Για την Κρυσταλλία, οι σημαντικότεροι σταθμοί της καριέρας της δεν μετριούνται με τίτλους αλλά με ευθύνες. Από πολύ νεαρή ηλικία βρέθηκε να αναλαμβάνει θέσεις μέσα στην κουζίνα, κάτι που, όπως λέει, συνέβη τόσο επειδή εκείνη διψούσε να μάθει όσο και επειδή βρέθηκαν δίπλα της άνθρωποι που της εμπιστεύτηκαν ευκαιρίες.
«Ήμουν σαν σφουγγάρι», θυμάται. «Αγαπούσα πάρα πολύ αυτό που έκανα και ήμουν πολύ γρήγορη στο να μαθαίνω. Όταν έμπαινα σε μια κουζίνα, νομίζω ότι αυτό το εισέπρατταν οι άνθρωποι γύρω μου».
Ένας καθοριστικός σταθμός στη ζωή της ήταν η δημιουργία του Προσήλιου στη Ζάκυνθο, όταν ήταν μόλις 25 ετών. Όμως για την ίδια, σταθμός δεν είναι μόνο ένα άνοιγμα ή μια προσωπική επαγγελματική επιτυχία αλλά κάτι που χρειάζεται μεγαλύτερη ακόμη προσπάθεια, η ομάδα που δημιουργεί κάθε φορά.
Κάθε χρόνο, όταν βλέπει να υπάρχει χημεία στην ομάδα και η κουζίνα να λειτουργεί με συνεργασία και κοινό ρυθμό, το θεωρεί ένα μικρό προσωπικό ορόσημο. «Θυμάμαι κάθε χρονιά που μια ομάδα λειτούργησε όμορφα», λέει. «Είναι από τα πράγματα που με γεμίζουν περισσότερο».
Οι σημαντικές αλλαγές και αποφάσεις
Στη ζωή της, δύο ακόμη γεγονότα λειτούργησαν καθοριστικά: η μετακόμιση στη Ζάκυνθο, που άλλαξε την επαγγελματική της πορεία, και η μητρότητα. Η γέννηση του παιδιού της άλλαξε την καθημερινότητά της, όχι όμως τον τρόπο που βλέπει τη δουλειά της. Αν κάτι άλλαξε, λέει, ήταν το συναίσθημα με το οποίο προσεγγίζει τους ανθρώπους γύρω της.
«Πάντα έβλεπα τη δουλειά μου με συναίσθημα, αλλά μετά τη μητρότητα άρχισα να βλέπω ακόμη πιο έντονα τους ανθρώπους της κουζίνας σαν κάτι παραπάνω από συνεργάτες», εξηγεί. «Ένιωσα μια μεγαλύτερη προστατευτικότητα. Σαν να ενισχύθηκε μέσα μου αυτό το ένστικτο φροντίδας».
Η θέση των γυναικών στην κουζίνα
Το ερώτημα για τις ανισότητες ανάμεσα σε άνδρες και γυναίκες στην εστίαση παραμένει επίκαιρο –και η Κρυσταλλία το προσεγγίζει με νηφαλιότητα. Όταν μπήκε εκείνη στο χώρο, πριν από περίπου 23 χρόνια, οι κουζίνες ήταν πολύ διαφορετικές. «Τότε υπήρχε ακόμη η παλιά, σκληρή ιεραρχία. Μπορεί κάποιες στιγμές να ένιωσα ότι με κοιτούσαν σαν να σκέφτονται “θα τα καταφέρει άραγε;”», λέει. Όμως η αντίδρασή της δεν ήταν ποτέ ο θυμός. Ήταν η δουλειά. «Δεν το μετέφρασα ποτέ σε θυμό. Το μετέφρασα σε συνέπεια».
Κάποιες φορές, παραδέχεται, ένιωσε ότι ίσως έπρεπε να αποδείξει τις ικανότητές της πιο γρήγορα από ό,τι ένας άνδρας συνάδελφος. Ωστόσο δεν έμεινε ποτέ σε περιβάλλοντα όπου δεν ένιωθε εμπιστοσύνη. «Δεν έμενα σε κουζίνες που δεν ένιωθα καλά», λέει απλά.
