«Επί χάρτου» μεταμορφώσεις
Εκεί σταμάτησε ο Ξέρξης κατά την εκστρατεία του στην Ελλάδα, χωρίζοντας με διώρυγα τη χερσόνησο για να περάσουν τα πλοία του και μετατρέποντας έτσι τον δάκτυλο του Αθω σε νησί. Αιώνες αργότερα εγκαταστάθηκαν εκεί, ιδρύοντας μία μοναδική παγκόσμια μοναστική πολιτεία οι πρώτοι μοναχοί. Εκεί ταξίδεψαν οι μεγάλοι χαρτογράφοι της παγκόσμιας γεωγραφίας, φτιάχνοντας χάρτες από την εποχή που υπάρχει το Αγιον Ορος ως σήμερα. Ενα πλούσιο και πολύτιμο υλικό, καλά φυλαγμένο στις Μονές του Αγίου Ορους, τεκμήρια ποικίλως ενδιαφέροντα για τον τρόπο με τον οποίο είδαν μέσα στους αιώνες οι γεωγράφοι και οι περιηγητές αυτή τη «νήσο» της Ορθοδοξίας. Υλικό που αποκαλύφθηκε σε όλο του το εύρος τα τελευταία χρόνια ύστερα από επισταμένη έρευνα, η οποία οδήγησε στη συγκέντρωση των χαρτών αυτών και στη δημιουργία της Αγιορείτικης Χαρτοθήκης. Σήμερα μία μικρή, αναγκαστικά, εικόνα της γίνεται γνωστή στο ευρύ κοινό μέσα από την έκθεση που διοργανώθηκε στη Θεσσαλονίκη από την Εθνική Χαρτοθήκη, η οποία στήριξε με την εμπειρία και το επιτελείο της τη μοναδική στο είδος της Χαρτοθήκη του Αγίου Ορους.
«Μία διαχρονική διά των χαρτών αιώρηση στο Αγιον Ορος, μία περιπλάνηση στις γεωγραφικές απεικονίσεις ανά τους αιώνες και τους χάρτες στη σπουδαία αυτή νήσο όχι μόνο του γεωγραφικού αλλά και του νοητού και του ηθικού μας» αποτελεί, κατά τον καθηγητή κ. Ευάγγελο Λιβιεράτο, πρόεδρο της Εθνικής Χαρτοθήκης, η πρώτη αυτή παρουσίαση του θαυμαστού χάρτινου κόσμου, που έχει αποτυπώσει και έχει κρατήσει μέσα στον χρόνο την εικόνα που είχαν κάθε φορά οι άνθρωποι γι’ αυτό τον χώρο. Η συνεργασία του ιδίου με τον εμπνευστή του έργου, πατέρα Ιουστίνο Σιμωνοπετρίτη, έδωσε ήδη τα πρώτα αποτελέσματά της. Και αν η έκθεση, με εβδομήντα περίπου εικόνες, δεν αντιπροσωπεύει παρά ένα ελάχιστο σε όγκο, αν και σημαντικό όσον αφορά τη διαχρονική προσέγγιση και αξία, υλικό της Αγιορείτικης Χαρτοθήκης, τα όποια κενά συμπληρώνονται εξαντλητικά από την παράλληλη έκδοση λευκώματος μέσω του οποίου επιχειρείται για πρώτη φορά η χαρτογραφική προσέγγιση και περιήγηση του Αθω. Γιατί κάτω από τον τίτλο «Ορους Αθω γης και θαλάσσης περίμετρον – Χαρτών μεταμορφώσεις» αναπτύσσονται διεξοδικά όλες οι παράμετροι μιας επιστημονικής έρευνας από την περιγραφική ως τη συγκριτική θεώρηση και από την προβολική ως την εμπειρική.
Από τα τέλη του 13ου αιώνα χρονολογούνται οι πρώτοι χάρτες της περιοχής. Πρόκειται συγκεκριμένα για το παλαιότερο, σωζόμενο στην Ελλάδα χειρόγραφο της «Γεωγραφίας», τον Βατοπαιδινό Κώδικα 655, ο οποίος βρίσκεται στο Βατοπαίδι και περιλαμβάνει επίσης κείμενα του Στράβωνα και άλλων ελλήνων γεωγράφων. Από αυτή τη «Γεωγραφία» έχουμε και τους πρώτους, αυστηρούς για την εποχή, σημειακούς γεωγραφικούς προσδιορισμούς θέσεων και τοποθεσιών του Αγίου Ορους με τις συντεταγμένες τους κατά πλάτος και κατά μήκος και με τις αντίστοιχες ονομασίες τους. Τα επτά σημεία της χερσονήσου συγκεκριμένα, δηλαδή Αθως όρος, Πάνορμος λιμήν ή πόλις, Αθως ή Αθωσα ακρ. και πολ., Αθως όρος (το μέσον), Νυμφαίον άκρον, Στρατονίκη, Ακανθος, μερικά από τα οποία πάντως σημειώνονται λανθασμένα. Ενδιαφέρον έχουν εξάλλου οι πορτολάνοι, χάρτες που αποτυπώνουν τον Αθω ειδικά για τους ναυτικούς, ενώ η απεικόνισή του στη Χάρτα του Ρήγα το 1797 περιλαμβάνει ένα σπουδαίο για τους μελετητές στοιχείο: τη μοναδική αναπαράσταση του περίφημου δίκορφου στο άκρο της χερσονήσου. Παράλληλα όμως και τις εικόνες των δύο όψεων ενός μακεδονικού νομίσματος με «Γυνή επί σφαίρας», όπως αναφέρει, στη μία και με «άστρον» στην άλλη, επεξηγώντας ότι πρόκειται για «Κτίσμα Αλεξάρχου του Κασσάνδρου Μακεδ. Βασιλ. Αδελφού».
