Ο αποκεφαλισμός της ιρανικής ηγεσίας με την εξόντωση του Αλί Χαμενεΐ ανέτρεψε τις ισορροπίες εντός του καθεστώτος. Η εκλογή του Μοτζτάμπα Χαμενεΐ σήμανε μία ισχυροποίηση του Σώματος των Φρουρών της Επανάστασης.
Καθώς μάλιστα φέρεται να είναι τραυματισμένος από την ίδια επίθεση που σκότωσε πολλά μέλη της οικογένειάς του, η πραγματική εξουσία φαίνεται να εντοπίζεται σε μια πλειάδα προσώπων με σχηματισμό νέων ισορροπιών. Εν ολίγοις, το ιρανικό καθεστώς δείχνει να μετατρέπεται από ένα είδος θεοκρατίας με ισχυρό ρόλο των ανώτερων κληρικών σε κάτι που μοιάζει περισσότερο με στρατιωτική δικτατορία υπό τους Φρουρούς. Υπό μία έννοια θα μπορούσε ακόμη και να υποστηριχθεί ότι μια αλλαγή καθεστώτος έχει ήδη συμβεί. Μόνο που δεν είναι σίγουρο πώς αυτό είναι προς επιθυμητή κατεύθυνση.
Οι διαφορές ανάμεσα στους Φρουρούς της Επανάστασης και τους μετριοπαθείς πολιτικούς
Το ιρανικό καθεστώς συχνά περιγραφόταν λαϊκότροπα με την έκφραση «οι μουλάδες», το οποίο τυπικά δεν είναι σωστό, καθώς οι «μουλάδες» είναι κατώτεροι κληρικοί και γνώστες των θρησκευτικών παραδόσεων. Το ζήτημα είναι ότι ακόμη κι αν έχει ήδη επιτευχθεί μια ορισμένη «απομουλαδοποίηση» ή «αποκληρικοποίηση» του ιρανικού καθεστώτος, φαίνεται να υπάρχουν εντός της νέας κατάστασης εντάσεις ανάμεσα αφενός σε πιο σκληροπυρηνικά ανώτερα στελέχη των «Φρουρών της Επανάστασης» και, αφετέρου, σε μετριοπαθείς πολιτικούς, όπως ο Υπουργός Εξωτερικών Αμπάς Αραγτσί και ο πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιάν. «Ισχυρός της ημέρας» φαίνεται να είναι ο Πρόεδρος του Κοινοβουλίου Μοχάμαντ Μπαγκέρ Γκαλιμπάφ, ο οποίος αποτελεί πολιτική προσωπικότητα, αλλά έχει υπάρξει και σημαντικός διοικητής των Φρουρών στις δεκαετίες 1980-1990. Στους Φρουρούς οι σημαντικότεροι είναι ο Αχμάντ Βαχίντι, νέος επικεφαλής των Φρουρών μετά την εξόντωση του Μοχάμαντ Πακπούρ, ο Μοχάμαντ-Μπαγκέρ Ζολγκάντρ, νέος επικεφαλής του Ανώτατου Συμβούλιου Εθνικής Ασφαλείας μετά τον θάνατο του Αλί Λαριτζανί, και ο στρατηγός Γιάχια Ραχίμ Σαφαβί που πρόσκειται στην οικογένεια Χαμενεΐ.
Υπενθυμίζεται ότι οι «Φρουροί της Επανάστασης» είναι το σώμα που έχει αναλάβει την προστασία του πολιτικού καθεστώτος της ισλαμικής επανάστασης. Διακρίνεται έτσι από τον τακτικό στρατό, που έχει ως αρμοδιότητα την υπεράσπιση των συνόρων, ενώ τα συμφέροντά τους ως σώματος είναι συχνά διακριτά από αυτά των κληρικών και των πολιτικών. Οι Φρουροί έχουν αλλάξει πολλές φορές ρόλο κατά τα 47 χρόνια του καθεστώτος από το 1979. Στην αρχή, η σύμπηξη του σώματός τους υπήρξε μια αναγκαιότητα λόγω του γεγονότος ότι ο πρώτος ανώτατος ηγέτης Αγιατολάχ Χομεϊνί δεν ήλεγχε απολύτως τον στρατό, όπου είχαν παραμείνει φιλοσαχικά στοιχεία. Οι Φρουροί ισχυροποιήθηκαν ραγδαία κατά τον οκταετή πόλεμο με το Ιράκ (1980-1988) λόγω και της έφεσής τους στον ανορθόδοξο πόλεμο. Σε καιρό ειρήνης εξελίχθηκαν σε πυλώνα της οικονομικής ζωής της χώρας και σε κράτος εν κράτει. Προετοιμάζονταν, ωστόσο, για την επόμενη αναμέτρηση. Οπωσδήποτε οι πολεμικές συνθήκες τους ισχυροποιούν, καθώς οι Φρουροί είναι αυτοί οι οποίοι ελέγχουν τους «αντιπροσώπους» του Ιράν στους «πολέμους δι’ αντιπροσώπων» σε Λίβανο, Συρία, Υεμένη, Ιράκ και αλλού, αυτοί που συνεργάζονται υπογείως με Ρωσία και Κίνα, και, κυρίως, αυτοί που αναπτύσσουν τον ασύμμετρο πόλεμο με βαλλιστικούς πυραύλους και ντρόουνς. Ο τακτικός στρατός, αντιθέτως, ασχολείται περισσότερο με ζητήματα επιμελητείας και θα είχε αυξημένο ρόλο, αν συνέβαιναν πλήρεις χερσαίες επιχειρήσεις. Οι διακρίσεις αυτές μας βοηθούν να κατανοήσουμε γιατί οι συνθήκες ασύμμετρου πολέμου ισχυροποιούν τους Φρουρούς έναντι όλων των άλλων θεσμών, δηλαδή τακτικού στρατού, κληρικών, πολιτικών κ.ο.κ.
