Ντολμαδάκια με αμπελόφυλλο, πατάτες στον φούρνο με μπαχαρικά, σαλάτα με πλιγούρι, σπανακοπιτάκια, πιτάκια με φακές, νηστίσιμοι κεφτέδες από ρεβίθια και πολλά άλλα χειροποίητα εδέσματα. Ένα νηστίσιμο, εορταστικό τραπέζι που θα μπορούσε άνετα να σταθεί, με μικρές παραλλαγές, στα περισσότερα ελληνικά σπίτια.
Έχει όμως στρωθεί στην αίθουσα της ενορίας του Μητροπολιτικού Καθεδρικού Ναού Αγίου Γρηγορίου του Φωτιστή στο «Κυριακάτικο» Ψυρρή. Ο ιστορικός ναός στέκει εκεί, στην οδό Κριεζή 10, από το 1935 στη θέση ενός ξύλινου που είχε χτίσει η κοινότητα των Αρμενίων ήδη από το 1908.
Ο Μητροπολιτικός Καθεδρικός Ναός Αγίου Γρηγορίου του Φωτιστή, Ψυρρής.
Αφορμή για την επίσκεψή μας στάθηκε το ευγενικό κάλεσμα της Λιζέτ Κιραζιάν, προέδρου του Αρμενικού Κυανού Σταυρού. «Τα Πασχαλινά έθιμα τα δικά μας δεν διαφέρουν από εκείνα των Ελλήνων Ορθοδόξων», μας είχε εξηγήσει τηλεφωνικώς. «Ωστόσο, έχουμε μια πολύ ιδιαίτερη παράδοση, στη μέση της Σαρακοστής να μαζευόμαστε όλοι μαζί και να τρώμε νηστίσιμα φαγητά. Θα θέλατε να φάτε μαζί μας;».
Οι νοστιμιές της Ταλάρ και της Μαρίν
Κάπως έτσι βρεθήκαμε να δοκιμάζουμε, σαν γνώριμοι από χρόνια, τα παραδοσιακά νηστίσιμα πιάτα των Αρμενίων, φτιαγμένα από τους ίδιους τους ενορίτες.
Μία από αυτές, η Ταλάρ Γκουγκουζιάν που με τη μητέρα της ετοίμασαν την πλειονότητα των πιάτων. Από τις σχετικά νέες προσθήκες της κοινότητας αφού έχει μόλις πέντε χρόνια στην Ελλάδα, από τον Λίβανο που ζούσε πριν. Έχει μάθει όμως αρκετά καλά τα ελληνικά, κυρίως χάρη των παιδιών της που τα διδάσκονται στο σχολείο.
Οι αρχικές συστάσεις δεν άργησαν να οδηγήσουν στην ανταλλαγή συνταγών με στύλο και χαρτί. Αν και δεν είναι μαγείρισσα στο επάγγελμα, η Ταλάρ αγαπάει τη μαγειρική και χαίρεται να μοιράζεται τα πιάτα της ιδιαίτερης πατρίδας της. Σε εμάς αποκάλυψε τη συνταγή για τους νηστίσιμους κεφτέδες με πλιγούρι και ρεβύθια, καθώς και για το ίτς, που είναι μια πανεύκολη σαλάτα από πλιγούρι και ντομάτα.
Από τη Μαρίν Σανταταγιάν μάθαμε πώς να φτιάξουμε τα πιτάκια με γέμιση φακής, τα οποία μοιάζουν στη γεύση με κρεατοπιτάκια, μια συνταγή που οπωσδήποτε θα λατρέψουν και τα παιδιά.
Μια ευκαιρία για χαρά και γιορτή
Στην εκδήλωση παρευρέθηκε ο Αρχιεπίσκοπος Ναρέκ Αλεμεζιάν, οποίος ήρθε από το Λίβανο φιλοξενούμενος του Μητροπολίτη Ορθοδόξων Αρμενίων Ελλάδας, Σαχάκ Γιεμισιάν. Μαζί τους ήαν ο Αρχιμανδρίτης Γιεζράς Τενεκετζιάν και ο πρόεδρος του Εθνικού Συμβουλίου της Μητρόπολης, Ναζάρ Αβακιάν, ο οποίος μας έδωσε κάποια στοιχεία για την κοινότητα.
