Φανταστείτε έναν κτηνίατρο να ανοίγει την πόρτα του ιατρείου του και, αντί για έναν σκύλο ή μια γάτα, να αντικρίζει έναν έφηβο που απαιτεί να εξεταστεί ως ζώο. Αυτό που ακούγεται σαν σενάριο ταινίας του Μπουνιουέλ αποτελεί πλέον μια απτή, προβληματική πραγματικότητα. Ο Κτηνιατρικός Σύλλογος της Πορτογαλίας αναγκάστηκε πρόσφατα να εκδώσει μια πρωτοφανή, επείγουσα οδηγία προς τα μέλη του: απαγορεύεται νομικά και ιατρικά να δέχονται ανθρώπους στα ιατρεία τους, ανεξάρτητα από το πώς εκείνοι αυτοπροσδιορίζονται. Η επίσημη αυτή παρέμβαση έφερε στο φως της δημοσιότητας το κίνημα των «Therians» (Θηριανών), μιας ομάδας ανθρώπων -στην πλειονότητά τους έφηβοι και νεαροί ενήλικες- που δηλώνουν ότι ταυτίζονται ψυχολογικά, πνευματικά ή νευρολογικά με μη ανθρώπινα ζώα, υιοθετώντας πλήρως τη συμπεριφορά, τους ήχους και τις κινήσεις τους.

Η γεωγραφία μιας ψηφιακής «επιδημίας»

Το περιστατικό στην Πορτογαλία δεν είναι μεμονωμένο, αλλά η κορυφή ενός παγκόσμιου παγόβουνου που τροφοδοτείται ασταμάτητα από τους αλγορίθμους του TikTok. Πριν από μερικούς μήνες, το ίδιο φαινόμενο είχε λάβει εκρηκτικές διαστάσεις στην Ισπανία αλλά και την Αργεντινή. Όπως είχε αποκαλύψει σε εκτενές αφιέρωμά της η εφημερίδα El País, τα δημόσια πάρκα του Μπουένος Άιρες είχαν πλημμυρίσει από εφήβους που φορούσαν μάσκες γάτας ή λύκου και τεχνητές ουρές, εξασκώντας μανιωδώς τα quadrobics, μια πρακτική όπου τρέχουν και κάνουν άλματα στα τέσσερα.

Το ρεπορτάζ ανέδειξε μια πολύ σοβαρή πτυχή αυτής της τάσης. Ενώ για τους ίδιους τους νέους η κοινότητα αυτή λειτουργεί ως μια «ψηφιακή φυλή» διαφυγής από την πραγματικότητα, το φαινόμενο διογκώνεται σκόπιμα στο διαδίκτυο από συντηρητικούς και ακροδεξιούς κύκλους. Χρησιμοποιείται ως «δόλωμα οργής» (rage bait) για να προκληθεί ηθικός πανικός, παρουσιάζοντας την ακραία αυτή συμπεριφορά ως δήθεν «απόδειξη» της παρακμής του σύγχρονου δυτικού πολιτισμού. 

Για παράδειγμα, ενώ το φαινόμενο παρουσιάστηκε σε ΜΜΕ και social media ως μια «μαζική απειλή», στις κανονισμένες συγκεντρώσεις σε διάφορες πόλεις της Ισπανίας, εμφανίστηκαν τελικά ελάχιστοι «ζωόμορφοι» έφηβοι και αμέτρητοι θεατές, δημοσιογράφοι και μέλη ακροδεξιών οργανώσεων. «Πού είναι οι Θεριανοί, ρε φίλε; Πεθαίνω να τους κλωτσήσω!», φέρεται να σχολίασε ένας από αυτούς ενώ άλλοι άρχισαν να φωνάζουν συνθήματα κατά του πρωθυπουργού Πέδρο Σάντσεθ, σύμφωνα με το ίδιο ρεπορτάζ. 

Όπως εξηγεί ο Adrián Juste, αναλυτής στο think tank “Al Descubierto”. «Οι therians χρησιμοποιούνται για να πουν: “κοιτάξτε τι έχει γίνει μόδα, είναι γελοίο, πάμε κατά διαόλου”. Έτσι διοχετεύεται η οργή και η κοινωνική απογοήτευση προς κάτι που στην πραγματικότητα δεν υπάρχει. Από τα 100 σχόλια για αυτό το θέμα, τα 95 είναι μίσους, του τύπου “να επιστρέψει η υποχρεωτική θητεία” ή “θέλουν δυο χαστούκια να στρώσουν”. Και όλα αυτά εντελώς αποκομμένα από την πραγματικότητα. Είναι μια πολιτισμική φούσκα».

