Το επιβλητικό οικοδόμημα της Πανεπιστημίου δεν φάνταζε ποτέ πιο ζωντανό. Το απόγευμα της Τετάρτης, η εμβληματική Αίθουσα Τελετών της Ακαδημίας Αθηνών μετατράπηκε σε μια «χρονομηχανή» πολιτισμού, φιλοξενώντας τη Δημόσια Πανηγυρική Συνεδρία για τη συμπλήρωση ενός αιώνα από την ίδρυση του ανώτατου πνευματικού ιδρύματος της χώρας.
Το σκηνικό της επετείου δεν θα μπορούσε παρά να στηθεί σε μία από τις ωραιότερες και πιο πλούσια διακοσμημένες νεοκλασικές δημιουργίες παγκοσμίως· μια αρχιτεκτονική σύλληψη του Δανού Θεόφιλου Χάνσεν, που υλοποιήθηκε από το χέρι του Ερνέστου Τσίλλερ. Πρόκειται για το δαπανηρότερο δημόσιο οικοδόμημα που ανεγέρθηκε ποτέ στην ελληνική επικράτεια, μια μεγαλειώδης προσφορά του Σίμωνος Σίνα και της συζύγου του Ιφιγένειας, που σήμερα, 100 χρόνια μετά την επίσημη έναρξη λειτουργίας του θεσμού, στεγάζει την ελπίδα για μια νέα πνευματική αναγέννηση.
Τη συνεδρία χαιρέτισαν ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας κ. Κωνσταντίνος Αν. Τασούλας και η Υπουργός Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού κ. Σοφία Ζαχαράκη. Ακολούθησαν οι κεντρικές ομιλίες από τον Πρόεδρο της Ακαδημίας Αθηνών κ. Νικηφόρο Διαμαντούρο και τον Γενικό Γραμματέα κ. Αντώνιο Ρεγκάκο, ενώ η βραδιά κορυφώθηκε με την απονομή του Αριστείου των Γραμμάτων και των Καλών Τεχνών στον συνθέτη κ. Σταύρο Ξαρχάκο, καθώς και των Βραβείων Εθνικής Παλιγγενεσίας στον κ. Βάλτερ Πούχνερ και τον κ. Δημήτρη Μπαχάρα.
Κωνσταντίνος Τασούλας: «Οι σύγχρονες προκλήσεις δεν είναι μόνο τεχνικές. Είναι υπαρξιακές. Μας καλούν να σκεφτούμε τι σημαίνει άνθρωπος στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης, τι σημαίνει ευθύνη στην εποχή της κλιματικής κρίσης, και τι αλήθεια στην εποχή της παραπληροφόρησης. Και δεν υπάρχει προσφορότερος χώρος στον οποίο θα μπορούσαν, αν όχι να απαντηθούν, πάντως να τεθούν και να συζητηθούν αυτά τα προβλήματα από τον χώρο της Ακαδημίας, χώρο ελευθερίας του λόγου, έρευνας, σύνθεσης, αμφισβήτησης και δημιουργίας»
Ο κ. Κωνσταντίνος Τασούλας στην ομιλία του αναφέρθηκε στην ιστορική σημασία της Ακαδημίας Αθηνών, χαρακτηρίζοντας την ως το ανώτατο πνευματικό ίδρυμα της χώρας, έναν ισχυρό κόμβο μεταξύ του παρελθόντος και του μέλλοντος. «Η Ακαδημία Αθηνών παρουσιάζει μια ιδιαιτερότητα την οποία κανένας άλλος ομόλογός της θεσμός στον κόσμο δεν διαθέτει: λειτουργεί σε μια πόλη όπου γεννήθηκε η ιδέα της Ακαδημίας καθαυτή, στην Αθήνα, «πόλιν της Ελλάδος παίδευσιν» όπως την ονομάζει ο Θουκυδίδης», ανέφερε.
Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας υπογράμμισε την ιδιαίτερη θέση της Ακαδημίας Αθηνών σε σχέση με τις άλλες Ακαδημίες του κόσμου, αναφέροντας πως η Ακαδημία αυτή συνδέεται άρρηκτα με την Ακαδημία του Πλάτωνα, η οποία έδωσε το όνομα σε όλες τις Ακαδημίες του κόσμου. «Είναι το νήμα της ελληνικής γλώσσας και της ελληνικής σκέψης», σημείωσε, υπογραμμίζοντας τη διαχρονική σημασία της φιλοσοφίας και της επιστήμης στην εξέλιξη της ανθρωπότητας.
