Οι σχέσεις μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και του Βατικανού δεν είναι και οι καλύτερες την τελευταία δεκαετία. Η αμηχανία, βέβαια, δεν οφείλεται στην φωτογραφία του Ντόναλντ Τραμπ που παρουσιάζει τον εαυτό του ως Χριστό, αλλά στον ίδιο τον πρόεδρο των ΗΠΑ – στην κανονική και όχι την ψηφιακή του μορφή.
Η αρχή έγινε με τις διαφωνίες γύρω από το ζήτημα της μετανάστευσης και της κοινωνικής πολιτικής με τον Πάπα Φραγκίσκο και συνεχίζονται μέχρι σήμερα, το 2026, με τον Πάπα Λέοντα ΙΔ’. Η διπλωματική ένταση μεταξύ Ουάσιγκτον και Βατικανού, μάλιστα, απασχολεί έντονα τα αμερικανικά δίκτυα, δημιουργώντας ρήγματα στη σχέση του Τραμπ με τους (πιστούς) ψηφοφόρους του.
Όταν ο Ντόναλντ Τραμπ κλιμάκωσε τις απειλές προς το Ιράν και απείλησε με εκτεταμένους βομβαρδισμούς των πολιτικών υποδομών του Ιράν και με εξάλειψη ενός «ολόκληρου πολιτισμού», ο Λέων χαρακτήρισε αυτή την απειλή «πραγματικά απαράδεκτη».
Σε ανάρτησή του την Κυριακή (12/4), ο Πρόεδρος των ΗΠΑ έγραψε πως «Δεν θέλω έναν Πάπα που να επικρίνει τον Πρόεδρο των Ηνωμένων Πολιτειών επειδή κάνω ακριβώς αυτό για το οποίο εκλέχθηκα, ΜΕ ΣΑΡΩΤΙΚΗ ΝΙΚΗ». Η «κόντρα» συνεχίστηκε, αν και αυτή δεν είναι η πρώτη φορά η πολιτική και η θρησκευτική εξουσία προσεγγίζουν μια κατάσταση με διαφορετικό τρόπο.
Για την ακρίβεια, η σύγκρουση μεταξύ Τραμπ και Βατικανού εντάσσεται σε μια μακρά ιστορική παράδοση αντιπαραθέσεων.
Ο βασανισμός του Πάπα Βονιφάτιου Η΄
Στις αρχές του 14ου αιώνα, ο βασιλιάς της Γαλλίας Φίλιππος Δ΄ προσπάθησε να φορολογήσει τον κλήρο ώστε να χρηματοδοτήσει τους πολέμους του, κάτι που ο Πάπας Βονιφάτιος Η΄ απέρριψε, υποστηρίζοντας την ανωτερότητα της Εκκλησίας έναντι των ηγεμόνων.
Το 1303, ωστόσο, απεσταλμένοι του βασιλιά επιτέθηκαν στον Πάπα και τον συνέλαβαν προσωρινά. Ξυλοκοπήθηκε, βασανίστηκε και πέθανε ένα μήνα αργότερα. Ακολούθησε η μεταφορά της έδρας των Παπών (Αγία Έδρα) στην Αβινιόν, όπου παρέμεινε για περίπου 70 χρόνια. Η περίοδος αυτή θεωρήθηκε ένδειξη εξάρτησης του παπισμού από τη γαλλική μοναρχία και έμεινε γνωστή ως «Αιχμαλωσία της Αβινιόν».
Πράξη της Υπεροχής
Η πρώτη μεγάλη σύγκρουση μεταξύ της πολιτικής εξουσίας και του Βατικανού στην πιο «πρόσφατη» ευρωπαϊκή ιστορία σημειώθηκε στην Αγγλία του 16ου αιώνα, όταν ο βασιλιάς Ερρίκος Η΄ ζήτησε την ακύρωση του γάμου του με την Αικατερίνη της Αραγονίας.
Ο βασιλιάς δεν είχε αποκτήσει αρσενικό διάδοχο κι έτσι επιθυμούσε να παντρευτεί την Άννα Μπολέυν. Ο Πάπας Κλήμης Ζ΄, όμως, αρνήθηκε να εγκρίνει την ακύρωση. Η άρνηση αυτή έφερε και την «Πράξη της Υπεροχής» το 1534 σηματοδοτώντας τόσο τη θρησκευτική όσο και την πολιτική ανεξαρτησία από το Βατικανό. Με λίγα λόγια, ο Ερρίκος ανακήρυξε τον εαυτό του ανώτατο αρχηγό της Εκκλησίας της Αγγλίας και διέκοψε κάθε δεσμό με τη Ρώμη. Κάπως έτσι, γεννήθηκε η Αγγλικανική Εκκλησία.