Μόδα των social media ή κοινωνική ψύχωση

Για τον μέσο άνθρωπο, η εικόνα ενός εφήβου που γαβγίζει ή ζητά κτηνιατρική περίθαλψη προκαλεί εύλογα ερωτήματα. Πού σταματά η εφηβική εκκεντρικότητα και πού ξεκινά η ψυχική διαταραχή; Οι επιστήμονες της ψυχικής υγείας ξεκαθαρίζουν ότι η ταύτιση με ένα ζώο δεν αποτελεί αυτόνομη νόσο, αλλά μπορεί να κρύβει βαθύτερα ιατρικά ζητήματα. Στην πιο ακραία, καθαρά παθολογική της μορφή, η κατάσταση αυτή αγγίζει τα όρια της Κλινικής Λυκανθρωπίας. Πρόκειται για μια σπάνια και σοβαρή ψυχιατρική διαταραχή (ψύχωση), κατά την οποία ο ασθενής έχει την αμετακίνητη, παραληρηματική πεποίθηση ότι το σώμα του μεταμορφώνεται ή έχει ήδη μεταμορφωθεί σε ζώο.

Στη συντριπτική πλειονότητα των Therians, ωστόσο, δεν πρόκειται για ψύχωση, αλλά για έναν ακραίο μηχανισμό διαφυγής (escapism) από το έντονο κοινωνικό άγχος, την κατάθλιψη ή κάποιο ψυχικό τραύμα. Οι ειδικοί επισημαίνουν επίσης ένα πολύ υψηλό ποσοστό νευροδιαφορετικότητας μέσα σε αυτές τις ομάδες. Έφηβοι στο φάσμα του αυτισμού (ΔΑΦ) ή με ΔΕΠΥ καταφεύγουν στη «ζωώδη» συμπεριφορά επειδή τους απαλλάσσει από τους περίπλοκους, πιεστικούς κανόνες της ανθρώπινης κοινωνικής αλληλεπίδρασης. Μέσα από τη μάσκα του ζώου, βρίσκουν έναν τρόπο να επικοινωνήσουν χωρίς τον φόβο της απόρριψης, αν και πολλοί αναφέρουν ότι βιώνουν ακόμα και πνευματικές μετατοπίσεις ή την ψευδαίσθηση ότι έχουν μέλη που λείπουν, όπως αυτιά ή ουρά.

Therians vs Furries: Μια κρίσιμη διαφοροποίηση

Για τον εξωτερικό παρατηρητή, οι Therians συχνά συγχέονται με μια άλλη γνωστή υποκουλτούρα του διαδικτύου, τους «Furries». Ωστόσο, πρόκειται για δύο εντελώς διαφορετικές καταστάσεις, με διαφορετικό ψυχολογικό και κοινωνικό υπόβαθρο. Οι Furries αποτελούν ένα κίνημα θαυμαστών που επικεντρώνεται σε ανθρωπόμορφα ζώα, όπως αυτά που βλέπουμε στα κινούμενα σχέδια ή στα manga. Τα μέλη της κοινότητας των Furries δημιουργούν έναν φανταστικό χαρακτήρα ζώου, φτιάχνουν ή αγοράζουν περίτεχνες, χνουδωτές στολές και συμμετέχουν σε συνέδρια. Για αυτούς, η ενασχόληση αυτή είναι ένα χόμπι, μια μορφή τέχνης, κοινωνικοποίησης και θεατρικού παιχνιδιού, που δε διαφέρει πολύ από το γνωστό cosplay. Γνωρίζουν απόλυτα και ανά πάσα στιγμή ότι είναι άνθρωποι που φορούν μια στολή.

Αντίθετα, οι Therians δεν θεωρούν τη συμπεριφορά τους χόμπι ούτε επιλέγουν έναν χαρακτήρα για να διασκεδάσουν. Η ταύτισή τους με το ζώο είναι εσωτερική, πνευματική ή νευρολογική. Πιστεύουν βαθιά ότι η ουσία τους, η ψυχή τους ή η «καλωδίωση» του εγκεφάλου τους είναι εν μέρει ή εξ ολοκλήρου ζωώδης. Ενώ ένας Furry θα φορέσει μια ολόσωμη στολή για να πάει σε ένα συνέδριο, ένας Therian μπορεί να φοράει απλώς μια μάσκα ή μια ουρά στην καθημερινότητά του επειδή νιώθει ότι αυτά τα στοιχεία αντικατοπτρίζουν τον πραγματικό, εσωτερικό του εαυτό. Αυτή η βαθιά, υπαρξιακή πεποίθηση είναι που κάνει την κοινότητα των Therians πιο περίπλοκη και, σε ορισμένες περιπτώσεις, πιο ευάλωτη σε ψυχικές διαταραχές.

