Ονειρο οι λιγότερες ώρες εργασίας

Αυτά τα θαυμάσια όνειρα έβλεπε και έγραφε το 1928 ο Τζον Μέιναρντ Κέινς, ο μεγάλος άγγλος οικονομολόγος, στο βιβλίο του «Οικονομικές πιθανότητες για τα εγγόνια μας». Εντυπωσιασμένος από τον «χείμαρρο των τεχνολογικών θαυμάτων» του 19ου αιώνα –ηλεκτρικό, πετρέλαιο, ατσάλι κτλ. –προέβλεπε ότι η παγκόσμια οικονομία θα επταπλασιαζόταν τον 20ό αιώνα και αυτό, «ως αποτέλεσμα των τεχνικών βελτιώσεων», θα μας έφερνε στην εβδομάδα των 15 ωρών εργασίας.

Ο σωστός σε άλλες προφητείες του Κέινς θριαμβολογούσε: «Ο άνθρωπος για πρώτη φορά από τότε που δημιουργήθηκε έρχεται κατά πρόσωπο με το μόνιμο πραγματικό πρόβλημά του: πώς να χρησιμοποιήσει την απελευθέρωσή του από τις πιεστικές οικονομικές ανάγκες, τι να κάνει τις ώρες της σχόλης του, πώς να ικανοποιήσει τις επιθυμίες του για απόλαυση».

Απάντηση στα ερωτήματα επιχειρεί να δώσει η δημοσιογράφος του «Washington Post» Μπρίτζιτ Σάλτε με το βιβλίο της «Overwhelmed» που κάνει θραύση αυτόν τον καιρό στην Αμερική. Καρπός πολύμηνων αναζητήσεων, ανάλυσης στατιστικών και συνεργασιών με κοινωνιολόγους, ψυχολόγους, μάνατζερ αλλά και με απλούς ανθρώπους, η έρευνά της διαπιστώνει ότι ο άνθρωπος του 21ου αιώνα όχι μόνο εργάζεται όσο ποτέ άλλοτε για να εξοικονομήσει τα στοιχειώδη αλλά και ότι όσο πιο υπεύθυνη θέση κατέχει τόσο λιγότερες ελεύθερες ώρες διαθέτει για να «απολαμβάνει» τη ζωή.

Πώς όμως έκανε τέτοιο κολοσσιαίο λάθος ο Κέινς, ένας επιστήμονας που «προκαθόρισε τόσο σωστά το μέλλον της οικονομικής ανάπτυξης», απορεί η Σάλτε. Υπάρχουν κάποιες εξηγήσεις. Ο Κέινς δεν είδε σωστά την ανθρώπινη φύση, πίστευε ότι ο άνθρωπος εργάζεται απλώς για να βγάλει αρκετά ώστε να αγοράζει εκείνα που χρειάζεται. Ετσι οι εργάτες, καθώς κάποτε θα έχουν εξασφαλίσει αυτά που χρειάζονται, θα δουλεύουν όλο και λιγότερο. Αλλά δεν συμβαίνει αυτό. Ο άνθρωπος πάντοτε βρίσκει πως χρειάζεται και κάτι άλλο εκτός από αυτά που ήδη έχει. Σήμερα κάθε μήνα η αγορά των ηλεκτρονικών και οι εταιρείες καλλυντικών έχουν να του προσφέρουν κάτι καινούργιο. Ο Κέινς αγνόησε και κάτι άλλο: ότι η εργασία-απασχόληση «κάνει τον άνθρωπο ελεύθερο», του ανοίγει δρόμους και «μάθηση στον τρόπο ζωής».

Η Σάλτε παραθέτει μια διαπίστωση του νομπελίστα οικονομολόγου Τζόζεφ Στίγκλιτζ, ο οποίος βλέπει από διαφορετική γωνία το όνειρο του Κέινς. Σημειώνει τις διαφορές μεταξύ Ευρωπαίων και Αμερικανών. Στη δεκαετία του ’70 οι Βρετανοί, οι Γάλλοι και οι Γερμανοί δούλευαν όσο και οι Αμερικανοί, αργότερα όμως οι Ευρωπαίοι άρχισαν να θυσιάζουν τις ώρες εργασίας για την «καλοπέραση». Ετσι σήμερα ο μέσος Αμερικανός εργάζεται 140 ώρες τον χρόνο περισσότερες από τον μέσο Αγγλο και 300 ώρες περισσότερες από τον Γάλλο. Ενας ακόμη σημαντικός παράγοντας είναι η διαφορά στις αποδοχές –το ψαλίδι ανάμεσα στους μάνατζερ και στους υπαλλήλους τους. Εδώ συμβαίνει ένα παράδοξο: όσο πιο υψηλή θέση κατέχει ένας εργαζόμενος τόσο λιγότερες ώρες για «απόλαυση» διαθέτει, τόσο πιο έντονα αισθάνεται την «πίεση του χρόνου». Αυτό, τονίζει η Σάλτε, ισχύει και για τα ζευγάρια όπου το ένα μέλος εργάζεται έξω από το σπίτι.

Υπάρχει και μια άλλη πραγματικότητα την οποία ούτε καν είχε διανοηθεί ο Κέινς όταν προέβλεπε ατελείωτες ώρες «απολαυστικής ανάπαυσης». Ας υποθέσουμε ότι ένας υπάλληλος σουπερμάρκετ και ένας χρηματιστής αποφασίζουν να έχουν ρεπό ένα απόγευμα για να πάνε να δουν τα παιδιά τους που έχουν εξετάσεις. Για τον υπάλληλο του σουπερμάρκετ το ρεπό σημαίνει μισό μεροκάματο, δηλαδή ως 30 δολάρια λιγότερα στο βδομαδιάτικό του, αλλά για τον χρηματιστή μπορεί να σημαίνει δεκάδες χιλιάδες δολάρια. Γι’ αυτό και θα διστάσει παρά πολύ να μη βρίσκεται στη δουλειά του ένα απόγευμα. Ο πλούσιος έχει εντονότερη την πίεση του χρόνου. Αυτός το πολύ-πολύ να ονειρεύεται ότι «κάθεται στη βεράντα του εξοχικού του, πίνει βραζιλιάνικο καφέ, ακούει το Βρανδεμβούργειο Κοντσέρτο του Μπαχ, δοκιμάζει γαλλικό κονιάκ, ρίχνει μια ματιά στην εφημερίδα του και σκέφτεται τη σουηδέζα φιλεναδίτσα του».

Η εργασία στις ημέρες μας, η απασχόληση, έχει αποκτήσει κοινωνικό ορόσημο –όσο πιο απασχολημένος είσαι τόσο πιο σημαντικός φαντάζεις. Γι’ αυτό και όλοι μας πασχίζουμε να δείξουμε πως είμαστε πολυάσχολοι. Ακόμη και στις διακοπές μας είμαστε αναγκασμένοι να είμαστε «απασχολημένοι», έστω να φαινόμαστε ότι είμαστε, ώστε να διατηρήσουμε τη «σημαντικότητά» μας. Πολλές φορές «απασχολούμαστε» πολύ περισσότερο σκεφτόμενοι τι θα κάνουμε και πώς θα το κάνουμε παρά με αυτό που κάνουμε. Αποτέλεσμα: περιορίζεται ο ελεύθερος χρόνος μας. Ο σημερινός άνθρωπος είναι ο άνθρωπος της εργασίας. Και αυτός δεν έχει χρόνο για οτιδήποτε άλλο από εργασία. Η απόλαυση που του έδινε η προφητεία του Κέινς του είναι, φευ, άγνωστη.