Στο ζήτημα των μισθολογικών ανισοτήτων, η προσωπική της εμπειρία είναι διαφορετική, κυρίως επειδή από νωρίς βρέθηκε σε θέσεις ευθύνης και σύντομα έγινε επιχειρηματίας. Ωστόσο αναγνωρίζει ότι ιστορικά οι γυναίκες συχνά χρειάστηκε να αποδείξουν περισσότερα για να διεκδικήσουν τα ίδια πράγματα.
Το μεγάλο ερώτημα όμως είναι άλλο: η μητρότητα. Γιατί συχνά εμφανίζεται ως εμπόδιο στην επαγγελματική εξέλιξη των γυναικών; Η ίδια πιστεύει πως το πρόβλημα δεν είναι η μητρότητα, αλλά ο τρόπος που την αντιμετωπίζει η κοινωνία. «Όταν ένας εργοδότης παίρνει συνέντευξη από μια γυναίκα, συχνά υπάρχει στο πίσω μέρος του μυαλού του ότι μπορεί να μείνει έγκυος. Δεν είναι η μητρότητα που δημιουργεί το πρόβλημα. Είναι ο τρόπος που την αντιμετωπίζει το περιβάλλον».
Η αντοχή και η δημιουργικότητα που δεν έχουν φύλο
Ταυτόχρονα, τονίζει ότι για δεκαετίες η εικόνα της ηγεσίας έχει συνδεθεί με τους άνδρες, μια αντίληψη που επηρεάζει ακόμη το χώρο της γαστρονομίας. «Η αντοχή, η δημιουργικότητα και η ηγεσία δεν έχουν φύλο», λέει. «Και το ότι κάποιος μπορεί να κάνει ένα διάλειμμα από τη δουλειά του για ένα διάστημα δεν σημαίνει ότι δεν μπορεί μετά να κάνει τρία βήματα μπροστά».
Το γεγονός ότι σήμερα οι γυναίκες εξακολουθούν να είναι λιγότερες στις μεγάλες κουζίνες ή στα υψηλά γαστρονομικά βραβεία συνδέεται, κατά τη γνώμη της, με μια μακρά παράδοση. «Για χρόνια οι μεγάλες κουζίνες διοικούνταν κυρίως από άνδρες. Αυτό δημιούργησε μια αλυσίδα εκπροσώπησης που αναπαράγεται», εξηγεί. Ωστόσο πιστεύει ότι τα πράγματα αλλάζουν, όσο οι γυναίκες συνεχίζουν να είναι παρούσες. «Το σημαντικό είναι να μη νιώθουμε ότι είμαστε η εξαίρεση. Να πιστέψουμε ότι αυτό είναι η κανονικότητα».
Στην καθημερινότητά της, πάντως, δεν σκέφτεται τον ανταγωνισμό με όρους φύλου. «Δεν με απασχολεί αν κάποιος είναι άνδρας ή γυναίκα. Με ενδιαφέρει η ποιότητα της δουλειάς και του χαρακτήρα του», λέει. Ο ανταγωνισμός, όταν είναι δημιουργικός, μπορεί να γίνει κινητήριος δύναμη για όλους.
Τα όνειρα που θέλουν πείσμα και πίστη
Αν είχε να δώσει μια συμβουλή σε ένα κορίτσι 15 ή 16 ετών που σκέφτεται να μπει στις κουζίνες, θα ήταν απλή αλλά ειλικρινής: να το θέλει πραγματικά. Η μαγειρική είναι ένα απαιτητικό επάγγελμα. Χρειάζεται αντοχή, σωματική και ψυχική. Χρειάζεται διάθεση για μάθηση, ανοιχτά αυτιά και περιορισμένο εγωισμό. «Και το πιο σημαντικό», προσθέτει, «είναι να προσπαθήσει να ξετυλίξει κάτι δικό της».
Η ίδια άλλωστε δεν πέρασε από τις μεγάλες, διάσημες κουζίνες του κόσμου. Ό,τι έχτισε το έχτισε με διάβασμα, πειραματισμό και επιμονή. «Πιστεύω ότι με τα χρόνια κατάφερα να ξεδιπλώσω κάτι δικό μου. Και ίσως αυτό έγινε ακριβώς επειδή δεν είχα πάρα πολλά εξωτερικά ερεθίσματα».
Για την Κρυσταλλία, τελικά, η πορεία στη μαγειρική, όπως και στη ζωή, είναι μια διαρκής διαδικασία ανακάλυψης: του εαυτού, των άλλων και της δύναμης που κρύβεται στην αυθεντικότητα.
