Δεν θα διαβάσεις αυτό το κείμενο. Δεν γνωρίζεις καν ότι αναφέρομαι σε εσένα, εσύ, που δεν θα το διαβάσεις, γιατί πώς να το γνωρίζεις · αφού δεν θα διαβάσεις αυτό το κείμενο. Το παράδοξο διευρύνεται: αυτό εδώ, κείμενο για την ανάγνωση – ή μάλλον για τη μη-ανάγνωση – κειμένων, δεν θα αναγνωστεί. Δεν θα το αναγνώσεις.
Ολα τα κείμενα είναι μάταια, αλλά μερικά κείμενα είναι πιο μάταια από τα άλλα.
Σήμερα, που μηχανές φτύνουν φλύαρα τεχνητά κείμενα σε απάνθρωπες ταχύτητες, τι αξία έχει ένα κείμενο; Το κείμενο, μάλλον, έχει την αξία που του δίνεις. Τα κείμενα που σου φτύνουν στο πρόσωπο οι μηχανές είναι κείμενα που εσύ ζήτησες (και διάβασες), κείμενα που σου μιλούν προσωπικά, δικά σου κείμενα, για εσένα, που από το τίποτα γεννήθηκαν για να απαντήσουν σε κάθε σου ερώτημα. Γράψε μου, λες, ένα σονέτο α λα Σαίξπηρ για τη γάτα μου. Πες μου τι είναι η κατάθλιψη και αν την έχω. Πες καμιά ιδέα. Σπάσ’ τη μου σε bullets.
Τι αξία έχει ένα κείμενο; Εξαρτάται από το αν τα γράφουμε για να διαβαστούν. Αλλά, αλλιώς, γιατί τα γράφουμε;
«Να λες θα γράψω κάτι ωραίο, το πιο ωραίο που μπορώ, για να ευχαριστηθούν οι θεοί» μου λέει στα αγγλικά ένας συνάδελφος με τη σπαστή ρωσοουκρανική του προφορά. Πού ξέρω εγώ αν θα το διαβάσουν κι αυτοί; Είναι εξίσου σιωπηλοί με εσένα, που δεν διαβάζεις αυτό το κείμενο, κι εξίσου απόντες.
Από το 2003 ως το 2023, στις ΗΠΑ, ο αριθμός των αναγνωστών που διαβάζουν για ευχαρίστηση μειώθηκε κατά 40%, βάσει μελέτης του Πανεπιστημίου της Φλόριντα και του UCL. Για να είμαι ειλικρινής, δεν με ενδιαφέρει τόσο το γιατί δεν διαβάζεις. Υπάρχουν τόσοι λόγοι. Το ζήτημα είναι ταξικό, είναι τεχνολογικό, είναι εκπαιδευτικό και στην τελική το διάβασμα είναι απαιτητικό, απαιτεί την αμέριστη προσοχή σου – την οποία, αξίζει να υπενθυμίσω, δεν έχω – κι εσύ δεν ξέρεις τι να πρωτοπροσέξεις και, για να είσαι κι εσύ ειλικρινής, περισσότερο θα ήθελες να υπήρχε κάποιου είδους εγκεφαλικό μασάζ, κάποιος να βάζει τα χέρια μέσα, κάτω από το κρανίο σου και να σου κάνει μαλάξεις το βράδυ όταν γυρνάς σπίτι. Εχει σημασία όμως ότι, απ’ όλες τις εποχές, δεν διαβάζεις σήμερα. Με ενδιαφέρει αυτό που σιγά-σιγά παθαίνεις. Και με ενδιαφέρει αυτό που παθαίνω κι εγώ.
Συνένοχες χολιγουντιανές αφηγήσεις του παρελθόντος καταδικάζουν τον αδηφάγο καπιταλιστή που επιχειρεί να παγώσει τον ήλιο για να βγάλει λεφτά από τις θερμάστρες που πουλάει. Ομως καμιά τους ποτέ δεν αρνήθηκε ότι χρήσιμο είναι ό,τι βγάζει λεφτά. Μια ολόκληρη γενιά μεγάλωσε με φαντασιώσεις της Σίλικον Βάλεϊ της Επαγγελίας και τη Μία Εντολή της: «Move fast and break things». Το διάβασμα έχει ταχύτητες αργές, αργές σαν τους γαλαξιακούς χορούς· θέλει χρόνο για να φανταστείς τους γαλαξίες και πώς χορεύουν. Και είναι αραιά τα βιβλία, και η πληροφορία – λέξη-μπαλαντέρ για οτιδήποτε χωράει στον εγκέφαλό σου και δεν είναι άχρηστο –, η πληροφορία είναι πυκνή και γρήγορη.
Η αμόλυβδη έχει 2,129 κι εσύ μας λες για διάβασμα, θα έλεγες, αν ήξερες τι λέω. Αλλά ο Τζέιμς Μπόλντουιν θα σου έλεγε ότι «νομίζεις ότι ο πόνος και ο σπαραγμός σου είναι πρωτοφανείς στην ιστορία του κόσμου, μέχρι που διαβάζεις».