Από αριστερά: Αρχιεπίσκοπος Ναρέκ Αλεμεζιάν, Μητροπολίτης Ορθοδόξων Αρμενίων Ελλάδας, Σαχάκ Γιεμισιάν, Ναζάρ Αβακιάν, πρόεδρος του Εθνικού Συμβουλίου της Μητρόπολης και Αρχιμανδρίτης Γιεζράς Τενεκετζιάν.
Σύμφωνα με τον ίδιο, η τελευταία καταγραφή δείχνει ότι ο πληθυσμός των Αρμενίων στην Ελλάδα είναι περίπου 50.000 άνθρωποι, οι περισσότεροι νέες προσθήκες εξαιτίας των μεγάλων μεταναστευτικών ρευμάτων της ευρύτερης περιοχής. Το νέο αίμα έχουν αποδεχθεί οι παλαιότεροι, οι περισσότεροι απόγονοι των ξεριζωμένων της Μικρασιατικής Καταστροφής που εγκαταστάθηκαν αρχικά σε γειτονιές όπως η Νίκαια και η Κοκκινιά. Πλέον, συναντάμε Αρμένιους σε διάφορες περιοχές της Ελλάδας, όπως μας πληροφορεί ο πρόεδρος.
Με την Λιζέτ Κιραζιάν (αριστερά) προέδρο του Αρμενικού Κυανού Σταυρού, την Ταλάρ Γκουγκουζιάν (δεξιά) που μαγείρεψε πολλά από τα εδέσματα και την Έφη Τσοπανιάν (όρθια), πρόεδρο της ενοριακές Επιτροπής Αρμενικής Μητρόπολης.
«Οι περισσότεροι Αρμένιοι βρίσκονται στην Αθηνά και μετά στην Θεσσαλονίκη. Από εκεί και πέρα υπάρχει πληθυσμός και σε περιοχές όπως η Κρήτη, η Αλεξανδρούπολη, η Κομοτηνή. Συνολικά έχουμε δέκα ενορίες», μας λέει.
Επίσης, μας περιέγραψε ένα πολύ ωραίο έθιμο που γίνεται στην Βόρεια Ελλάδα τη Μεγάλη Παρασκευή: «Στις περισσότερες εκκλησίες της Βορείου Ελλάδας ξεκινάει πρώτα την περιφορά ο επιτάφιος της αρμένικης εκκλησίας. Μετά, ο ελληνικός περνά έξω από την αρμένικη εκκλησία και συναντιούνται οι δύο επιτάφιοι. Συμμετέχει και η μπάντα του δήμου. Αυτό γίνεται σίγουρα στην Κομοτηνή και στην Αλεξανδρούπολη».
Όσο για το Μιτσίνκ, την ουσία της όμορφης αυτής αρμενικής παράδοσης, μας περιέγραψε πολύ καλά η Έφη Τσοπανιάν, η πρόεδρος της Ενοριακής Επιτροπής Αρμενική Μητρόπολης: «Το Μιτσίνκ σηματοδοτεί το μέσο της Μεγάλης Σαρακοστής και γιορτάζεται την Τετάρτη της 4ης εβδομάδας της νηστείας, δηλαδή την 24η ημέρα, πριν από το Πάσχα».
Όπως μας λέει, δεν πρόκειται για μια επίσημη θρησκευτική γιορτή της Εκκλησίας, αλλά για λαϊκή παράδοση που υπενθυμίζει στους πιστούς ότι έχουν φτάσει στα μισά της Σαρακοστής και τους δίνει δύναμη και κουράγιο να συνεχίσουν την νηστεία τους μέχρι το Πάσχα.
Επίσης, περιγράφει ένα έθιμο της ημέρας που μοιάζει πολύ με τη δική μας βασιλόπιτα: «Την ημέρα αυτή οι οικογένειες ετοιμάζουν νηστίσιμα φαγητά, και μέσα στο ψωμί ή στο γκατά (αρμένικο ψωμί σαν μπριός, ελάχιστα γλυκό, φτιαγμένο με βούτυρο), συχνά κρύβουν ένα νόμισμα ή μια χάντρα. Όποιος το βρει θεωρείται ο τυχερός της χρονιάς».
