Η είδηση της απώλειας του Στέφανος Ληναίος, που έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 98 ετών, σκόρπισε βαθιά θλίψη στον καλλιτεχνικό και πολιτικό κόσμο. Ο ίδιος υπήρξε μία από τις πλέον σεβαστές προσωπικότητες – λόγω του ήθους και της δημοκρατικής πολιτικής του δράσης κατά την περίοδο της χούντας -, όσο και επιδραστικές μορφές του νεοελληνικού θεάτρου, με μια διαδρομή που εκτείνεται σε περισσότερες από επτά δεκαετίες.
Γεννημένος στη Μεσσήνη το 1928, σπούδασε στη Σχολή Θεάτρου Αθηνών, απ’ όπου αποφοίτησε το 1951, και αργότερα στη Βασιλική Ακαδημία Δραματικής Τέχνης του Λονδίνου (RADA). Υπήρξε ηθοποιός, σκηνοθέτης, συγγραφέας, θεατρικός επιχειρηματίας και πολιτικός, αφήνοντας ισχυρό αποτύπωμα σε κάθε τομέα που δραστηριοποιήθηκε.
Θεατρική πορεία και αγώνες
Η θεατρική του καριέρα ξεκίνησε δυναμικά αμέσως μετά την αποφοίτησή του. Τα πρώτα του βήματα τον βρήκαν να παίζει σε κλασικά έργα όπως «Μάκβεθ» και «Οθέλλος» πλάι στον σπουδαίο Δημήτρη Μυράτ. Μέχρι το 1967, παράλληλα με τους κινηματογραφικούς του ρόλους στο σελιλόιντ, είχε ήδη συνεργαστεί με περισσότερους από 20 θιάσους και είχε ερμηνεύσει ρόλους σε πάνω από 100 θεατρικά έργα, δείγμα της απίστευτης εργατικότητας και της απήχησής του. Την περίοδο 1966-1967 διετέλεσε γενικός γραμματέας του Σωματείου Ελλήνων Ηθοποιών.
Η δικτατορία της 21ης Απριλίου τον βρήκε σε αυτό το πόστο. Η χούντα τον καθαίρεσε, με αποτέλεσμα να αναγκαστεί να αυτοεξοριστεί στο Λονδίνο. Αξιοποιώντας τον χρόνο του στην Αγγλία, φοίτησε στη Royal Academy of Dramatic Art, απ’ όπου αποφοίτησε το 1969. Παράλληλα, συνέχισε τον αντιδικτατορικό αγώνα, δημιουργώντας μια ομάδα που παρουσίαζε πολιτικά κείμενα στα πανεπιστήμια της Αγγλίας, ενώ εργαζόταν και στο ελληνικό τμήμα του BBC.
Το όραμα: Θέατρο «Άλφα»
Η επιστροφή του στην Ελλάδα το 1970 σηματοδότησε την κορύφωση της θεατρικής του δράσης. Μαζί με τη σύζυγό του, την συνοδοιπόρο της ζωής του και αγαπημένη ηθοποιό Έλλη Φωτίου, δημιούργησαν πρώτα το «Σύγχρονο Ελληνικό Θέατρο» στο θέατρο ΟΡΒΟ με στόχο να ανεβάσουν έργα που θα αναφέρονταν εμμέσως στα πολιτικά τεκταινόμενα, ώστε να αποφύγουν τις απαγορεύσεις της χούντας. Αυτό όμως δεν έγινε εφικτό.
Στη συνέχεια μεταφέρουν τις θεατρικές τους δραστηριότητες στο ιστορικό Θέατρο «Άλφα» στην Πατησίων, το οποίο θα διευθύνουν για 50 ολόκληρα χρόνια. Εκεί παρουσίασαν περισσότερα από 40 έργα που άφησαν εποχή, με τον ίδιο συχνά στο τιμόνι της σκηνοθεσίας.
Το ρεπερτόριο περιλάμβανε τόσο σημαντικά κλασικά όσο και σύγχρονα έργα με κοινωνικό και πολιτικό στίγμα, όπως το αλησμόνητο «Καληνύχτα Μαργαρίτα», τα «Δεν πληρώνω, δεν πληρώνω» του Ντάριο Φο, «Οιδίπους Τύραννος» και «Ρόζεμπεργκ». Το θέατρο μάλιστα έγινε καταφύγιο τις ημέρες του Πολυτεχνείου (1973), όταν το φουαγιέ του μετατράπηκε σε χώρο σύσκεψης για φοιτητές που κυνηγούνταν.