Ξεχνάς τι είναι ανθρώπινο. Σκανάρεις συνθετικά, μηχανογέννητα κείμενα και τα περνάς για ζωντανά. Κείμενα που σου λένε μόνο «ναι». Ναι, καταλαβαίνω ακριβώς τι εννοείς και συμφωνώ (παρεμπιπτόντως, δεν καταλαβαίνει). Τα ανθρώπινα κείμενα δεν ισχυρίζονται πως σε καταλαβαίνουν. Απαιτούν προσπάθεια, λειτουργούν περισσότερο σαν διερμηνείς για να καταλάβεις εσύ εσένα. Απαιτούν ερμηνεία.
Μια ολόκληρη γενιά που μαθαίνει να εκτελεί χωρίς να ερμηνεύει. Μια ολόκληρη γενιά που δεν ξέρει ότι δεν μπορεί να καταλάβει τίποτα.
Μια ολόκληρη αγορά που ζητεί εκτελεστές να εκπαιδεύσουν τις εκτελεστικές μηχανές που θα τους αντικαταστήσουν (οι μηχανές αντικαθιστούν εκτελεστές, όχι ανθρώπους).
«Η πρώτη φορά, εδώ και είκοσι χρόνια, που υπάρχει μείωση στον αριθμό των εισακτέων στο πρόγραμμα επιστήμης υπολογιστών του Stanford είναι τους τελευταίους 18-20 μήνες» αναφέρει καθηγητής του πανεπιστημίου στους «New York Times». Οι επίδοξοι προγραμματιστές του μέλλοντος πανικοβάλλονται καθώς ήδη αντικαθίστανται από τις μηχανές (οι οποίες, σε αυτή την περίπτωση, προγραμματίζουν). Πράγμα, όπως δεν καταλαβαίνεις γιατί δεν διαβάζεις αυτό το κείμενο, ιδιαίτερα ειρωνικό. Ετσι, κάποιοι εκ των ιδρυτών των νέων τεχνολογικών κολοσσών σπεύδουν να προασπιστούν τις ανθρωπιστικές αξίες. Η συνιδρύτρια της Anthropic, Ντανιέλα Αμόντεϊ, λέει: «Οι ανθρωπιστικές σπουδές θα είναι σημαντικότερες από ποτέ. […] Πιστεύω πως η ιδέα ότι υπάρχουν πράγματα που μας κάνουν μοναδικά ανθρώπινους […] πιστεύω πως θα είναι πάντα πολύ-πολύ σημαντική». Εχει δίκιο, αλλά σίγουρα δεν θα ανακαλύψουμε την αξία που έχει ένα κείμενο μέσα σε λόγια που αλλάζουν με το φύσημα του ανέμου που φουσκώνει τις μετοχές τους.
Ολα περνούν. Οι ειδήσεις σαν κατολίσθηση, μικροί και μεγαλύτεροι βράχοι, περνούν, μια αδιάκοπη κοσμοϊστορική μεταβολή που περνά σαν κίνηση σε νυχτερινή λεωφόρο, όλα, το ίδιο και τα τόσα κείμενα, σαν εμπύρετες παραισθήσεις περνούν αφήνοντας πίσω τίποτα πέρα από μια υπόνοια ότι βρέθηκαν μπροστά σου, οι λέξεις του καθενός χάνονται σε έναν τόσο στενό και σύντομο ορίζοντα, όλα περνούν να προλάβουν, να προτρέξουν, να είναι χρήσιμα, μέχρι να μη μείνει τίποτα, να μη μείνει απόθεμα μια έστω κοινή αναφορά της ανθρώπινης εμπειρίας που να τη θυμόμαστε όλοι, μια κοινή αναφορά, κάτι επίμονο, κάτι με επίμονες λέξεις που να εκπέμπεται στο κενό για να πιαστεί και για να πιάσει τους απόκληρους· δηλαδή τους ανθρώπους.
Δεν θα διαβάσεις αυτό το κείμενο και δεν θα καταλάβεις ότι τα περιθώρια στενεύουν. Σιγά, θα πεις, τι έκατσες και ζαλίστηκες να το γράψεις και δεν το έδωσες να το γράψει η μηχανή.
Δεν γνωρίζεις καν ότι αναφέρομαι σε εσένα. Αλλά όλα τα κείμενα είναι μάταια. Ασκήσεις στο μάταιο. Εξασκούμε τα μάτια μας για να εντοπίζουν το νόημα, ή έστω την απουσία του.
Δεν ξέρω πώς αλλιώς να επικοινωνήσω μαζί σου. Δεν ξέρω πώς να εξηγήσω ότι εκατομμύρια τεράστιες LED πινακίδες με χρώματα και κεφαλαία «ΕΔΩ!» και βέλη που δείχνουν τον δρόμο οδηγούν πάντα στην έρημο. Οτι κινούμαστε γρήγορα και σπάμε τα πάντα. Οτι υπάρχει ένα πανάκριβο, διεξοδικό σύστημα από ιμάντες και όλοι βγάζουν σε μια θεόρατη χωματερή και για να περάσεις πρέπει να αξιολογηθείς ως απόρριμμα και να πηδήξεις πάνω, όμως: αν έχεις πρώτα λίγο χρόνο, έγραψα αυτό το κείμενο.
Τα κείμενα είναι μάταια αλλά δεν είναι ματαιόδοξα. Τα κείμενα ελπίζουν.
Ο κ. Φοίβος Οικονομίδης είναι συγγραφέας και τακτικός συνεργάτης του «Βήματος».