Αναφερόμενος στην ευθύνη της Ακαδημίας Αθηνών, ο κ. Τασούλας τόνισε ότι το ίδρυμα αυτό «δεν πρέπει να επαναπαύεται στο ιστορικό βάθος του τίτλου του ή στη συμβολική του βαρύτητα, αλλά επιδιώκοντας να μεταβολίσει αυτήν την κληρονομιά σε σύγχρονη πνευματική ευθύνη έναντι της κοινωνίας». Υπογράμμισε επίσης ότι «έχουμε την ευθύνη να δώσουμε στη χώρα μας και στους ανθρώπους γύρω μας, και ιδιαίτερα στους νέους, περισσότερες δυνατότητες από εκείνες που είχαμε εμείς όταν ήμασταν νέοι». «Αυτή είναι η πατριωτική στάση και επιλογή ζωής», σημείωσε ο κ. Τασούλας.
Ο κ. Τασούλας επεσήμανε τη σημασία της διάχυσης του ελληνικού πνεύματος και της διαρκούς μελέτης και δράσης, με στόχο τη δημιουργικότητα και την πρόοδο της κοινωνίας. «Η Ακαδημία Αθηνών δεν είναι μόνο ένα ίδρυμα για τη διάδοση γνώσης», τόνισε. «Είναι ένας θεσμός που εξηγεί, διαφωτίζει και προστατεύει από τον επιστημονικό αναλφαβητισμό και παράγει δημόσιο λόγο με ποιότητα, όραμα και ευθύνη».
Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας κ. Κωνσταντίνος Αν. Τασούλας στην Ακαδημία Αθηνών (ΘΟΔΩΡΗΣ ΜΑΝΩΛΟΠΟΥΛΟΣ/ΓΡΑΦΕΙΟ ΤΥΠΟΥ ΠΡΟΕΔΡΙΑΣ ΤΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ/EUROKINISSI)
Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας δεν παρέλειψε να αναφερθεί στις δύσκολες περιόδους που πέρασε η Ακαδημία Αθηνών, όπως οι διεθνείς αναταράξεις, οι πόλεμοι, οι εθνικές καταστροφές και οι εσωτερικές διαμάχες, ενώ τόνισε πως, παρά τις δυσκολίες, «τα πράγματα αλλάζουν, και αλλάζουν δυναμικά προς το καλύτερο».
Κλείνοντας, ο κ. Τασούλας αναφέρθηκε στην ανάγκη εκσυγχρονισμού του νομικού πλαισίου που διέπει τη λειτουργία της Ακαδημίας Αθηνών, για να προετοιμαστεί το ίδρυμα για τις προκλήσεις της νέας εποχής. Σημείωσε πως η Ακαδημία συνεχίζει να αποτελεί «γέφυρα ανάμεσα στην επιστήμη και την κοινωνία, λειτουργώντας ως θεσμός που διαφωτίζει και καθοδηγεί την κοινωνία, ενώ διασφαλίζει την ποιότητα του δημόσιου λόγου και τη συνεχιζόμενη ηθική και επιστημονική ευθύνη».
Ειδική αναφορά έκανε ο κ. Τασούλας στην επέτειο της εκδημίας του Οδυσσέα Ελύτη, ο οποίος, στο κείμενό του «Τα δημόσια και τα ιδιωτικά», είχε επισημάνει την ανάγκη για την αλληλεπίδραση του κοινού αισθήματος με την αριστεία. Με αυτόν τον τρόπο, η Ακαδημία Αθηνών συνεχίζει να προσανατολίζεται σε μια διαδικασία διάχυσης της αριστείας, «όχι απλώς ως ατομικής υπεροχής, αλλά ως δημόσιας αρετής που επηρεάζει ολόκληρο το κοινωνικό σώμα».
Σοφία Ζαχαράκη: «Απέναντι στις σημερινές προκλήσεις, η Ακαδημία Αθηνών δεν μπορεί και δεν περιορίζεται σε έναν θεωρητικό ρόλο. Οφείλει να συμβάλλει, και ήδη συμβάλλει, σε έναν ουσιαστικό διάλογο για το μέλλον της κοινωνίας»
Στη συνέχεια, η Υπουργός Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού, κ. Σοφία Ζαχαράκη, πήρε το λόγο και αναφέρθηκε στη σημασία της συμπλήρωσης των 100 ετών από την ίδρυση της Ακαδημίας Αθηνών. Όπως τόνισε, «τα 100 χρόνια της
Ακαδημίας Αθηνών αποτυπώνουν τη διαδρομή ενός θεσμού που συνδέει την ιστορία με τη γνώση και τη γνώση με την ευθύνη». Η κ. Ζαχαράκη υπογράμμισε ότι η ίδρυση της Ακαδημίας δεν ήταν αυτονόητη, καθώς «χρειάστηκε σχεδόν ένας αιώνας προσπαθειών για να γίνει πραγματικότητα».
