Φανταστείτε την εικόνα: μια πομπή σε μια άνυδρη κοιλάδα, μέρος του φαραγγιού Ουάντι Χανίφα, όπου τζιπ 4×4 – γνωστά ως chasse – κινούνται παράλληλα με καμήλες και άνδρες ντυμένους με τα παραδοσιακά ρούχα της Σαουδικής Αραβίας που προστατεύουν από τη ζέστη: το λευκό, μακρύ και άνετο θόμπε και το μαντίλι με το ασπροκόκκινο καρό μοτίβο. Η σκηνή μπορεί να θυμίζει το βιντεοκλίπ που σκηνοθέτησε ο Ρομέν Γαβράς για το «Bad Girls» της ΜΙΑ, μόνο που εδώ η πορεία – μια περφόρμανς χωρίς επιτελεστική σοβαροφάνεια με τίτλο «Folding the Tents» στο πλαίσιο του ανοίγματος της 3ης Μπιενάλε Σύγχρονης Τέχνης Diriyah στο Ριάντ – δεν καθοδηγείται από το δυτικό βλέμμα, αλλά από το τοπικό. Αυτή ακριβώς η προοπτική αναβαθμίζει την εμπειρία κατακόρυφα.
Αποστολή στο Ριάντ
Ενορχηστρωτής της, ο σαουδάραβας πολυ-καλλιτέχνης Μοχάμεντ Αλχαμντάν, γνωστός και ως 7amdan, που φέρνει την παράδοση της μουσικής των Βεδουίνων και την αισθητική της στο σύγχρονο ψηφιακό παρόν. Ειδικά για την Μπιενάλε, συνόδεψε στα decks τον Shabjdeed, τον παλαιστίνιο ράπερ από τη Ραμάλα, ιδιαίτερα δημοφιλή στον αραβικό κόσμο, ο οποίος ξεσήκωσε τα πλήθη με το underground αραβικό χιπ χοπ του και την απρόσμενη παρουσία του. Θα ακολουθούσε το Abdullah Miniawy Trio, με τον συγκλονιστικό αιγύπτιο μουσικό Αμπτουλάχ Μινιάουι να μετατρέπει τη φωνή σε ζωντανό πλέγμα ήχων που συνδυάζει παραδοσιακές αραβικές κλίμακες (maqam), σούφι ψαλμωδίες και λαϊκές αφηγηματικές φόρμες με πειραματικό ήχο και αυτοσχεδιασμό.
Η μουσικότητα ως ροή και διασύνδεση
Να ένας εύστοχος τρόπος να υπονοήσει κανείς πολλά λέγοντας λίγα. Οι επιμελητές Νόρα Ραζιάν και Σαμπίν Αχμέντ, μέσα από την κεντρική έκθεση της διοργάνωσης, «Interludes and Transitions», έφεραν τη μουσικότητα στο επίκεντρο. Οχι όμως μόνο με την κυριολεκτική της έννοια, αλλά και ως αναφορά στη ροή, την κίνηση και την επαναλαμβανόμενη διαδοχή – και την πομπή που παραπέμπει στα μακρά ταξίδια στην έρημο απ’ όπου προέκυψε και το παραδοσιακό αραβικό ποιητικό μέτρο ραχάζ.
Ο στόχος τους ήταν να δημιουργήσουν ένα πεδίο πολλαπλών κινήσεων και προσεγγίσεων, όπου τα μοτίβα της μετανάστευσης, της διασύνδεσης και της μεταμόρφωσης που εδώ και αιώνες συνδέουν την αραβική περιοχή με τον κόσμο γίνονται αφορμή για νέες αφηγήσεις. Ενα πρωτότυπο όσο και ποιητικό κόνσεπτ που διένειμαν σε τέσσερις ενότητες, σε μια έκθεση που όντως ρέει απρόσκοπτα, χάρη και στη σκηνογραφική προσέγγιση των Ιταλών Formafantasma, που διαμόρφωσαν 12.900 τ.μ. πρώην βιομηχανικών αποθηκών, σε μια διαδρομή που υφαίνει τη δική της μουσική παρτιτούρα.
Κεντρικές θεματικές είναι η μετανάστευση, η μνήμη και η Ιστορία, η παράδοση και η κουλτούρα, η σχέση του σώματος με την κοινωνία, η οικολογία και η φύση, καθώς και η συλλογικότητα και η αντίσταση. Ας πούμε, ο Πετρίτ Χαλιλάι από το Κόσοβο μετατρέπει το παιδικό τραύμα σε ποιητική ενέργεια μέσα από γιγαντιαία σχέδια-αναπαραγωγές σχεδίων που είχε κάνει στα 13 του χρόνια σε προσφυγικό στρατόπεδο κατά τη διάρκεια του πολέμου.
