Για την καλύτερη προετοιμασία των υποψηφίων ενόψει των Πανελληνίων Εξετάσεων 2026, tovima.gr σε συνεργασία με το Φροντιστήριο Ορόσημο συνομιλεί για ειδικούς και παρέχει συμβουλές στους υποψηφίους.
Οι Πανελλήνιες εξετάσεις αποτελούν εδώ και χρόνια μία από τις πιο φορτισμένες ψυχικά περιόδους της εφηβείας. Για πολλούς νέους ανθρώπους δε βιώνονται μόνο ως μια εκπαιδευτική διαδικασία, αλλά ως ένα σημείο πάνω στο οποίο συσσωρεύονται προσδοκίες, φόβοι, αγωνίες για το μέλλον και ερωτήματα γύρω από την αξία, την επιτυχία και την προσωπική ταυτότητα.
Μέσα σε μια κοινωνία που κινείται διαρκώς με ταχύτητα, αβεβαιότητα και έντονο ανταγωνισμό, οι έφηβοι καλούνται πολύ νωρίς να πάρουν αποφάσεις για τη ζωή τους, ενώ ακόμη προσπαθούν να καταλάβουν ποιοι είναι, τι θέλουν και πώς φαντάζονται τον εαυτό τους στον κόσμο.
Το άρθρο αυτό δεν επιχειρεί να δώσει ακόμη έναν οδηγό «σωστής διαχείρισης άγχους» ή μια λίστα συμβουλών για καλύτερη απόδοση. Αντίθετα, προσπαθεί να φωτίσει κάτι από την εμπειρία των εφήβων αυτή την περίοδο, το βάρος που συχνά κουβαλούν σιωπηλά, τις συγκρούσεις που βιώνουν, αλλά και την ανάγκη τους να ακουστούν ουσιαστικά.
Στη συνέχεια παρατίθενται αποσπάσματα από θεραπευτική συζήτηση με έφηβη υποψήφια Πανελληνίων, με αλλαγμένα στοιχεία και πλήρη διασφάλιση της ανωνυμίας, τα οποία αποτυπώνουν σκέψεις, φόβους και ερωτήματα που συναντώνται συχνά στους εφήβους σήμερα.
«Δεν ξέρω γιατί όλοι μου λένε να ηρεμήσω.»
Αυτό ήταν από τα πρώτα πράγματα που μου είπε μια έφηβη υποψήφια Πανελληνίων λίγες εβδομάδες πριν τις εξετάσεις. Στην αρχή της χρονιάς μιλούσε κυρίως για το πρόγραμμα, τις ώρες διαβάσματος, την πίεση και την κούραση, με τη συζήτηση να περιστρέφεται γύρω από την απόδοση και την προετοιμασία. Σταδιακά, όμως, μια ανάσα πριν τις Πανελλήνιες, η κουβέντα μετακινήθηκε από το διάβασμα σε κάτι βαθύτερο.
«Νιώθω ότι όλοι γύρω μου έχουν μια απάντηση για το τι πρέπει να κάνω», είπε.«Να κοιμάμαι περισσότερο. Να σκέφτομαι θετικά. Να κάνω πρόγραμμα. Να μην αγχώνομαι. Να τρώω σωστά. Να κάνω αναπνοές. Αλλά εγώ φοβάμαι! Δε θέλω να έρθουν οι Πανελλήνιες!»
Σε αυτά τα λόγια αποτυπώνεται μια σημαντική πλευρά της εμπειρίας των εφήβων σήμερα. Δεν πρόκειται μόνο για το άγχος των εξετάσεων, αλλά για την αίσθηση ότι πρέπει να διαχειρίζονται σωστά ακόμη και το ίδιο τους το άγχος. Οι έφηβοι σήμερα φαίνεται να μεγαλώνουν μέσα σε έναν συνεχή καταιγισμό οδηγιών.
Γονείς, καθηγητές, επαγγελματίες ψυχικής υγείας, βίντεο, άρθρα, podcasts, reels και κοινωνικά δίκτυα μοιάζουν να γνωρίζουν καλύτερα τι χρειάζεται να κάνουν για να είναι πιο αποτελεσματικοί, πιο ήρεμοι και πιο επιτυχημένοι. Μέσα σε αυτή τη διαρκή ροή συμβουλών, συχνά χάνεται ο χώρος για κάτι πολύ πιο ουσιαστικό: να μπορέσει ένας έφηβος να αναγνωρίσει τι πραγματικά νιώθει.
