισόδια, αρχικά ήθελε να διεξαχθεί ο αγώνας στο Φάληρο χωρίς θεατές. Τα δύο σωματεία αντέδρασαν και το παιχνίδι μεταφέρθηκε στη Θεσσαλονίκη.
▅ Αγριο ξύλο παικτών το 1959 και το 1962
Την αγωνιστική περίοδο 1932-1933 χρονολογείται η πρώτη αναμέτρηση Ολυμπιακού- Παναθηναϊκού που δεν τελείωσε ποτέ. Στο ημίχρονο ο Ολυμπιακός υπό καταρρακτώδη βροχή προηγήθηκε 2-1 στο Φάληρο και με απόφαση του διαιτητή ο αγώνας διεκόπη. Η ΕΠΟ αποφάσισε να επαναληφθεί στο ίδιο γήπεδο. Ο Παναθηναϊκός διαφώνησε και σε ένδειξη διαμαρτυρίας δεν κατέβηκε να αγωνισθεί ούτε εναντίον της ΑΕΚ και του Εθνικού, με αποτέλεσμα να υποβιβασθεί στην Α΄ κατηγορία Αθηνών.
Ο Ολυμπιακός κυριάρχησε στο ελληνικό ποδόσφαιρο τις δεκαετίες του 1930 και του 1950. Ο Παναθηναϊκός τη δεκαετία του 1960. Το 1959 ο αγώνας του Φαλήρου διεκόπη στο 85΄ έπειτα από γενική συμπλοκή παικτών και οπαδών. «Το γήπεδο παρουσίαζε εικόνα μάχης όταν τελείωσε το ματς.Στη μία πλευρά έβλεπε κανείς τον Αγγελόπουλο να αγκαλιάζει τον Σούλη και να κυλιούνται στο έδαφος γρονθοκοπούμενοι, στην άλλη ο Ανδρέου εμάχετο με τον Κοτρίδη.Σε άλλο σημείο άλλα ζεύ γη, ενώ οι αστυφύλακες έτρεχαν αριστερά και δεξιά να προλάβουν τους συμπλεκομένους» έγραψε η «Βραδυνή» στις 13 Ιανουαρίου 1959. Με το ίδιο σκηνικό τελειώνει το ντέρμπι του 1962 στο Φάληρο. «Μετά το σφύριγμα της λήξης το λασπωμένο τερέν μετατράπηκε σε αρένα. Οι 22 παίκτες έπαιξαν ξύλο μεταξύ τους και ευτυχώς τα επεισόδια πήραν τέλος 20 λεπτά μετά τη λήξη χάρη στην επέμβαση εκατοντάδων αστυνομικών» γράφει αργότερα ο Πάνος Γεραμάνης.
Κάπου εκεί τερματίστηκε η επίσημη συνεργασία των δύο ομάδων. Ο Παναθηναϊκός πήρε τα σκήπτρα με την καθιέρωση της εθνικής κατηγορίας το 1959 και ο πόλεμος για τον έλεγχο της διαιτησίας άρχισε να φουντώνει. Οι οπαδοί του Ολυμπιακού κατηγορούσαν τον Παναθηναϊκό ότι παίρνει τα πρωταθλήματα με το… βαλιτσάκι του Ματζαβελάκη, παρ΄ ότι η επίσημη ηγεσία της ομάδας τους είχε διαφορετική άποψη. «Ο Παναθηναϊκός έγινε πραγματικά αντίπαλός μας επί Αντωνίου Ματζαβελάκη. Μέχρι τότε όπου τους ευρίσκαμε τους επαίρναμε και τα σώβρακα. Ο Ματζαβελάκης τον έκανε πραγματική ομάδα,πέραν του ότι κατάφερε να πείσει το πολιτικοοικονομικόν κατεστημένον, εις το οποίον βεβαίως ανήκον και εγώ, ότι σοβαρός, ευγενής και καλός αθλητικός σύλλογος είναι μόνον οι Τριφυλλοφόροι» θυμόταν αργότερα ο Γιώργος Ανδριανόπουλος.
▅ Γης μαδιάμ το 1964 στη Λεωφόρο
Στις αρχές της δεκαετίας του 1960 διαλύεται το ΠΟΚ. Ο Παναθηναϊκός κατηγόρησε τον Ολυμπιακό ότι δεν είχε τηρήσει την ισονομία στις εκλογές τις ΕΠΟ εκλέγοντας 14 συμβούλους έναντι τριών του Παναθηναϊκού και δύο της ΑΕΚ. Ο Ολυμπιακός πέρασε στην αντεπίθεση κατηγορώντας τον Παναθηναϊκό ότι κατέχει όλα τα ζωτικά πόστα στις επιτροπές της ΕΠΟ και ιδίως στη Συντονιστική Επιτροπή Διαιτησίας. Στις 7 Μαρτίου 1963 ο Παναθηναϊκός ανακοίνωσε ότι η συνεργασία με τον Ολυμπιακό δεν μπορεί να συνεχιστεί επειδή «εξέλιπεν η ψυχική επαφή», ενώ ο Ολυμπιακός «με ιδιαιτέραν χαράν» απεδέχθη τα τετελεσμένα.