Η πομπή «Folding the tents» που επιμελήθηκε ο σαουδάραβας πολυ-καλλιτέχνης Μοχάμεντ Αλχαμντάν (στο μέσον με τα χέρια ψηλά), καθώς μπαίνει στον πρώην βιομηχανικό χώρο όπου φιλοξενείται η Μπιενάλε/ Credits: Alessandro Brasile (Diriyah Biennale Foundation).
Η Τάο Νγουιέν Φαν από το Βιετνάμ συνθέτει αφηγήσεις από μύθους, αποικιακές ιστορίες και οικολογικές καταστροφές, δημιουργώντας αφηγηματικές χορογραφίες θραυσματικών έργων της. Ο Ντάνιελ Λιντ-Ράμος από το Πουέρτο Ρίκο χρησιμοποιεί καθημερινά αντικείμενα για να φτιάξει μνημειακές εγκαταστάσεις που θυμίζουν αποτροπαϊκές μορφές – μία από αυτές είναι με υλικά που συνέλλεξε μετά το πέρασμα του τυφώνα «Μαρία» στην Καραϊβική το 2017. Ο Ράτζες Τσαΐτια Βάνγκατ από την Ινδία επαναλαμβάνει στους πίνακές του μορφές και μοτίβα της παραδοσιακής φυλής Βαρλί (στο Μαχαράστρα της Ινδίας) ως οπτική ψαλμωδία, ενώ η Καμάλα Ιμπραχίμ Ισάγκ από το Σουδάν εστιάζει στα δικά της δυσδιάστατα έργα στη ζωτικότητα και την κοινωνική σημασία των παραδοσιακών πνευματικών τελετουργιών Zάαρ της Αφρικής.
Ο Τάισιρ Μπατνίτζι παρουσιάζει εικόνες προσφυγιάς και πολέμου μέσα από τις «θολές» ελαιογραφίες του που φέρνουν στον νου φωτογραφία out of focus και τους πίνακες του Γκέρχαρντ Ρίχτερ. Ο Σάρκερ Πρότικ από το Μπανγκλαντές δημιουργεί ποιητικές αφηγήσεις με εικόνες «βιασμένης» φύσης της χώρας του από την αποικιοκρατική μανία της Δύσης, ενώ ο Τεό Μερσιέ στήνει μνημειακές εγκαταστάσεις από άμμο και άλλα φυσικά υλικά που παραπέμπουν σε γεωλογικές διεργασίες αλλά και σε ανθρώπινες κατασκευές ταυτόχρονα.
Θα μπορούσε κανείς να αναμένει ότι η επιμελητική εστίαση στη «μουσικότητα» θα ηχούσε ανοίκεια στο δυτικό αφτί – με την έννοια που η αιγύπτια συνθέτρια και sound artist, Νάνσι Μουνίρ, η οποία επανενεργοποιεί παραδοσιακά αραβικά τραγούδια γυναικών μέσα από ηλεκτρονικούς ήχους, περιέγραφε σε συζήτηση στην Μπιενάλε: ότι η παραδοσιακή αραβική μουσική των αρχών του 20ού αιώνα, που δεν βασίζεται στο δυτικό συγκερασμένο σύστημα των 12 ημιτονίων, ακουγόταν στη Δύση «φάλτσα» και «άγρια».
Ωστόσο, τίποτα δεν «διαταράσσει» πραγματικά το δυτικό βλέμμα στα έργα που παρουσιάζονται εδώ – και τι θα μπορούσε άλλωστε στην εποχή των social media και των διαρκών πολιτισμικών συνδιαλέξεων; Η έκθεση φέρνει φευγαλέα στο μυαλό την προηγούμενη Μπιενάλε της Βενετίας σε επιμέλεια του Βραζιλιάνου Αντριάνο Πεντρόζα με τις αφηγήσεις του Global South, λειτουργώντας ταυτόχρονα ως εργαλείο πολιτισμικής διπλωματίας: ένας τρόπος με τον οποίο η Σαουδική Αραβία επιμελείται προσεκτικά το αφήγημα του «ανοίγματός» της προς τη Δύση μέσα από την τέχνη.
Η περίπτωση του JΑΧ District
Η Μπιενάλε Σύγχρονης Τέχνης διοργανώνεται από το Diriyah Biennale Foundation, έναν θεσμό που ιδρύθηκε το 2020 υπό την αιγίδα του υπουργείου Πολιτισμού της Σαουδικής Αραβίας για να στηρίζει και να προωθεί την τέχνη και τον πολιτισμό μέσα από διεθνείς διοργανώσεις. Κάθε χρόνο εναλλάσσονται δύο μεγάλες μπιενάλε – η Σύγχρονης Τέχνης στο Ριάντ και η Ισλαμικής Τέχνης στην Τζέντα – ώστε η μία να πραγματοποιείται στον ανενεργό χρόνο της άλλης.
