Η ανακάλυψη των φωτογραφιών των 200 Ελλήνων, που πάνε προς εκτέλεση στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής την Μαΐου 1944, δεν προκάλεσε αίσθηση μόνο στη χώρα μας, αλλά έγινε σημείο αναφοράς και στο εξωτερικό.
Διεθνή ΜΜΕ ασχολήθηκαν με το θέμα περιγράφοντας όσα έγιναν σε ένα από τα πιο σοκαριστικά εγκλήματα της ναζιστικής κατοχής στην Ελλάδα. Ένα από αυτά ήταν και η βρετανική εφημερίδα Guardian που φιλοξένησε στην ιστοσελίδα της ένας ρεπορτάζ για τους 200 πρωταγωνιστές.
Το άρθρο του Guardian
Στο γραφείο του γεμάτο βιβλία, ο Βαγγέλης Σακκάτος κοίταζε τις εικόνες των ανδρών που στέκονταν μπροστά σε εκτελεστικό απόσπασμα. Οι εκτελέσεις της Πρωτομαγιάς του 1944 τον στοιχειώνουν από παιδί.
«Η ηρωικότητά τους ήταν μυθική», είπε ο βετεράνος αριστερός, ρίχνοντας το βλέμμα του στις φωτογραφίες που κυριάρχησαν τις τελευταίες μέρες στον ελληνικό Τύπο με ένα μείγμα οργής και δέους. «Τα χρόνια πέρασαν, αλλά δεν έχω ξεχάσει».
Στα 96 του χρόνια, ο Σακκάτος ποτέ δεν φανταζόταν ότι θα έρθει η στιγμή να «δώσει πρόσωπο» στους πρωταγωνιστές μιας τραγωδίας που θα καταγραφεί ως μία από τις χειρότερες φρικαλεότητες της ναζιστικής κατοχής. Οι 200 κομμουνιστές, εκτελεσμένοι με πυροβολισμούς πολυβόλου στο στρατόπεδο εκτελέσεων της Καισαριανής, μόλις ένα μίλι μακριά από το διαμέρισμά του στον πρώτο όροφο, σκοτώθηκαν σε αντίποινα για την επίθεση που είχε στοιχίσει τη ζωή σε έναν Γερμανό στρατηγό, ο οποίος είχε παγιδευτεί από κομμουνιστικούς αντάρτες λίγες μέρες νωρίτερα.
Οι φωτογραφίες απεικονίζουν τους άνδρες να περπατούν προς το πεδίο εκτελέσεων στην Αθήνα, με το κεφάλι ψηλά, να κοιτούν την κάμερα χωρίς φανερό φόβο. Γνωστό είναι ότι πήγαν στον θάνατο ψάλλοντας αντάρτικα τραγούδια ως τελευταίο δείγμα αντίστασης.
«Αυτό ακριβώς ακούγαμε πάντα», είπε ο Σακκάτος, που για χρόνια πάλευε μαζί με άλλους αριστερούς για την ανέγερση μνημείου προς τιμήν τους. «Και τώρα βλέπουμε αυτό το θάρρος μπροστά στα μάτια μας».
Μέχρι την προηγούμενη εβδομάδα, όταν οι φωτογραφίες αναρτήθηκαν στο eBay από τον Τιμ ντε Κρέιν, έναν Βέλγο συλλέκτη εξειδικευμένο σε αντικείμενα του Τρίτου Ράιχ, δεν ήταν γνωστό αν οι εικόνες υπήρχαν. Χωρίς οπτικά στοιχεία, οι μαρτυρίες για τις τελευταίες στιγμές των κομμουνιστών βασίζονταν σε χειρόγραφες σημειώσεις που είχαν πετάξει από τα φορτηγά καθώς οδηγούνταν προς τον θάνατο από το Μπλοκ 15, το διαβόητο στρατόπεδο στο Χαϊδάρι, στα δυτικά της Αθήνας, όπου κρατούνταν πολιτικοί κρατούμενοι.
Την Παρασκευή, μετά από μέρες αντιδράσεων με αφορμή την εμφάνιση των φωτογραφιών, το ελληνικό Υπουργείο Πολιτισμού ανακοίνωσε ότι υπέγραψε προκαταρκτική συμφωνία με τον ντε Κρέιν για την αγορά τους και ότι εκείνος τις απέσυρε από την πώληση.
Οι εκτυπώσεις, που πιστεύεται ότι τραβήχτηκαν από τον Hermann Heuer, ανθυπολοχαγό της Βέρμαχτ, συνιστούν «μνημείο εξαιρετικής ιστορικής σημασίας», αναφέρεται στην ανακοίνωση. Λίγα γεγονότα στη συλλογική μνήμη ενός έθνους που υπέφερε πάνω από τρία χρόνια γερμανικής κατοχής έχουν τέτοια βαρύτητα.
Οι εκτελέσεις της Πρωτομαγιάς -που θεωρούνται κορύφωση της κομμουνιστικής αντίστασης κατά των ναζί- ενέπνευσαν μερικούς από τους μεγαλύτερους σύγχρονους Έλληνες καλλιτέχνες. Ποιητές, τραγουδοποιοί, ζωγράφοι και σκηνοθέτες έχουν αντλήσει έμπνευση από αυτό το επεισόδιο, που από τότε έχει καθηλώσει τη λαϊκή φαντασία.