Αναφερόμενη στην πορεία της Ακαδημίας Αθηνών, η Υπουργός σημείωσε πως από την ίδρυσή της το 1926, η Ακαδημία Αθηνών συνδέθηκε με τη διεθνή επιστημονική κοινότητα και ανέδειξε την παρουσία της χώρας μας στον παγκόσμιο πνευματικό χάρτη. Ωστόσο, η κ. Ζαχαράκη επισήμανε ότι η ίδρυση της Ακαδημίας δεν είχε μόνο επιστημονικό χαρακτήρα. «Δεν επρόκειτο μόνο για την ίδρυση ενός επιστημονικού ιδρύματος. Ήταν μια ανάγκη να διαφυλάξουμε τη γλώσσα και τον πολιτισμό μας και να δώσουμε περιεχόμενο και συνέχεια στην πνευματική μας παράδοση», ανέφερε χαρακτηριστικά.
Η Υπουργός έκλεισε την ομιλία της τονίζοντας ότι η Ακαδημία Αθηνών, απέναντι στις σημερινές προκλήσεις, «δεν μπορεί και δεν περιορίζεται σε έναν θεωρητικό ρόλο». Αντίθετα, «οφείλει να συμβάλλει, και ήδη συμβάλλει, σε έναν ουσιαστικό διάλογο για το μέλλον της κοινωνίας».
Νικηφόρος Διαμαντούρος: «Επειδή η εμπιστοσύνη της κοινωνίας προς τους θεσμούς έχει κλονιστεί το τελευταίο διάστημα, ο ρόλος της Ακαδημίας καθίσταται απολύτως επίκαιρος και περισσότερο αναγκαίος από ποτέ»
Ο Πρόεδρος της Ακαδημίας Αθηνών, κ. Νικηφόρος Διαμαντούρος, στην ομιλία του αναφέρθηκε στη σημασία της συμπλήρωσης 100 ετών από την ίδρυση της Ακαδημίας, σημειώνοντας ότι αυτή η επέτειος «συμπίπτει σχεδόν απόλυτα με την επέτειο της Ελληνικής Επανάστασης του 1821». Ο κ. Διαμαντούρος τόνισε πως αυτή η χρονική εγγύτητα «δεν αποτελεί απλώς χρονική σύμπτωση, αλλά ζωντανή υπενθύμιση της ιστορικής μας συνέχειας, από τον αγώνα για την ελευθερία έως την καλλιέργεια του πνεύματος και των γραμμάτων».
Ο Πρόεδρος της Ακαδημίας αναφέρθηκε στον ηρωικό αγώνα της ανεξαρτησίας του ελληνικού έθνους, λέγοντας ότι «μας καλεί να ανακαλέσουμε στη μνήμη μας τον ηρωικό αγώνα ανεξαρτησίας —τον απελευθερωτικό αγώνα ενός έθνους που διεκδίκησε και κατέκτησε την αυτοδιάθεσή του, αποτινάζοντας την κυριαρχία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και θέτοντας τα θεμέλια για τη συγκρότηση της σύγχρονης, ανεξάρτητης Ελλάδας».
Ο κ. Διαμαντούρος τόνισε τη διαχρονική αποστολή της Ακαδημίας Αθηνών ως θεματοφύλακα της εθνικής μνήμης και φάρο πνευματικής δημιουργίας, υπηρετώντας τη γνώση, την επιστήμη και τον πολιτισμό με αφοσίωση. «Στο έργο και την αποστολή της αντανακλάται το πνεύμα μιας ολόκληρης εποχής, που συνέδεσε άρρηκτα την εθνική ανεξαρτησία με την καλλιέργεια της παιδείας και την ανάδειξη της αδιάσπαστης ιστορικής συνέχειας του Ελληνισμού», σημείωσε.
Ο Πρόεδρος της Ακαδημίας αναφέρθηκε στην επιθυμία ανάπτυξης των επιστημών και των γραμμάτων και πώς αυτή η επιθυμία συνδέθηκε με τα ευρωπαϊκά πνευματικά πρότυπα, επισημαίνοντας ότι η Ακαδημία Αθηνών «προβαλλόταν πλέον ως καταστατικός πυλώνας για την προαγωγή της
επιστημονικής έρευνας και την καλλιέργεια της πνευματικής ζωής, συνδεόμενη άμεσα με το όραμα για την πνευματική και εθνική πρόοδο της χώρας».