Σε συνέντευξή του στο ΑΠΕ-ΜΠΕ το 2018, ο Στέφανος Ληναίος είχε διηγηθεί με λεπτομέρειες από τα γεγονότα: «Τις ημέρες του Πολυτεχνείου, από την Τετάρτη που μπήκανε οι φοιτητές μέσα, ως την Πέμπτη και την Παρασκευή που εξοντώθηκαν τα παιδιά, είχαμε συνεχείς επαφές στο φουαγέ του θεάτρου Άλφα. Έγιναν ιστορικές συσκέψεις. Γιατί γινόταν αυτό; Γιατί μέσα στο Πολυτεχνείο υπήρχαν χαφιέδες. Όμως προσέξτε τώρα. Έρχονταν 10 παιδιά του Πολυτεχνείου και συζήταγαν τι να κάνουν. Κι εμείς τους λέγαμε ότι θα σταματήσουμε να παίζουμε παραστάσεις, όπως και έγινε. Δώσαμε ως ηθοποιοί και θιασάρχες εντολή, άλλοι σταματήσανε, άλλοι δεν σταματήσανε. Την άλλη μέρα, λοιπόν, με καλεί το τμήμα και μου λένε “εχτές στο θέατρό σου έγινε αυτό, αυτό κι αυτό”. Θέλω να πω ότι ακόμα και μέσα σε αυτούς τους 10 υπήρχαν χαφιέδες. Το βράδυ της 17ης Νοεμβρίου εμείς και το πλαϊνό θέατρο, το Αλάμπρα, κρύψαμε πάρα πολλούς. Φτάσαμε, όμως, σε ένα σημείο όπου τα καπνογόνα άρχισαν και έμπαιναν μέσα στο θέατρο και κινδυνεύαμε να πνιγούμε. Κι εκεί κάναμε την ηρωική έξοδο, στην κυριολεξία. Βγήκαμε και γλυτώσαμε.»
Τιμές και κληρονομιά
Παράλληλα με το θέατρο, ο Στέφανος Ληναίος συμμετείχε σε πολλές κινηματογραφικές ταινίες, ραδιοφωνικές εκπομπές και τηλεοπτικές σειρές, ενώ ασχολήθηκε ενεργά και με την πολιτική, εκλεγόμενος βουλευτής Α’ Αθηνών με το ΠΑΣΟΚ την περίοδο 1989-1990 (εντάχθηκε στο ΠΑΣΟΚ για ένα διάστημα λόγω της εκτίμησης που έτρεφε στον Ανδρέα Παπανδρέου). Η συνολική του προσφορά τιμήθηκε το 2004 με το Βραβείο «Αιμίλιος Βεάκης». Μέχρι το 2020 που αποχώρησε από την ενεργό δράση, συνέχισε να εργάζεται αδιάκοπα.
Ο αποχαιρετισμός
Η ζωή και το έργο του Στέφανου Ληναίου παραμένουν μια ανεκτίμητη παρακαταθήκη για το ελληνικό θέατρο.
Οι συνοδοιπόροι του συνεργάτες στο Θέατρο Άλφα Ληναίος Φωτίου τον αποχαιρετούν με μεγάλη συγκίνηση: «Το Θέατρο Άλφα Ληναίος-Φωτίου, οι εργαζόμενοι και συνεργάτες του αποχαιρετούν με θλίψη και ευγνωμοσύνη τον Στέφανο Ληναίο. Ο δικός μας «κύριος Στέφανος», στην χώρα των αθανάτων πια, μας αφήνει σπουδαία θεατρική παρακαταθήκη, παράλληλα με την ενεργή πολιτική του παρουσία και τα παρεμβατικά κείμενα-άρθρα του. Θα τον θυμόμαστε και θα τον αγαπάμε. Εκφράζουμε τα ειλικρινή μας συλλυπητήρια στην επί 63 χρόνια σύντροφό του, Έλλη Φωτίου, τα παιδιά και τα εγγόνια του».
Ο Στέφανος Ληναίος άφησε την τελευταία του πνοή στο σπίτι του, έχοντας στο πλευρό του την αγαπημένη του σύζυγο, Έλλη Φωτίου. Σύμφωνα με την επιθυμία του, η αποτέφρωσή του πραγματοποιήθηκε την Τετάρτη 22 Απριλίου σε στενό οικογενειακό κύκλο στο Αποτεφρωτήριο Ριτσώνας και ανακοινώθηκε κατόπιν (η οικογένεια, η σύζυγός του Έλλη, ο γιος του Αλέξανδρος και η κόρη του Μαργαρίτα, σεβάστηκαν την επιθυμία του να μην δημοσιοποιηθεί αμέσως ο θάνατός του).
Η κόρη του, Μαργαρίτα Μυτιληναίου, ραδιοφωνική παραγωγός, τον αποχαιρέτησε με μια συγκινητική ανάρτηση, αναφέροντας χαρακτηριστικά: «Καλό σου ταξίδι, πατέρα. Έφυγες πλήρης και πλήρης ημερών, χαμογελαστός και γεμάτος αγάπη. Θέατρο, ραδιόφωνο, κείμενα σε εφημερίδες, βιβλία, συνδικαλισμός. Σε όλα άφησες το ισχυρό σου αποτύπωμα». Η Υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη τον αποκάλεσε «ηθοποιό μεγάλου διαμετρήματος» που υπηρέτησε την τέχνη «με δέος και σεβασμό», ενώ συλλυπητήρια μηνύματα απέστειλαν και τα πολιτικά κόμματα.
