Παραγνωρισμένη εν ζωή, η φιλόσοφος και παιδαγωγός Ελλη Λαμπρίδη (1896-1970) αναβαθμίζεται διαρκώς στα Γράμματά μας τα τελευταία 30 χρόνια, χάρη και στις επίμονες προσπάθειες της ανιψιάς της, φιλολόγου και συγγραφέως Γιολάντας Χατζή, η οποία έχει επιμεληθεί την έκδοση τόμων της αλληλογραφίας της με τον αρχαιολόγο Γιάννη Μηλιάδη (εκδ. Αρχείο, 2017), ερωτική σχέση των φοιτητικών της χρόνων, με την κόρη της Νίκη (εκδ. Αρχείο, 2014), που σκοτώθηκε από θραύσμα εγγλέζικου όλμου στα Δεκεμβριανά, και βεβαίως με το πρόσωπο που δεν έπαψε να την ενδιαφέρει σε όλη τη διάρκεια της ζωής της, τον Νίκο Καζαντζάκη.
Γνωρίστηκαν το 1918 στη Ζυρίχη, τη χρονιά που η Λαμπρίδη παίρνει το διδακτορικό της δίπλωμα στη Φιλοσοφία. Εκείνος ήταν παντρεμένος με τη Γαλάτεια. Ο σύνδεσμός τους θα κρατήσει έναν χρόνο και θα επανασυνδεθούν για λίγο το 1928, ωστόσο εκείνος θα δέσει τη ζωή του με την Ελένη Σαμίου. Το χρονικό της σχέσης και την αλληλογραφία τους (Αλληλογραφία με τη Μουντίτα, εκδ. ΜΙΕΤ, 2018) συμπληρώνει η πρόσφατη έκδοση Αλληλογραφία Παντελή Πρεβελάκη και Ελλης Λαμπρίδη (εκδ. ΜΙΕΤ).
Ο Καζαντζάκης είναι ο συνδετικός κρίκος της γνωριμίας με τον Παντελή Πρεβελάκη (1909-1986). Γνωρίζονται στην Αθήνα το 1927, εκείνος είναι τριτοετής φοιτητής στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, εκείνη, χωρισμένη από τον σύζυγό της, με μια τετράχρονη κόρη, είναι υποδιευθύντρια του ελληνικού τμήματος στο Αμερικανικό Κολλέγιο Αθηνών. «Αγαπητη φίλη, Πολυ Σας παρακαλω να μου δώσετε μιαν αγγλικη μετάφραση του Salvatores Dei, αν τυχαίνει νάχετε δυο. Μου κάνει μεγάλη ανάγκη να την έχω κι ο Κ[αζαντζάκης], που του ζήτησα, δεν έχει παρα μια» της γράφει στην πρώτη του επιστολή (8/3/1927) ο Πρεβελάκης.
Είναι το διάστημα που εκείνος, ως συχνή παρουσία στις συναντήσεις της με τον Καζαντζάκη στην Αίγινα, της είναι ενοχλητικός. Οταν η σχέση της με τον συγγραφέα της Ασκητικής διακόπτεται οριστικά τον Ιανουάριο του 1928, η φιλική σύνδεση με τον Πρεβελάκη καλλιεργείται, καθώς αυτός λειτουργεί σαν «”προέκταση”, σαν συνέχεια της σχέσης με τον Καζαντζάκη», όπως εύστοχα σημειώνει η επιμελήτρια της αλληλογραφίας, Γιολάντα Χατζή· άλλωστε ο Κ. θα αναφέρεται, άλλοτε ξερά κι άλλοτε πικρά, συχνά στην εικοσάχρονη αλληλογραφία τους ως το 1946: 58 επιστολές του Πρεβελάκη και 42 επιστολές της Λαμπρίδη.
«Κάτι στη βούλησή μου έχει σπάσει»
Εκείνη του εξομολογείται τη συναισθηματική της κατάσταση («κάτι στη βούλησή μου έχει σπάσει, μου λείπει το ελατήριο για να κινηθώ, να γράψω, να μελετήσω», 7/5/1928) και αναζητεί την καθαρή χαρά της παρουσίας του, κι εκείνος μοιράζεται τις εσωτερικές ανησυχίες του:
«Υποφέρω πολυ απο την ηθικη μόνωση, έχω χάσει τον έλεγχόμου στις σχέσεις μου με τους ανθρώπους, ζω μιαν αγωνιώδη κι αβάσταχτη ζωη. Μέσα στους Φιλισταίους της Ελλάδας, ή άγιος πρέπει νάσαι ή εγκληματίας» (24/5/1934). Η Λαμπρίδη συγκεντρώνει υλικό για το βιβλίο της Οι Αιγαίοι.