Παλαιότερα, το Μιτσίνκ συνδεόταν και με όμορφα κοινωνικά έθιμα, όπως η προσφορά δώρων στις μέλλουσες νύφες, ενώ αποτελούσε και μια ευκαιρία για οικογενειακές συγκεντρώσεις, χαρά και γιορτή.
Η κ. Έφη Τσοπανιάν σερβίρει νηστίσιμα μηλοπιτάκια μετά το γεύμα.
«Για εμάς που ζούμε σε παροικίες μακριά από την πατρίδα μας την Αρμενία», καταλήγει η κ. Τσοπανιάν, «είναι ιδιαίτερα σημαντικό να διατηρούμε τις παραδόσεις. Με αυτόν τον τρόπο οι παλαιότεροι θυμούνται και αναπολούν, ενώ οι νεότεροι γνωρίζουν και μαθαίνουν την πλούσια πολιτιστική μας κληρονομιά».
Αν και δεν ακολουθήσαμε το έθιμο με το ψωμί, φεύγοντας από το τραπέζι, οι ενορίτες μας έκαναν δώρο ένα κομμάτι ταχινόπιτα -την πιο νόστιμη που έχω δοκιμάσει-, για το σπίτι. Τραγανή, λεπτή, χωρίς λαδίλα, ό,τι πρέπει για ένα θρεπτικό, νηστίσιμο γλυκό. Τη συνταγή δεν πρόλαβα να την πάρω, το σημείωσα όμως για την επόμενη φορά.
Οι συνταγές
Σαλάτα Ιτς (Ich)
Προετοιμασία: 15΄, Αναμονή: 15΄
Υλικά (για 4 μερίδες)
2 ξερά κρεμμύδια , ψιλοκομμένα
1/4 της κούπας ελαιόλαδο + 1/2 κούπα επιπλέον
2 κούπες πλιγούρι, ψιλό
1 κούπα σάλτσα ντομάτας
1/4 κούπας χυμός λεμονιού
1 κ.γ. πάστα πιπεριάς
1 κούπα μαϊντανός, ψιλοκομμένος
1 κούπα ντομάτα ψιλοκομμένη
1/2 κούπα φρέσκο κρεμμυδάκι
1 κ.γ. αλάτι
Εκτέλεση
Σοτάρουμε τα ξερά κρεμμύδια σε 1/4 της κούπας ελαιόλαδο. Προσθέτουμε το πλιγούρι, τη σάλτσα ντομάτας, τον χυμό λεμονιού και την πάστα πιπεριάς. Ανακατεύουμε καλά. Αποσύρουμε από την φωτιά και αφήνουμε για 15 λεπτά.
Σε ένα μπολ αδειάζουμε το πλιγούρι και προσθέτουμε τα υπόλοιπα υλικά. Ανακατεύουμε καλά και σερβίρουμε.
Νηστίσιμες αρμένικες «κούπες» (keufte) με ρεβίθια
Προετοιμασία: 35΄, Βράσιμο: 10΄-15΄
Υλικά (για 25-30 κομμάτια)
Για τη ζύμη
3 κούπες πλιγούρι, ψιλό
1 κούπα σιμιγδάλι
Νερό για τη ζύμη
Για τη γέμιση
250 γρ. ρεβύθια βρασμένα και ψιλολιωμένα
Καλαμπόκι βρασμένο (προαιρετικά)
7-8 ξερά κρεμμύδια, ψιλοκομμένα
3 κ.σ. ελαιόλαδο
1 κ.γ. αλάτι
1/2 κ.γ. πιπέρι
1/2 κ.γ. κόκκινη πιπεριά αποξηραμένη
Εκτέλεση
Ρίχνουμε σε ένα μπολ όλα τα στέρεα υλικά της ζύμης και ανακατεύουμε. Προσθέτουμε λίγο-λίγο το νερό και ζυμώνουμε μέχρι να έχουμε μια ομοιογενή ζύμη.