Στο Ριάντ, η διοργάνωση πραγματοποιείται στη συνοικία JAX, ένα πρώην βιομηχανικό συγκρότημα αποθηκών που από το 2020 μεταμορφώνεται σταδιακά σε δημιουργικό κόμβο πολιτισμού με στούντιο καλλιτεχνών, χώρους εκθέσεων, εκπαιδευτικά προγράμματα και δημόσιες δράσεις. Το JAX δεν «ενεργοποιείται» μόνο τις περιόδους της μπιενάλε: φιλοξενεί συχνά άλλες μεγάλες πολιτιστικές εκδηλώσεις, όπως το MDLBEAST XP Music Futures, ένα από τα σημαντικότερα μουσικά φεστιβάλ της περιοχής, και το Hia Hub, τη μεγαλύτερη συνδιάσκεψη μόδας και lifestyle της Σαουδικής Αραβίας.
Παράλληλα, πολλοί καλλιτέχνες και δημιουργοί έχουν εγκαταστήσει εκεί εργαστήρια και χώρους παραγωγής έργων, ενώ εκεί βρίσκεται και το Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης της Σαουδικής Αραβίας, ονόματι SAMoCA, το πρώτο μουσείο της χώρας αφιερωμένο στη σύγχρονη τέχνη που άνοιξε το 2023. Ως αποστολή του δηλώνει την ενδυνάμωση των καλλιτεχνών της περιοχής αλλά δεν παραλείπει και τους διεθνείς καλλιτέχνες.
Το JAX District με τη σειρά του βρίσκεται στην Ντιρίγια του Ριάντ, η οποία υπήρξε η πρώτη πρωτεύουσα της πρώτης δυναστείας των Αλ Σαούντ, πλέον βρίσκεται στο επίκεντρο της πολιτιστικής επέκτασης της χώρας και θεωρείται ιδανική για να αντικατοπτρίσει το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον της. H κατεύθυνση αυτή είναι εμφανής σε μέρη όπως το Bujairi Terrace, έναν πολιτιστικό και γαστρονομικό προορισμό που άνοιξε το 2022 – φανταστείτε ένα μέρος σαν τον Φλοίσβο ή το Ελληνικό προσεχώς, άνευ θάλασσας βεβαίως – όπου με φόντο το Αλ Τουραΐφ, την ιστορική συνοικία της Ντιρίγια που έχει καταχωρηθεί από την UNESCO ως μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς, πάνω σε ένα δίκτυο από πεζοδρόμους συναντάει κανείς μια σειρά από εστιατόρια, καφέ και καταστήματα.
Στο Welcome Hall του Bujairi Terrace, οι Sotheby’s πραγματοποίησαν τη δημόσια έκθεση «Origins II» προτού γίνει στις 31/1 η δεύτερή τους δημοπρασία στη χώρα (η περσινή ήταν η πρώτη διεθνής εμπορική δημοπρασία τέχνης στη Σαουδική Αραβία), με έργα διεθνών καλλιτεχνών όπως οι Πικάσο, Μπασκιά, Γουόρχολ και Σαουδαράβων όπως οι Μοχάμεντ Σιάμ και Ντία Αζίζ Ντία. Οι πωλήσεις τελικά πήγαν λίγο καλύτερα από πέρυσι (19,5 εκατ. δολάρια περίπου χωρίς τις προμήθειες έναντι των 17,2 εκατ. περίπου πέρυσι) και οι προτιμήσεις στράφηκαν σαφώς προς τον αραβικό μοντερνισμό ή τα έργα δυτικών με άρωμα Ανατολής (π.χ. ένας καμβάς του Αλιγκιέρο Μποέτι με αραβική γραφή ή ένας πίνακας του Ρόι Λιχτενστάιν με πυραμίδες). Το «Ατιτλο» του Μπασκιά, ένα έργο με μολύβι σε χαρτί, δεν πουλήθηκε.
Οπου κοιτάξεις βλέπεις γερανούς
Ο ορίζοντας του Ριάντ απ’ όποια κατεύθυνση και αν κοιτάξεις, είναι γεμάτος γερανούς πάνω σε τεράστιες εκτάσεις – πρώην έρημο – που χτίζονται πυρετωδώς για να υποδεχτούν δομές για μελλοντικές μεγάλες διοργανώσεις ως κομμάτι του Vision 2030 του μεγάλου αναπτυξιακού σχεδίου της χώρας μέσα στο οποίο εντάσσεται η ανάπτυξη της Ντιρίγια.