Ιδιαίτερο κεφάλαιο της χαρτογράφησης του Αγίου Ορους αποτελεί η αθωνική ιερή γεωγραφία και χαρτογραφία. Πρόκειται για ιερούς χάρτες, τεκμήρια της πρόσληψης και των λειτουργιών του χώρου, προσκυνητάρια άλλως πώς, με χρηστικό χαρακτήρα, λαϊκή αμεσότητα και αγιολογικά στοιχεία, όπως διευκρινίζει ο ιστορικός, δρ Γιώργος Τόλιας, σε σχετική αναφορά του στο είδος. Η απαρχή τους όσον αφορά τον Αθω χρονολογείται από το 1701 με το «Προσκυνητάριον του Αγίου Ορους… του εξοχωτάτου Ιατρού Κυρίου Ιωάννου Κομνηνού» και οι κατασκευαστές τους «έχουν συνείδηση του ρόλου της έντυπης εικόνας ως συλλογικού ενδιαμέσου και της μετάλλαξης του αυτόπτη θεατή σε αναγνώστη εικόνων» επισημαίνει ο ίδιος.
Πολύτιμο υλικό εξάλλου, που μόλις το 1999 εντοπίστηκε στο τμήμα γραφικών τεχνών της Ρωσικής Κρατικής Βιβλιοθήκης της Μόσχας, είναι οι χαρτογραφικές αποτυπώσεις του Αθω, που έγιναν τη δεκαετία του 1850 από τις διαδοχικές αποστολές του Πέτρου Ιβάνοβιτς Σεβαστιάνοφ, ρώσου νομικού, ερασιτέχνη αρχαιολόγου και συλλέκτη έργων τέχνης, που ασχολήθηκε με την καταγραφή και φωτογράφιση των θησαυρών αλλά και του ίδιου του αθωνικού χώρου. Ο 20ός αιώνας τέλος αποτελεί και για τη χαρτογραφία του Αθω ένα ξεχωριστό κεφάλαιο με την ένταξή του στην κρατική και στρατιωτική χαρτογράφηση, με την παραγωγή επιστημονικών αλλά και λαϊκότροπων περιηγητικών χαρτών για επισκέπτες και προσκυνητές και ακόμη με την εφαρμογή νέων ψηφιακών τεχνολογιών, που οδηγούν στη νέα χαρτογραφική εποχή του 21ου αιώνα. Στο πλαίσιο αυτής της νέας εποχής εντάσσεται άλλωστε και το θέμα της αναπαράστασης της τρίτης διάστασης στη χαρτογραφική απεικόνιση, δείγμα της οποίας παρουσιάζεται με έναν ανάγλυφο χάρτη του Αγίου Ορους όπου οι φωτοσκιάσεις αντιστοιχούν σε συγκεκριμένη ημερομηνία και ώρα.
Εμπλουτισμένη με δωρεές ιδιωτών, όπως αυτή του συλλέκτη κ. Σάββα Δεμερτζή, η συλλογή του Αγίου Ορους έχει ενταχθεί στο ψηφιακό σύστημα της Εθνικής Χαρτοθήκης στο πλαίσιο μιας γόνιμης συνεργασίας, που έδωσε ήδη τους πρώτους καρπούς της. Με την ευόδωση στο μέλλον εξάλλου του στόχου της Εθνικής Χαρτοθήκης, που εφέτος γιορτάζει τα πέντε χρόνια από την ίδρυσή της, για την ανάπτυξη ενός ψηφιακού αρχείου που θα παρέχει και τη δυνατότητα πρόσβασης μέσω του Internet, αυτός ο άγνωστος ως πριν από λίγο κόσμος θα γίνει προσιτός για κάθε ερευνητή και ενδιαφερόμενο. Ας σημειωθεί ότι η έκθεση που λειτουργεί στους χώρους της (Δημητρίου Πολιορκητή 37) θα διαρκέσει ως τις 21 Ιουνίου.