Η Γαλλική Επανάσταση
Μία από τις σημαντικότερες συγκρούσεις μεταξύ κράτους και Καθολικής Εκκλησίας «γεννήθηκε» με την Γαλλική Επανάσταση (1789-1799). Άλλωστε, στα μάτια πολλών, η Εκκλησία ήταν το βασικό στήριγμα του παλαιού καθεστώτος και ένα σύμβολο κοινωνικής ανισότητας.
Πολύ γρήγορα, το νέο επαναστατικό κράτος προχώρησε σε δραστικά μέτρα, όπως η δήμευση της εκκλησιαστικής περιουσίας. Την ίδια στιγμή, οι ιερείς μετατράπηκαν σε κρατικούς υπαλλήλους και υποχρεώθηκαν να ορκιστούν πίστη στο κράτος. Πολλοί κληρικοί αρνήθηκαν να συμμορφωθούν και υπέστησαν διώξεις, εξορίες και εκτελέσεις.
Η Συνθήκη του Λατερανού
Η σύγκρουση μεταξύ του ιταλικού κράτους και του Βατικανού είχε τις ρίζες της στην ενοποίηση της Ιταλίας τον 19ο αιώνα, όταν τα παπικά κράτη καταργήθηκαν. Για δεκαετίες, οι Πάπες θεωρούσαν εαυτούς «αιχμαλώτους στο Βατικανό». Η κατάσταση άλλαξε το 1929, όταν ο Μπενίτο Μουσολίνι επιδίωξε να επιλύσει τη διαμάχη μέσω πολιτικού συμβιβασμού. Με τη Συνθήκη του Λατερανού, το Βατικανό αναγνωρίστηκε ως ανεξάρτητο κράτος και ο Καθολικισμός απέκτησε ιδιαίτερη θέση στην Ιταλία.
Παρά τον συμβιβασμό, οι σχέσεις παρέμειναν περίπλοκες. Το φασιστικό καθεστώς επιχείρησε να ελέγξει την κοινωνία και να περιορίσει την επιρροή της Εκκλησίας, ιδιαίτερα στη νεολαία. Από την άλλη πλευρά, το Βατικανό προσπάθησε να διατηρήσει την αυτονομία του.
Το Ράιχσκονκορδάτο
Όταν ο Αδόλφος Χίτλερ ανέλαβε την εξουσία το 1933, βρέθηκε αντιμέτωπος με την ισχυρή καθολική κοινότητα στη Γερμανία και για να περιορίσει μια πιθανή μελλοντική αντίσταση, προχώρησε σε συμφωνία με το Βατικανό, γνωστή ως «Ράιχσκονκορδάτο» (Κονκορδάτο Χίτλερ-Βατικανού).
Η συμφωνία προέβλεπε την προστασία της Εκκλησίας και των θεσμών της, αλλά ταυτόχρονα περιόριζε τη συμμετοχή της στην πολιτική ζωή. Στην πράξη, το ναζιστικό καθεστώς παραβίασε επανειλημμένα τους όρους της συμφωνίας, προχωρώντας σε διώξεις κληρικών και περιορισμούς στη θρησκευτική δραστηριότητα. Η στάση του Βατικανού εκείνη την περίοδο έχει προκαλέσει έντονη ιστορική συζήτηση καθώς ορισμένοι θεωρούν ότι η συμφωνία ήταν μια αναγκαία προσπάθεια προστασίας των πιστών, ενώ άλλοι την κρίνουν ως σοβαρό πολιτικό λάθος.
Στο επίκεντρο της συζήτησης, φυσικά, βρίσκεται ο Πάπας Πίος ΙΒ’. Πριν από την εκλογή του στο Παπικό αξίωμα, υπηρέτησε ως γραμματέας του Τμήματος Ιδιαίτερων Εκκλησιαστικών Υποθέσεων του Βατικανού, «Νούντσιος» και «Υπουργός Εξωτερικών» του Κράτους, θέσεις από τις οποίες εργάστηκε για τη σύναψη συνθηκών με ευρωπαϊκά και λατινοαμερικανικά κράτη, ιδίως δε για τη σύναψη του λεγόμενου «Reichskonkordat» με τη Ναζιστική Γερμανία.