Ετοιμάζουμε την γέμιση ως εξής: Σοτάρουμε το κρεμμύδι στο ελαιόλαδο μέχρι να μαλακώσουν. Προσθέτουμε τα ρεβίθια και τα υπόλοιπα υλικά. Μόλις σοταριστούν ελαφρώς, αποσύρουμε από την φωτιά.
Χωρίζουμε τη ζύμη και πλάθουμε σε μπαλάκια. Με το δάχτυλο πιέζουμε στο κέντρο ώστε να κάνουμε μια λακκούβα. Βάζουμε λίγη από τη γέμιση, κλείνουμε και πλάθουμε σε σχήμα μπάλας του ράγκμπι. Επαναλαμβάνουμε με τα υπόλοιπα υλικά.
Βράζουμε σε μια κατσαρόλα νερό. Αλατίζουμε και ρίχνουμε λίγες-λίγες τις κούπες. Τις βάζουμε σε νερό που κοχλάζει για 2-3 λεπτά μέχρι να ανέβουν στην επιφάνεια του νερού και αφαιρούμε με τρυπητή κουτάλα. Σερβίρουμε, αν θέλουμε, με καυτερή πάστα πιπεριάς.
Πιτάκια (borek) με γέμιση από φακές
Προετοιμασία: 1 ώρα Ψήσιμο 20΄
Υλικά (για 35-45 πιτάκια)
Για τη ζύμη
1 ποτήρι νερό
1 ποτήρι ηλιέλαιο ή καλαμποκέλαιο
1 κ.σ. αλάτι
1 κ.σ. ξύδι
2 κ.σ. ζάχαρη
1 κιλό (περίπου) αλεύρι για όλες τις χρήσεις
Για τη γέμιση
500 γρ. φακές
Νερό τόσο που νασκεπάζει τις φακές στην κατσαρόλα
2-3 κρεμμύδια, ξερά, ψιλοκομμένα
Εκτέλεση
Ρίχνουμε σε ένα μπολ όλα τα υλικά της ζύμης εκτός από το αλεύρι και ανακατεύουμε. Προσθέτουμε σιγά-σιγά σε δόσεις το αλεύρι και ζυμώνουμε μέχρι να έχουμε μια μαλακή ζύμη που να ξεκολλάει από τα τοιχώματα του μπολ και από τα χέρια (θα χρειαστούμε περίπου 1 κιλό αλεύρι, όσο πάρει η ζύμη). Πλάθουμε σε μια μπάλα και αφήνουμε μέχρι να ετοιμάσουμε τη γέμιση.
Ρίχνουμε τις φακές σε μια κατσαρόλα και προσθέτουμε νερό τόσο όσο να τις καλύπτει. Τις βράζουμε μέχρι να απορροφηθεί το νερό. Σοτάρουμε σε ένα μεγάλο τηγάνι το κρεμμύδι στο ηλιέλαιο ή σπορέλαιο. Προσθέτουμε τις φακές, αλάτι και πιπέρι. Σοτάρουμε μέχρι να έχουμε ένα μείγμα χωρίς ζουμί. Αν θέλουμε προσθέτουμε λίγο κύμινο ή ξερό δυόσμο.
Ανοίγουμε τη ζύμη σε φύλλο πάχους 3-4 χλστ. Με ένα ποτήρι κόβουμε σε δίσκους. Κατά μήκος του μισού δίσκου απλώνουμε λίγη από τη γέμιση και κλείνουμε σε μισοφέγγαρο. Με ένα πιρούνι πιέζουμε το σημείο της ένωσης του φύλλου ώστε να μη βγαίνει απ’ έξω η γέμιση. Όταν δεν νηστεύουμε, αλείφουμε την επιφάνεια με λίγο χτυπημένο αβγό.
Ψήνουμε σε προθερμασμένο φούρνο στους 180° C για 20 λεπτά, μέχρι να ροδίσουν.
Tip: Μπορούμε, αντί για φακές, να κάνουμε γέμιση με μελιτζάνες και πιπεριές. Ψιλοκόβουμε τα υλικά και τα σοτάρουμε στο ελαιόλαδο μέχρι να απορροφηθούν τα υγρά τους. Όταν δε νηστεύουμε, μπορούμε να προσθέσουμε φέτα.