Ο κ. Διαμαντούρος αναφέρθηκε και στο ρόλο του Ελευθερίου Βενιζέλου, ο οποίος κατά τη διάρκεια της Συνδιάσκεψης Ειρήνης των Παρισίων το 1919 ανέλαβε τη δέσμευση για την ίδρυση της Ελληνικής Ακαδημίας, κάτι που είχε καθοριστική σημασία για την παρουσία της Ελλάδας στην διεθνή ακαδημαϊκή κοινότητα.
Αναφερόμενος στο ιστορικό βάρος της επετείου, ο κ. Διαμαντούρος υπογράμμισε πως «η επέτειος δεν αποτελεί ιστορική καταγραφή, αλλά στιγμή αυτογνωσίας». «Όταν ένας θεσμός συμπληρώνει έναν αιώνα ζωής, οφείλει να αποτιμήσει νηφάλια το έργο του, να αναγνωρίσει με ειλικρίνεια τα όριά του —όσα δεν πέτυχε ή όσα απαιτούν ανανέωση— και να επαναπροσδιορίσει τον ρόλο του μέσα σε ένα ρευστό κοινωνικό, τεχνολογικό και οικονομικό περιβάλλον», ανέφερε χαρακτηριστικά.
Εν συνεχεία αναρωτήθηκε: «Τι μάθαμε σε αυτά τα εκατό χρόνια και πώς η γνώση μας μάς δεσμεύει για τα επόμενα εκατό;» και υπογράμμισε πως η αναγνώριση αυτών των ερωτημάτων είναι «αναγκαία προκειμένου να εξετάσουμε με νηφαλιότητα τον τρόπο με τον οποίο οι θεσμοί διαμορφώνουν και ενισχύουν τη σταθερότητα και τη δυναμική της κοινωνίας». Στη συνέχεια, τόνισε την ανάγκη για την αποκατάσταση της εμπιστοσύνης της κοινωνίας προς τους θεσμούς, κάνοντας έκκληση για τη συμμετοχή όλων, «ως ακαδημαϊκοί, ως ερευνητές, ως εκπαιδευτικοί, ως δάσκαλοι, ως φορείς γνώσης, αλλά κυρίως και ως πολίτες».
Ο Πρόεδρος της Ακαδημίας Αθηνών ολοκλήρωσε την ομιλία του επισημαίνοντας τα ποιοτικά χαρακτηριστικά της σημερινής κρίσης, όπως «η διάχυση της πληροφόρησης στην ψηφιακή εποχή», η οποία «εντείνει την άμεση κριτική και υποκαθιστά τη νηφάλια, τεκμηριωμένη κρίση με στιγμιαίες εντυπώσεις». Αναφέρθηκε επίσης στις κοινωνικές και οικονομικές ανισότητες, τονίζοντας πως «η κρίση αντιπροσώπευσης καθίσταται εμφανής», και υποστήριξε πως «οι θεσμοί δεν μπορούν να εδράζονται στη βούληση του ενός, αλλά στη σύμπραξη των πολλών γύρω από κοινά αποδεκτές αρχές και κανόνες».
Καταλήγοντας, ο κ. Διαμαντούρος ανέφερε πως η εξωστρέφεια της Ακαδημίας Αθηνών «είναι η φυσική συνέχεια ενός μακρού δρόμου, που αναδεικνύει το κέντρο των αξιών της ως σταθερό και αδιάσπαστο», και επανέλαβε την ανάγκη η Ακαδημία να παραμείνει «εξωστρεφής, ενεργή και παρούσα», ώστε η γνώση και το κύρος της να συμπορεύονται με τις ανάγκες της εποχής και να ενισχύουν τη θέση της χώρας στον διεθνή πνευματικό διάλογο.
Αντώνιος Ρεγκάκος: «Οι ακαδημίες, καθώς και η ακαδημαϊκή ελευθερία με ό,τι αυτή προϋποθέτει και συνεπάγεται, αποτελούν συστατικό στοιχείο της ευρωπαϊκής ταυτότητας. Στις μέρες μας, ωστόσο, είναι πρόδηλο ότι η ακαδημαϊκή ελευθερία, αλλά και η ίδια η επιστήμη, απειλείται τόσο από εσωτερικούς όσο και από εξωτερικούς κινδύνους»
Ο κ. Αντώνιος Ρεγκάκος, στην ομιλία του, αναφέρθηκε στην ιστορική σημασία της Ακαδημίας Αθηνών, σημειώνοντας πως «λίγοι είναι οι θεσμοί που είναι τόσο χαρακτηριστικοί για ό,τι συνηθίζουμε να ονομάζουμε δυτικό και ευρωπαϊκό πολιτισμό όσο η Ακαδημία». Ο κ. Ρεγκάκος τόνισε πως ο θεσμός της Ακαδημίας είναι συνυφασμένος με τη γνώση και την επιστήμη, οι οποίες αποτελούν κεντρικό πυλώνα του ευρωπαϊκού πολιτισμού.