Πάντως, να θυμίσουμε ότι όπως οι Τherians έτσι και οι furries εργαλειοποιήθηκαν πολιτικά στις ΗΠΑ. Την περίοδο 2021-22, κύκλοι του Ρεπουμπλικανικού Κόμματος χρησιμοποίησαν αυτήν την υποκουλτούρα για να διαδώσουν ψευδείς ισχυρισμούς σχετικά με τα σχολεία. Σε πλατφόρμες όπως το Reddit κυκλοφόρησε η ψευδής φήμη ότι κάποια σχολεία είχαν τοποθετήσει δοχεία με άμμο στις τουαλέτες για μαθητές «που ταυτίζονται ως γάτες». Ο στόχος ήταν να ενισχυθεί ο ήδη υπάρχον τρανσφοβικός πανικός.

Η ζωομορφία ως ιστορική πρακτική

Η ανάγκη του ανθρώπου να ενσαρκώσει ζώα είναι τόσο παλιά όσο και ο ίδιος ο πολιτισμός. Η ζωομορφία και η θηριανθρωπία, όροι που προέρχονται από τη σύνδεση του ανθρώπου με το θηρίο, υπήρξαν βασικοί πυλώνες της παγκόσμιας ιστορίας, έχοντας όμως ένα εντελώς διαφορετικό πνευματικό και κοινωνικό υπόβαθρο από το σημερινό.

Στις αρχέγονες κοινωνίες, ο σαμανισμός και ο τοτεμισμός δεν αποτελούσαν ατομικές εκκεντρικότητες, αλλά το θεμέλιο της κοινοτικής συνοχής. Οι σαμάνοι των φυλών φορούσαν τομάρια και μιμούνταν με ακρίβεια τις κινήσεις των άγριων ζώων, όχι από μια επιθυμία να ξεφύγουν από την κοινωνία τους, αλλά για να λειτουργήσουν ως γέφυρα με το μεταφυσικό, να επικοινωνήσουν με τα πνεύματα της φύσης και να αντλήσουν τη δύναμη του κυνηγού για το καλό ολόκληρης της φυλής.

Παράλληλα, οι αρχαίες θρησκείες ενσωμάτωσαν πλήρως τη ζωομορφία στο πάνθεον τους, αποδεικνύοντας τον σεβασμό και το δέος του ανθρώπου προς τη φύση. Στην Αρχαία Αίγυπτο, λάτρευαν θεότητες με σώμα ανθρώπου και κεφάλι ζώου, όπως ο Άνουβις με τη μορφή τσακαλιού, αποδίδοντας στο ζώο ιερές και συμπαντικές ιδιότητες. Στην ελληνική μυθολογία, η θηριανθρωπία συνδέθηκε με την απόλυτη δύναμη των θεών, με τον Δία να μεταμορφώνεται συχνά σε ταύρο, κύκνο, αετό κι όχι μόνο, για να παρέμβει στον κόσμο των θνητών, αναδεικνύοντας τη ρευστότητα των ορίων ανάμεσα στο θείο, το ανθρώπινο και το ζωικό.

Αυτή η ανάγκη για υπέρβαση των ανθρωπίνων ορίων επιβίωσε μέσα στους αιώνες μέσα από τα παραδοσιακά δρώμενα και τις τελετουργίες. Από τα αρχαία διονυσιακά μυστήρια, όπου οι πιστοί μεταμφιέζονταν με προβιές τράγων για να βιώσουν την έκσταση, μέχρι τα σύγχρονα παραδοσιακά καρναβάλια των κωδωνοφόρων, όπως οι Μπαμπούγεροι στη Βόρεια Ελλάδα, η μεταμφίεση σε ζώο είχε πάντα έναν συγκεκριμένο σκοπό. Λειτουργούσε ως μια ελεγχόμενη, λυτρωτική διαδικασία όπου η κοινότητα επέτρεπε την προσωρινή απελευθέρωση των άγριων ενστίκτων και την ανατροπή της κοινωνικής ιεραρχίας, με σκοπό την κάθαρση και την αναγέννηση της φύσης, προτού όλοι επιστρέψουν με ασφάλεια στους ανθρώπινους ρόλους τους.

Η ειδοποιός διαφορά του σήμερα είναι ότι οι αρχαίες πρακτικές είχαν τελετουργικό, συμβολικό και παροδικό χαρακτήρα, απόλυτα ενταγμένο και ελεγχόμενο από την κοινωνία. Αντίθετα, η σύγχρονη τάση των Therians αναπτύσσεται μέσα σε ένα περιβάλλον ψηφιακής απομόνωσης, όπου ο έφηβος δεν αναζητά μια ιερή σύνδεση με τη φύση, αλλά μια διέξοδο από μια πραγματικότητα που του προκαλεί σύγχυση και άγχος.