Πού οφείλονται οι ιρανικές παλινωδίες στις διαπραγματεύσεις
Οι εντάσεις μεταξύ διαφορετικών τάσεων του ιρανικού πολιτικού συστήματος διαφαίνονται από σχετικές αντιφατικές κινήσεις των Ιρανών, οι οποίες αφενός οιονεί καθρεφτίζουν τις παλινωδίες του Αμερικανού Προέδρου Ντόναλντ Τραμπ, αλλά, αφετέρου, ενδέχεται να έχουν και ενδογενείς αιτίες. Την Τρίτη 21 Απριλίου, ενώ ο Αντιπρόεδρος Τζέι Ντι Βανς θα πετούσε στο Ισλαμαμπάντ του Πακιστάν για έναν νέο γύρο διαπραγματεύσεων, οι Ιρανοί αποσύρθηκαν ύστερα από παρέμβαση των Φρουρών της Επανάστασης, που επικαλέστηκαν τον αμερικανικό αποκλεισμό πέριξ των στενών του Ορμούζ ως απάδοντα προς τις ειρηνευτικές συνομιλίες. Φαίνεται ότι τόσο ο πρόεδρος Πεζεσκιάν όσο και ο Υπουργός Εξωτερικών Αραγτσί δεν συμμερίζονταν την απολυτότητα αυτής της αντίληψης για τη ματαιότητα των ειρηνευτικών συνομιλιών και πιθανότατα θα επιθυμούσαν τη συνέχισή τους. Είναι χαρακτηριστικό, ωστόσο, ότι η άποψη που επιβλήθηκε ήταν αυτή των Φρουρών της Επανάστασης και όχι των ανώτερων στελεχών της κυβέρνησης της ισλαμικής δημοκρατίας.
Ελέγχεται ο Μοτζτάμπα Χαμενεΐ από τους Φρουρούς της Επανάστασης;
Το ερώτημα που αποδίδεται στον Χένρι Κίσινγκερ για το «ποιος σηκώνει το τηλέφωνο» φαίνεται να πλανάται πάνω και από το σημερινό Ιράν. Για θέματα πολέμου και ειρήνης κάποτε ο τελικός υπεύθυνος θα ήταν ο ανώτατος ηγέτης Αλί Χαμενεΐ. Ο γιος του Μοτζτάμπα «κληρονόμησε» δι’ εκλογής το όνομα του τίτλου, αλλά όχι τη χάρη. Μάλιστα δείχνει να λειτουργεί ως μία βολική θρησκευτική μορφή για τη μεταφορά της πραγματικής εξουσίας στους στρατιωτικούς του σώματος των Φρουρών. Ο Μοτζτάμπα είχε άλλωστε πολεμήσει με το Σώμα των Φρουρών κατά τον πόλεμο Ιράν-Ιράκ (1980-1988), όθεν και χρονολογείται η σύνδεση μαζί τους. Η κατάταξη του έφηβου 17χρονου Μοτζτάμπα Χαμενεΐ στους Φρουρούς εν μέσω πολέμου ήταν μια εμπειρία που σφράγισε τη ζωή του, ενώ στη συνέχεια οι δεσμοί που δημιούργησε εντός του σώματος φαίνονται να είναι πιο σημαντικοί από την προσωπική του ακτινοβολία ή το κύρος του ως κληρικού και νομομαθούς. Η δυσχέρειά του Μοτζτάμπα Χαμενεΐ να παρουσιαστεί δημοσίως, να κάνει αισθητή την παρουσία και τη φωνή του δημιουργεί ένα ακόμη μεγαλύτερο κενό που καλύπτουν οι Φρουροί, αν μάλιστα ισχύουν οι πληροφορίες ότι είναι τραυματισμένος στα χέρια και τα πόδια και παραμορφωμένος στο πρόσωπο από την αρχική ισραηλινή επίθεση.