Το 1934 ο Πρεβελάκης τυπώνει το Δοκίμιο γενικής εισαγωγής στην Ιστορία της Τέχνης και της το στέλνει κι εκείνη γράφει μια κριτική στη «Νέα Εστία», που όμως δεν τον ευχαριστεί. Από το 1935, η αλληλογραφία τους περνά στον ενικό και γίνεται πιο οικεία. «Αγαπητέ Παντέλειε» τον προσφωνεί.
Βλέπονται συχνά, αλλά ένας τσακωμός κάνει τον Πρεβελάκη να κρατά αποστάσεις. Παύει να της γράφει.
Η φιλία αποκαθίσταται το 1937, αλλά η επικοινωνία τους δεν θα βρει την προηγούμενη θέρμη της. Το 1938 ο Πρεβελάκης εκδίδει το Χρονικό μιας πολιτείας κι ο Καζαντζάκης την Οδύσεια.
Η Λαμπρίδη θα γράψει κριτικές και για τα δύο έργα και θα βρεθεί σε δημόσια αντιπαράθεση με τον Καζαντζάκη για τις απόψεις της.
Το 1939 φεύγει με υποτροφία στην Αγγλία, για να μελετήσει το εκπαιδευτικό σύστημα, και θα μείνει εκεί αποκλεισμένη ως το τέλος του πολέμου.
Πρακτικά ζητήματα και διευθετήσεις είναι η αφορμή της ισχνής επικοινωνίας της με τον Πρεβελάκη ως το 1946.
Τεκμήριο προσωπικοτήτων και εποχής
Επιστήμονας, διανοούμενη και προοδευτική γυναίκα της εποχής της, η Λαμπρίδη δραστηριοποιήθηκε το 1925 στον Σύνδεσμο για τα Δικαιώματα της Γυναίκας, δίδαξε σε σημαντικά εκπαιδευτήρια της εποχής της και άφησε μεταφραστικό και φιλοσοφικό έργο και παρακαταθήκη τη βιβλιοθήκη της, με το αίτημα να συσταθεί μια Φιλοσοφική Βιβλιοθήκη (η νυν Φιλοσοφική Βιβλιοθήκη Ελλης Λαμπρίδη της Ακαδημίας Αθηνών).
Η Αλληλογραφία της με τον Πρεβελάκη αποτελεί ακόμη ένα τεκμήριο της προσωπικότητας, της δραστηριότητας και των απόψεών της, αλλά και μαρτυρία για την πνευματική ζωή της εποχής, για τις προσωπικές σχέσεις και τα δίκτυα ανθρώπων και για το επίμαχο γλωσσικό ζήτημα.
Χυμώδης η γλώσσα του Πρεβελάκη, χαρακτηριστική η δημοτικίστικη ορθογραφία του, αλλά και το σχόλιό του για τον Γληνό και τον Εκπαιδευτικό Ομιλο: «Για το Γληνο, για το σύλλογο, για όλες αφτες τις εφήμερες μπουρμπουλήθρες δε δίδω ούτε σταγόνα αίματος, που έχει τόσο υποτιμηθει. Δεν τους παρατάτε και Σεις, να δούμε τί εμεις αντάμα θα κάμουμε;» (12/7/1928).
Και η Λαμπρίδη τον συμβουλεύει (12/12/1928) σε μια δηκτική, για τους προγενέστερους συγγραφείς, αποστροφή: «…εσείς, από την καινούρια γενιά, ίσως θα μπορούσατε ναποφύγετε για να μεταδώσετε το νόημά σας, τις όσο πλούσιες, ταιριαχτές ή πρωτόφαντες εικόνες όπου οι προτήτεροί σας —Σ[ικελιανός] και Κ[αζαντζάκης]— βουτηχτήκαν νομίζοντας πως ξαλαφρώνουν από κάθε άλλη ποιητικήν έγνοια ή ευθύνη».