Οι πρόεδροι των «αιωνίων» συνήθιζαν ως τότε να παρακολουθούν τα ντέρμπι καθήμενοι πλάι πλάι στην εξέδρα των επισήμων. Το ίδιο έκαναν και οι οπαδοί των δύο ομάδων. Εβλεπαν τα ντέρμπι από διπλανές θύρες οι οποίες δεν χωρίζονταν με κιγκλιδώματα, τραγουδούσαν τα στιχάκια τους, μερικές φορές έλεγαν… τα γαλλικά τους και συνέχιζαν τα πειράγματα κατά την επιστροφή στη γειτονιά τους. Η καθαρότητα των αισθημάτων τους εκφράστηκε στον ημιτελικό του Κυπέλλου στις 17 Ιουνίου 1964. Βλέποντας τον Δομάζονα αστοχεί απελπιστικά προ του Παράσχου Αυγητίδη και τον Αριστείδη Παπάζογλου να κάνει το ίδιο προ του Μιχάλη Βουτσαρά, πίστεψαν ότι οι διοικήσεις των δύο ομάδων συνεννοήθηκαν να λήξει ο αγώνας ισόπαλος για να πάνε σε επαναληπτικό και να διπλασιάσουν τις εισπράξεις. Ετσι στο 115΄ της παράτασης εισέβαλαν από κοινού στον αγωνιστικό χώρο κάνοντας γης μαδιάμ το γήπεδο της λεωφόρου Αλεξάνδρας.
▅ Από τη χούντα στην «υπόθεση λουλουδιών»
Η χούντα επεδίωξε να εκμεταλλευθεί το κύρος των δύο ομάδων στις λαϊκές μάζες και δεν έμεινε αμέτοχη στο ντέρμπι των «αιωνίων». Οταν ο Αντώνης Αντωνιάδης μεταγράφηκε στον Παναθηναϊκό, ο γγΑ Κώστας Ασλανίδης ενέκρινε τη μεταγραφή του Τάκη Συνετόπουλου στον Ολυμπιακό και του Απόστολου Τόσκα στην ΑΕΚ για να είναι όλοι ικανοποιημένοι. Από ηγετικά πόστα της ΓΓΑ πέρασαν τότε ο πρόεδρος του Παναθηναϊκού κ. Μιχάλης Κίτσιος και ο συνταγματάρχης Παπαποστόλου που διοικούσε τον Ολυμπιακό. Στον Κ. Ασλανίδη οι οπαδοί του Ολυμπιακού χρέωναν τις επιτυχίες του Παναθηναϊκού, μηδέ εξαιρουμένου του πράσινου «έπους του Γουέμπλεϊ».
Αντίστοιχα, κατά τους οπαδούς του Παναθηναϊκού, τον Ολυμπιακό προστάτευε ο «υπαρχηγός» του δικτάτορα Παπαδόπουλου στην κυβέρνηση της χούντας Στέλιος Παττακός. Πάντως ο εφοπλιστής και πρόεδρος του Ολυμπιακού τα τελευταία χρόνια της χούντας Νίκος Γουλανδρής έδωσε πριμ στους παίκτες του Παναθηναϊκού για τη συμμετοχή τους το 1971 στον τελικό του Κυπέλλου Πρωταθλητριών και, όταν οι οπαδοί της ομάδας του τον ρωτούσαν γιατί το έκανε, απαντούσε αφοπλιστικά: «Βούλγαροι ή Τούρκοι είναι αυτοί για να μην το κάνω;».
Τον Μάρτιο του 1973 όλη η Ελλάδα είδε από την τηλεόραση τον τερματοφύλακα του Παναθηναϊκού Βασίλη Κωνσταντίνου να κυνηγάει τον αμυντικό του Ολυμπιακού Συνετόπουλο σε μια συνηθισμένη συμπλοκή των παικτών των δύο ομάδων στο τότε στάδιο «Γ. Καραϊσκάκης» έπειτα από ένα πέναλτι που ζήτησε ο Παναθηναϊκός και ενώ ο Ολυμπιακός προηγούνταν 3-2. Ο Δομάζος πήρε τους συμπαίκτες του και έφυγαν από το γήπεδο. Η χούντα απάντησε με μηδενισμό του Παναθηναϊκού και αποκλεισμό του Κωνσταντίνου για έναν χρόνο, του Συνετόπουλου για τέσσερις μήνες και του Δομάζου για 45 ημέρες.
Το 1975 ο Παναθηναϊκός κάθησε στο εδώλιο του κατηγορουμένου για δωροδοκία (η περίφημη «υπόθεση λουλουδιών») στον ημιτελικό του Κυπέλλου με τον Ηρακλή στο Καυτανζόγλειο, τον οποίο νίκησε με 2-1. Στην Πειθαρχική Επιτροπή της ΕΠΟ αθωώνεται με ψήφους 2-1. Υπέρ της αθώωσής του είχε ψηφίσει ο πρώην πρόεδρος του Ολυμπιακού Γιώργος Ανδριανόπουλος. «Δεχθήκαμε πολλές απειλές και αποδοκιμασίες από φιλάθλους και εγώ με τη σειρά μου ρώτησα τον Γιώργο γιατί έκανε κάτι τέτοιο.Ξέρετε τι μου απάντησε; “Ρε Λεωνίδα, αν υποβιβασθεί ο Παναθηναϊκός, με ποιον θα παίζουμε;”» αποκαλύπτει ο Λ. Ανδριανόπουλος το 2000 σε συνέντευξή του στην εφημερίδα «Τα Νέα». Λίγους μήνες μετά ο Παναθηναϊκός αγωνίζεται με αναπληρωματικούς στον τελικό Κυπέλλου με τον Ολυμπιακό διαμαρτυρόμενος επειδή ο αγώνας θα διεξαγόταν στο «Γ. Καραϊσκάκης».