Πώς ο ανορθόδοξος πόλεμος ενδυναμώνει τους Φρουρούς στο εσωτερικό
Το γεγονός μάλιστα ότι δεν υπάρχουν έως τώρα χερσαίες επιχειρήσεις, όπου θα είχε και ο τακτικός στρατός του Ιράν ρόλο, αλλά μόνο μορφές ανορθόδοξου πολέμου, οδηγούν στο να έχουν φτάσει οι Φρουροί της Επανάστασης στο απόγειο της έως τώρα ισχύος τους. Η μεθοδολογία του ασύμμετρου πολέμου, που αποτελεί κυρίως έμπνευση των Φρουρών, περιλαμβάνει τον αποκλεισμό των Στενών του Ορμούζ, τα πλήγματα στις αραβικές μοναρχίες του Κόλπου εν είδει διεθνούς «ανταρτοπόλεμου», την προσπάθεια να μεγιστοποιηθεί συνολικά το κόστος του πολέμου, τη χρήση πολλών κρυφών υπόγειων βάσεων κ.ά. Με αυτήν την έννοια, τα πρόσφατα πλήγματα σε εμπορικά πλοία στα στενά του Ορμούζ δείχνουν να φέρουν τη σφραγίδα του πνεύματος των Φρουρών. Η εξόντωση του Αλί Χαμενεΐ, ο οποίος ναι μεν ισχυροποίησε τους Φρουρούς, αλλά μπορούσε να τους βάζει όρια με το κύρος του, δείχνει ότι βρισκόμαστε ίσως σε μια μετάβαση του ιρανικού καθεστώτος προς ένα είδος συλλογικής στρατιωτικής χούντας, όπου διατηρούνται βεβαίως, τουλάχιστον ως εξωτερικά περιβλήματα, τόσο οι θρησκευτικοί θεσμοί όσο και οι αυτοί της ισλαμικής δημοκρατίας πλην αποδυναμωμένοι.
Λιγότερες μαντίλες, περισσότερα check–points
Η εξέλιξη αυτή ενδέχεται να φέρει μια σχετική εκκοσμίκευση, που αποτελεί ανάγκη για την ιρανική κοινωνία, αλλά και να συνδυαστεί με αυξανόμενο πολιτικό αυταρχισμό. Μπορεί πιθανόν να επιτευχθεί θρησκευτική χαλάρωση με το τίμημα της ακόμη μεγαλύτερης πολιτικής καταστολής, με άλλα λόγια λιγότερες μαντίλες, περισσότερα check-points. Το κρίσιμο άμεσο ζήτημα είναι αν το δίδυμο Πεζεσκιάν-Αραγτσί (πρόεδρος και υπουργός εξωτερικών) έχουν απωλέσει την πραγματική ικανότητά τους να είναι σημαντικοί στις διαπραγματεύσεις με τις ΗΠΑ. Η απαξίωση από τους Φρουρούς της «διπλωματίας των σόσιαλ μίντια» δεν αποτελεί μόνο αιχμή για τον Πρόεδρο Τραμπ, αλλά και σπόντα για τον Αμπάς Αραγτσί, στον οποίο υπενθυμίζεται ότι δεν πρέπει να έχει υπερβολική εμπιστοσύνη στην ισχύ των ανακοινώσεων που κάνει εκ του διαδικτύου. Όπως λ.χ. όταν είχε προβεί σε πρόωρη διακήρυξη ανοίγματος των στενών του Ορμούζ με διαδικτυακή ανάρτηση, χωρίς να έχει εξασφαλίσει τη συμφωνία των Φρουρών.
Ο συνθετικός ρόλος του Γκαλιμπάφ
Στην παρούσα στιγμή, ο ισχυρός διαπραγματευτής του Ιράν φαίνεται να είναι όχι ο Αραγτσί, αλλά ο Μοχάμαντ Μπαγκέρ Γκαλιμπάφ, που χαίρει μεγαλύτερης εκτίμησης από τους Φρουρούς, έχοντας υπάρξει μέλος τους. Φαίνεται ότι όπως ο τακτικός στρατός έχει περιοριστεί σε θέματα επιμελητείας, ενώ τον ανορθόδοξο πόλεμο τον διεξάγουν οι Φρουροί, παρομοίως στους πολιτικούς έχουν ανατεθεί περισσότερο οι εσωτερικές υποθέσεις, ενώ τους διαπραγματευτικούς διαλόγους τους ελέγχουν και πάλι οι Φρουροί. Ακόμη κι όταν τις συνομιλίες αναλαμβάνει τυπικά ο Αραγτσί, η στάση που τηρεί ο Γκαλιμπάφ κρίνεται ως η αποφασιστική. Ο πρόεδρος Πεζεσκιάν από τη μεριά του τονίζει το κόστος του πολέμου που έχει αναχθεί από την κυβέρνησή του στα 300 εκατομμύρια δολάρια και επιθυμεί χαλάρωση των κυρώσεων, ώστε να καταστεί δυνατή η ανοικοδόμηση. Για τους Φρουρούς, όμως, αποτελεί προτεραιότητα η διασφάλιση της επιβίωσής τους.