Αναφέρθηκε στην ιστορία της λέξης και της έννοιας «Ακαδημία», ξεκινώντας από την Πλατωνική Ακαδημία, η οποία απέκτησε μεγάλη αίγλη όσο ζούσε ο ιδρυτής της, Πλάτων. Τα μέλη της Ακαδημίας, σύμφωνα με τον κ. Ρεγκάκο, δεν ήταν μόνο φιλόσοφοι, αλλά και διάσημοι μαθηματικοί, αστρονόμοι, μουσικοί, ζωολόγοι και βοτανολόγοι, οι οποίοι συμμετείχαν στις έρευνες και συζητήσεις της Σχολής. Η Ακαδημία εξακολούθησε να υπάρχει και μετά τον θάνατο του Πλάτωνα, και σε όλη αυτή την περίοδο, παρά τις μεταβολές της διδασκαλίας, διατήρησε το όνομά της.
Ο κ. Ρεγκάκος έκανε αναφορά στον Γερμανό γλωσσολόγο και φιλόσοφο Βίλχελμ φον Χούμπολτ, ο οποίος παρουσίασε τη δική του αντίληψη για την Ακαδημία. Η προσέγγιση του Χούμπολτ, όπως εξήγησε ο κ. Ρεγκάκος, στηρίζεται στις έννοιες της ελευθερίας, της παιδείας και της επιστήμης. Ο Χούμπολτ θεωρούσε την Ακαδημία ως τον θεσμό με τον μέγιστο βαθμό ανεξαρτησίας και αυτονομίας, σε αντίθεση με το πανεπιστήμιο, το οποίο συνδυάζει έρευνα και διδασκαλία και έχει στενότερη σχέση με το κράτος.
Ο κ. Ρεγκάκος υπογράμμισε τη σημασία της Ακαδημίας ως «σώματος που διαθέτει τη μέγιστη δυνατή ανεξαρτησία από το κράτος», αναφέροντας πως «η Ακαδημία είναι μια εταιρεία στην οποία έχει ανατεθεί η αξιολόγηση του επιστημονικού έργου όλων των άλλων και αποτελεί έτσι το πεδίο ελευθερίας της επιστήμης». Ωστόσο, δεν παρέλειψε να αναφέρει ότι ο Χούμπολτ δεν πρότεινε μια πλήρη αποκοπή της επιστήμης από τον δημόσιο έλεγχο, αλλά μια ισορροπία μεταξύ δημόσιου χαρακτήρα και ανεξαρτησίας, χωρίς πολιτική χειραγώγηση.
Αναφερόμενος στις σημερινές απειλές για την ακαδημαϊκή ελευθερία και την επιστήμη, ο κ. Ρεγκάκος τόνισε ότι «στις χώρες της Δύσης, ακραία ρεύματα αμφισβητούν ανοικτά επιστημονικά δεδομένα». Αναφέρθηκε στην κατάσταση στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου «ο ακραίος λαϊκισμός έφερε περικοπές δισεκατομμυρίων δολαρίων από ερευνητικά κονδύλια, κατάργηση επιστημονικών κλάδων και περιορισμούς στην έρευνα και τη διδασκαλία».
Κλείνοντας την ομιλία του, ο κ. Ρεγκάκος προειδοποίησε ότι, όπως η αρχαία αθηναϊκή δημοκρατία και ο αρχαιοελληνικός διαφωτισμός, έτσι και η σύγχρονη ευρωπαϊκή δημοκρατία, με τις ρίζες της στον Διαφωτισμό και τη Γαλλική Επανάσταση, κινδυνεύει να αποδειχθεί «ένα φευγαλέο, φωτεινό επεισόδιο στη σκοτεινή ιστορία της ανθρωπότητας», αν δεν προστατευθεί σωστά. Κατέληξε λέγοντας πως «δεν είναι τυχαίο ότι στις μέρες μας χρησιμοποιείται όλο και περισσότερο η φρικώδης φράση «σκοτεινός Διαφωτισμός» για να περιγράψει την εποχή μας».