Καθώς η συζήτηση προχωρούσε, η έφηβη σταμάτησε για λίγο και είπε:
«Το χειρότερο είναι ότι βλέπω άλλους να φαίνονται τόσο ψύχραιμοι που νιώθω πως μάλλον κάτι κάνω λάθος εγώ.»
Η σύγκριση αποτελεί πλέον σχεδόν μόνιμο στοιχείο της εφηβικής εμπειρίας. Τα κοινωνικά δίκτυα δεν λειτουργούν μόνο ως μέσο επικοινωνίας, αλλά και ως ένας χώρος όπου προβάλλονται διαρκώς εικόνες επιτυχίας, παραγωγικότητας και βεβαιότητας. Όλοι μοιάζουν να γνωρίζουν ακριβώς τι θέλουν, πού πηγαίνουν και πώς θα πετύχουν.
Μια διαρκής προσδοκία ότι από πολύ νωρίς χρειάζεται να γνωρίζεις τι θέλεις, να παίρνεις σωστές αποφάσεις, να αξιοποιείς σωστά τον χρόνο σου και να σχεδιάζεις αποτελεσματικά το μέλλον σου. Έτσι, το άγχος των Πανελληνίων παύει να αφορά αποκλειστικά τις εξετάσεις. Συνδέεται με έναν βαθύτερο φόβο: τον φόβο της αποτυχίας, της απόρριψης ή του να μείνει κανείς πίσω.
Λίγο αργότερα, η ίδια έφηβη είπε κάτι ακόμη:
«Αν δεν πετύχω, τι θα γίνει; Τι θα πουν οι γονείς μου; Οι συγγενείς; Και τελικά… τι θα είναι για εμένα επιτυχία;»
Μου μίλησε για τον πατέρα της. Για το πώς μιλά με περηφάνια στους άλλους για το τι «θα σπουδάσει η κόρη του». Για το «σίγουρο επάγγελμα». Για την «οικονομική αποκατάσταση». Για το μέλλον που έχει ήδη φανταστεί για εκείνη. Όσο μιλούσε, γινόταν όλο και πιο δύσκολο να καταλάβει κανείς ποιο μέρος αυτής της επιθυμίας ανήκε πραγματικά στην ίδια.
Λίγο μετά ακολούθησε μια ακόμη σκέψη:
«Αν ο μπαμπάς μου έχει δίκιο; Αν μόνο έτσι μπορώ να έχω χρήματα και μια ασφαλή ζωή μεγαλώνοντας;»
Η εφηβεία είναι η περίοδος κατά την οποία ένας άνθρωπος προσπαθεί να ανακαλύψει ποιος είναι, τι επιθυμεί και πώς θέλει να υπάρξει στον κόσμο.
Σήμερα, όμως, αυτή η διαδικασία εξελίσσεται μέσα σε μια κοινωνική πραγματικότητα γεμάτη αβεβαιότητα, οικονομική πίεση και φόβο για το μέλλον. Συναντώ εφήβους που αισθάνονται ότι δεν έχουν το περιθώριο να «κάνουν λάθος». Η επιλογή σπουδών δεν αφορά μόνο την προσωπική τους επιθυμία, αλλά και την επιβίωση, την αποδοχή από τους άλλους και την ασφάλεια. Συχνά, χωρίς να το αντιλαμβάνονται ούτε οι ίδιοι οι γονείς, οι φόβοι και οι αγωνίες τους περνούν μέσα στις προσδοκίες που μεταφέρουν στα παιδιά.
Σε αυτό το σημείο είναι που ο αυθεντικός εαυτός του εφήβου αρχίζει σταδιακά να υποχωρεί. Όχι επειδή δεν υπάρχει, αλλά επειδή ο φόβος της απογοήτευσης ή της αποτυχίας γίνεται πιο δυνατός από την ίδια του την επιθυμία.
Αυτό είναι τελικά ένα από τα πιο δύσκολα στοιχεία αυτής της περιόδου: πολλοί έφηβοι σκέφτονται πως πρέπει πρώτα να αποδείξουν ότι αξίζουν, πριν ακόμη προλάβουν να ανακαλύψουν ποιοι πραγματικά είναι.