Μπορεί η κυβέρνηση Τραμπ να αξιοποιήσει τις εξελίξεις;
Ένα ακόμη κρίσιμο ερώτημα είναι αν ο Αμερικανός Πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ και το περιβάλλον του θα μπορούσαν να αξιοποιήσουν τις ενδο-ιρανικές εξελίξεις. Υπενθυμίζεται ότι στη Βενεζουέλα είχε επιλεγεί η τακτική να έρθουν οι ΗΠΑ σε συνεννόηση με τα πιο «πραγματιστικά» στοιχεία του υπάρχοντος καθεστώτος αντί να επιδιωχθεί μια ολοκληρωτική αλλαγή καθεστώτος, όπως κατά τις αμερικανικές παρεμβάσεις σε Αφγανιστάν και Ιράκ. Είναι αλήθεια ότι οι Φρουροί της Επανάστασης δεν διαθέτουν ακριβώς τα θρησκευτικά βαρίδια των αγιατολάδων, ενώ πολλοί έχουν καταστεί πλέον επιχειρηματίες που μπορούν δυνητικά να μιλήσουν τα «τραμπέζικα». Παραμένουν, ωστόσο, προβλήματα για μια συνεννόηση. Κατά πρώτον, οι Φρουροί βρίσκονται στην πρωτοπορία του ανορθόδοξου πολέμου που προκαλεί όλους τους πονοκεφάλους όχι μόνο στην κυβέρνηση Τραμπ, αλλά και στη διεθνή οικονομία. Η σκληρή στάση ως προς τον αποκλεισμό των στενών του Ορμούζ είναι το πλέον χαρακτηριστικό αγκάθι. Η εξουσία των Φρουρών μεγεθύνεται από το γεγονός ότι βρισκόμαστε σε πόλεμο και μάλιστα σε ανορθόδοξο πόλεμο. Θα ήταν αλλιώς τα πράγματα σε ένα ειρηνικό Ιράν ή αν υπήρχαν πλήρως ανεπτυγμένες χερσαίες επεμβάσεις. Συνεπώς, μπορεί η επιλογή ανορθόδοξου πολέμου να λειτουργεί και για την επιτελεστική αναπαραγωγή της εξουσίας των φρουρών. Κατά δεύτερον, η σημερινή πολυδιάσπαση μεταξύ Φρουρών και πολιτικών υπονομεύει την αξιοπιστία των διαπραγματευτών, σαν να μην έφτανε ήδη ο απρόβλεπτος χαρακτήρας της «τέχνης του deal» του Ντόναλντ Τραμπ. Η κυβέρνηση Τραμπ θα προτιμούσε ενδεχομένως να συνομιλεί με στρατιωτικούς ηγέτες του τακτικού στρατού, κάτι τέτοιο, όμως, δεν είναι πρόσφορο, δεδομένης της δόμησης του ιρανικού καθεστώτος.
Σημαντικό διακύβευμα είναι εν προκειμένω η τύχη του πυρηνικού προγράμματος του Ιράν και του αποθέματος του εμπλουτισμένου ουρανίου και εδώ μπορεί να διαφέρουν οι σκληροπυρηνικοί από τους μετριοπαθείς. Ο Γκαλιμπάφ, ο οποίος είναι αυτή τη στιγμή το ισχυρό πρόσωπο των διαπραγματεύσεων, φαίνεται να διατηρεί μία μέση στάση τονίζοντας ότι το Ιράν έχει κατορθώσει στρατιωτικές επιτυχίες, αλλά δεν έχει καταβάλει τους αντιπάλους του, με αποτέλεσμα ο ρόλος της διπλωματίας να είναι η μετάφραση των θεωρούμενων στρατιωτικών επιτυχιών σε μια αμοιβαίως επωφελή συμφωνία. Με τον τρόπο αυτό, χωρίς να δίνεται αίσθηση μειοδοσίας, ο Γκαλιμπάφ μετριάζει τον ενθουσιώδη βολονταρισμό μέρους του στρατιωτικού κατεστημένου.