Σύντομα στον ορίζοντα θα διαφανεί η Royal Diriyah Opera House που έχουν σχεδιάσει οι νορβηγοί αρχιτέκτονες Snøhetta (σε συνεργασία με τους Σαουδάραβες Syn Architects) και θα διαθέτει αίθουσα παραστάσεων με 2.000 θέσεις, ή το Asaan Museum από τους Zaha Hadid Architects, εμπνευσμένο από την παραδοσιακή αρχιτεκτονική Ναρντζί, το άρωμα της οποίας είναι έντονα παρόν στα νέα αρχιτεκτονήματα, αλλά και η νέα έδρα του Misk Art Insititute που θα φέρει τη δημιουργική σφραγίδα του studio Anne Holtrop.
Είναι μέρος του Misk Foundation, του Ιδρύματος του διαδόχου του θρόνου Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν, που ιδρύθηκε το 2017 με στόχο να παρέχει ευκαιρίες σε καλλιτέχνες της χώρας ή της ευρύτερης περιοχής. Για παράδειγμα αυτή την περίοδο παρουσιάζει την έκθεση «Art Across the arabian gulf», μια περιήγηση στην τέχνη από χώρες του Κόλπου τα τελευταία 50 χρόνια. Τα μουσεία πάντως που επισκεφτήκαμε δεν είχαν πολλούς επισκέπτες, αλλά αυτό είναι φυσιολογικό γιατί ο κόσμος βγαίνει βραδινές ώρες όταν οι θερμοκρασίες είναι πιο φιλικές.
Σύμφωνα πάντως με το Report on the State of Culture in the Kingdom of Saudi Arabia 2023, από την ίδρυσή του το 2018 το υπουργείο Πολιτισμού έχει εντάξει 360 νέα πολιτιστικά επαγγέλματα στην εθνική ταξινόμηση επαγγελμάτων, ενώ ο πολιτιστικός τομέας συμβάλλει πλέον στην οικονομία πάνω από 20% περισσότερο σε σχέση με τότε.
Οπότε τα ευρωπαϊκά βλέμματα είναι στραμμένα προς τη χώρα και όχι μόνο για να κοιτάζουν. Πρόσφατα, η Επιτροπή Μουσείων της Σαουδικής Αραβίας (Saudi Museums Commission), που είναι ένα από τα 11 επιμέρους όργανα του υπουργείου Πολιτισμού της Σαουδικής Αραβίας, υπέγραψε ένα πρόγραμμα συνεργασίας με το Centre Pompidou στη Γαλλία. Θα περιλαμβάνει δανεισμούς έργων τέχνης, συνεπιμέλεια εκθέσεων και προγραμμάτων και ανταλλαγή αρχείων (είχε ανακοινωθεί παλιότερα ότι η Σαουδική Αραβία θα συνεισφέρει 50 εκατ. ευρώ για την ανακαίνιση του γαλλικού μουσείου).
Η τελετή υπογραφής έγινε στο Diriyah Art Futures, το πρώτο κέντρο στη Μέση Ανατολή αφιερωμένο στα νέα μέσα και την τεχνολογία (New Media Arts), το οποίο άνοιξε τις πόρτες του το 2024 σε ένα κτίριο σχεδιασμένο από τους Schiattarella Associati. Να πούμε ότι φιλοξενείται αυτή την περίοδο μια εξαιρετική έκθεση σε επιμέλεια της «δικής μας» Ειρήνης Μιρένα Παπαδημητρίου, η οποία έχει τη θέση της Director of Exhibitions στον πολιτιστικό αυτό οργανισμό. Η πολύ ενδιαφέρουσα «Of the Earth: Earthly Technologies to Computational Biologies» εξετάζει τη σχέση μεταξύ τεχνολογίας, οικολογίας και φυσικού κόσμου μέσα από το βλέμμα καλλιτεχνών όπως ο Ματ Κόλισοου, ο Γιούντσουλ Κιμ ή η Βικτόρια Βέσνα.
INFO:
H 3η Μπιενάλε Σύγχρονης Τέχνης Diriyah στο Ριάντ διαρκεί έως τις 2 Mαΐου.
![ΟΟΣΑ: Η Ελλάδα κατέγραψε τη μεγαλύτερη μείωση ανεργίας τον Δεκέμβριο 2025 [Πίνακες]](https://www.tovima.gr/wp-content/uploads/2025/08/04/syntagma-syntrivani-1024x675.jpg)