Μερικές σκέψεις κλείνοντας
Αυτό που φαίνεται να χρειάζονται περισσότερο οι έφηβοι αυτή την περίοδο δεν είναι άλλη μία συμβουλή. Όχι επειδή οι συμβουλές δεν έχουν αξία, αλλά επειδή συχνά προσφέρονται τόσο γρήγορα, τόσο μαζικά και τόσο επίμονα, που δεν αφήνουν αρκετό χώρο στον ίδιο τον έφηβο να ακούσει τι πραγματικά συμβαίνει μέσα του.
Μπροστά στο άγχος ενός παιδιού, οι ενήλικες σπεύδουμε συχνά να δώσουμε λύσεις. Πίσω από αυτή την ανάγκη κρύβεται πολλές φορές η δυσκολία μας να αντέξουμε τη δική μας αγωνία βλέποντάς το να φοβάται, να πιέζεται ή να αμφιβάλλει. Έτσι, χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε, γεμίζουμε τον χώρο με οδηγίες, τεχνικές, προγράμματα και τρόπους διαχείρισης.
Ωστόσο, η εφηβεία δεν είναι μια περίοδος όπου κάποιος οφείλει ήδη να γνωρίζει πώς να διαχειρίζεται τα πάντα σωστά. Είναι μια ηλικία αναζήτησης και διαμόρφωσης της ταυτότητας, όπου ο άνθρωπος δοκιμάζει, αμφισβητεί, φοβάται, συγκρούεται και προσπαθεί να καταλάβει ποιος είναι και τι θέλει να κρατήσει από τον κόσμο γύρω του.
Μέσα σε αυτή τη συνθήκη, αυτό που έχει μεγαλύτερη σημασία για έναν έφηβο λίγο πριν τις Πανελλήνιες είναι να μπορεί να υπάρξει μέσα στο άγχος του χωρίς να αισθάνεται ότι απογοητεύει τους άλλους.
Να μπορεί να πει:
«Φοβάμαι.» «Δεν ξέρω τι θέλω.» «Δεν αντέχω άλλο σήμερα.» Χωρίς να χρειάζεται αμέσως να γίνει πιο θετικός, πιο ψύχραιμος ή πιο αποτελεσματικός.
Συχνά, αυτό που ανακουφίζει πραγματικά έναν άνθρωπο δεν είναι η άμεση λύση, αλλά η εμπειρία ότι κάποιος μπορεί να μείνει δίπλα του χωρίς να προσπαθεί συνεχώς να τον διορθώσει. Μόνο τότε ο έφηβος μπορεί να στραφεί ουσιαστικά προς τους άλλους και να ζητήσει βοήθεια. Όχι επειδή πιέστηκε, αλλά επειδή ένιωσε ότι υπάρχει χώρος να ακουστεί όπως πραγματικά είναι.
Αν διαβάζεις αυτό το κείμενο λίγο πριν τις Πανελλήνιες, αξίζει να θυμάσαι κάτι:
- Είναι εντάξει να μην είσαι ήδη έτοιμος για όλα.
- Είναι εντάξει να μη γνωρίζεις ακριβώς ποιος είσαι στα 17 σου.
- Δεν χρειάζεται να κουβαλάς μόνος σου όλο το βάρος του μέλλοντος.
- Επιτρέπεται να μαθαίνεις ακόμη τον κόσμο.
- Αυτό δεν αποτελεί αποτυχία της ηλικίας σου. Είναι η ίδια η ηλικία σου.
- Οι Πανελλήνιες είναι σημαντικές. Δεν μπορούν όμως να χωρέσουν ολόκληρη τη ζωή, την αξία και τις δυνατότητες ενός ανθρώπου.
- Κανένα αποτέλεσμα δεν μπορεί να αποφασίσει ποιος θα γίνεις.
- Κανένα παιδί δεν θα έπρεπε να μεγαλώνει πιστεύοντας το αντίθετο.
Η Σταυρούλα Καλαντζή, είναι Ψυχολόγος, MSc Κλινικής Ψυχολογίας Εταιρεία Focus Lab, Πειραιάς