«Το να ακούς για το θάρρος τους είναι ένα πράγμα, το να το βλέπεις είναι άλλο», είπε ο Γιάννης Έρης, εθελοντής του ΚΚΕ που ξεναγεί στο πεδίο εκτελέσεων και στο Μουσείο Εθνικής Αντίστασης στην Καισαριανή. «Τώρα ξέρουμε ότι αντιμετώπισαν το εκτελεστικό απόσπασμα όχι μόνο με τεράστια υπερηφάνεια αλλά και σηκώνοντας τις γροθιές τους. Το βράδυ πριν φρόντισαν να πλυθούν και να ξυριστούν. Δεν φοβόντουσαν αυτό που θα συνέβαινε. Το είδαν ως τιμή».
Οι εκτελέσεις έγιναν μήνες πριν οι δυνάμεις του Χίτλερ αρχίσουν να αποχωρούν από την Ελλάδα τον Οκτώβριο του 1944, πάνω από τρία χρόνια μετά την είσοδο της Βέρμαχτ στην Αθήνα και τέσσερα χρόνια αφότου ο Μουσολίνι διέταξε την πλήρη εισβολή της Ελλάδας από την Ιταλοκρατούμενη Αλβανία.
Ο Heuer, που υπηρετούσε στη χώρα από το 1943, πιθανότατα ανήκε σε μονάδα που είχε σταλεί από το Υπουργείο Διαφώτισης και Προπαγάνδας του Joseph Goebbels για να τεκμηριώσει την καθημερινή ζωή στις κατεχόμενες περιοχές.
«Οι εικόνες μάς επιτρέπουν να δούμε το δράμα της κατεχόμενης Ελλάδας και μέσα από τα μάτια των κατακτητών», δήλωσε η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη. Η συλλογή περιλαμβάνει, όπως πιστεύεται, 262 φωτογραφίες. Κάποιες φέρουν χειρόγραφη σημείωση «Αθήνα 1.5.44», την ημερομηνία της σφαγής.
Οι Έλληνες ιστορικοί, που επί μακρόν έχουν επισημάνει την έλλειψη αρχειακού υλικού από την περίοδο, χαρακτήρισαν τις φωτογραφίες εξαιρετικές, λέγοντας ότι η αναπάντεχη ανακάλυψή τους θα βοηθήσει όχι μόνο στην έρευνα για τις ναζιστικές φρικαλεότητες αλλά και «θα ανοίξει τον δρόμο» για περαιτέρω συζήτηση γύρω από τον αιματηρό ελληνικό εμφύλιο πόλεμο 1946-49, που ακολούθησε την απελευθέρωση της χώρας.
Για δεκαετίες, το ελληνικό κομμουνιστικό κόμμα ΚΚΕ θεωρούνταν παράνομο και η τιμή σε γεγονότα όπως οι εκτελέσεις της Πρωτομαγιάς απαγορευόταν, εν μέρει επειδή η πρόσβαση σε χώρους όπως το πεδίο εκτελέσεων της Καισαριανής ήταν απαγορευμένη. Μέχρι την πτώση της στρατιωτικής δικτατορίας το 1974, οι διαδοχικές δεξιές κυβερνήσεις περιθωριοποιούσαν τον ρόλο της αριστεράς στην αντίσταση κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Τις τελευταίες μέρες, συγγενείς που αναγνώρισαν προγόνους τους στις φωτογραφίες εμφανίστηκαν απαιτώντας να αναγνωριστούν επιτέλους τα γεγονότα μιας περιόδου γεμάτης τραύματα.
«Τέλος, έχουμε οπτική επιβεβαίωση για ό,τι στοιχειώνει την ελληνική αριστερά εδώ και δεκαετίες», είπε ο Κωστής Καρποζίλος, καθηγητής Ιστορίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο. «Αυτές οι εικόνες θα ανοίξουν τον δρόμο για την πολύ αναγκαία συζήτηση γύρω από την πολιτική της μνήμης στη σύγχρονη Ελλάδα, που για τόσο καιρό επισκιάστηκε από τις διαιρέσεις του εμφυλίου».
Ενδεικτικό της οργής αυτής, η μαρμάρινη πλάκα που τιμούσε τους 200 βανδαλίστηκε και καταστράφηκε από ακροδεξιούς μέσα σε λίγες ώρες από τη δημοσίευση των φωτογραφιών το περασμένο Σαββατοκύριακο.
Την Παρασκευή, το μνημείο για τους νεκρούς, μπροστά στον τοίχο όπου εκτελέστηκαν οι άνδρες, καλύφθηκε με σωρό από κόκκινα γαρίφαλα, μαρτυρία, λένε αξιωματούχοι, για το κύμα επισκεπτών που θέλησαν να αποτίσουν φόρο τιμής.
«Υπήρξε τεράστια συναισθηματική ανταπόκριση σε αυτές τις εικόνες», είπε ο Αναστάσης Γκίκας από την ιστορική επιτροπή του ΚΚΕ. «Μας έχουν κατακλύσει τηλεφωνήματα από απογόνους των νεκρών συντρόφων μας που ζητούν οι φωτογραφίες να επιστραφούν στην Ελλάδα. Εκεί ανήκουν και εκεί πρέπει να εκτεθούν δημόσια για να τις δουν όλοι».
