Με αφορμή τη συμπλήρωση 100 χρόνων από το Μανιφέστο του Φουτουρισμού- την εκρηκτική διακήρυξη του ιταλού ποιητή Φιλίπο Τομάζο Μαρινέτι που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Le Figaro» στις 20 Φεβρουαρίου του 1909- πολλά μουσεία σε όλη την Ευρώπη διοργανώνουν εκθέσεις για να θυμίσουν και να επανεκτιμήσουν το κίνημα. Από όλες τις εκθέσεις όμως εκείνη που μου κίνησε περισσότερο το ενδιαφέρον είναι αυτή που διοργανώνεται στο Ρalazzo Reale του Μιλάνου. Δεν θυμάμαι ποια εφημερίδα παραπονέθηκε για την απουσία μεγάλων έργων της πρώιμης εποχής του φουτουρισμού- πίνακες όπως ο Δυναμισμός ενός ποδοσφαιριστήτου Ουμπέρτο Μποτσιόνι ή ηΚηδεία του αναρχικού Γκάλιτου Κάρλο Καρά. Αυτό δεν θα έπρεπε να ενοχλεί κανέναν, όχι επειδή τα έργα αυτά έχουν εκτεθεί πολλές φορές ως τώρα, αλλά γιατί η έκθεση παρουσιάζει κάτι καλύτερο και κάτι περισσότερο.
Αντί για μερικά σπουδαία έργα, η έκθεση δείχνει τι προηγήθηκε του φουτουρισμού και τι εξελίχθηκε παράλληλα με αυτόν, ιδιαίτερα στο Μιλάνο, όπου το κίνημα αναπτύχθηκε προτού εξαπλωθεί στη Γαλλία. Ασχολείται επίσης με το τι ακολούθησε τον φουτουρισμό, συμπεριλαμβάνοντας έργα ορισμένων από τους σημαντικότερους σύγχρονους καλλιτέχνες της Ιταλίας-, από την άλλη πλευρά όμως είναι προφανές ότι μια καλλιτεχνική παράδοση πάντα επηρεάζει άλλες σχολές και καλλιτέχνες. Αυτό το οποίο είναι λιγότερο προφανές είναι το τι συνέβη πριν από το 1909.
Οι περισσότεροι νομίζουμε ότι πριν από τον φουτουρισμό υπήρξαν ρεαλιστές όπως ο ζωγράφος Φραντσέσκο Μικέτι, πορτρετίστες κυριών της καλής κοινωνίας όπως ο Τζιοβάνι Μπολντίνι και παρακμιακοί συμβολιστές ή ντιβιζιονιστές όπως ο ζωγράφος Γκαετάνο Πρεβιάτι· και ότι ύστερα, ξαφνικά, ήρθε ένα απρόσμενο σοκ, μία από αυτές τις αστραπιαίες ανατροπές που αλλάζουν την Ιστορία, όπως μια επανάσταση ή μια φυσική καταστροφή ή ένας κατακλυσμός, και εμφανίστηκαν αιφνιδίως τα ιστορικά πρωτοποριακά καλλιτεχνικά κινήματα – εδώ στην Ιταλία ο φουτουρισμός.
Σύμφωνα με τη «Θεωρία των καταστροφών» του γάλλου μαθηματικού Ρενέ Φρεντερίκ Τομ, μια καταστροφή είναι μια αιφνίδια «πτυχή» ή μεταβολή πριν από την οποία η αλλαγή δεν υπάρχει καθόλου και μετά την οποία είναι το μόνο που υπάρχει ή αντίστροφα. Υπό αυτή την έννοια οι καταστροφές μπορούν να συμπεριλάβουν τον ύπνο ή τον θάνατο- όπως λέει το τραγούδι του γάλλου στρατιώτη, μία στιγμή προτού πεθάνει ο Ζακ ντε λα Παλίς ήταν ακόμη ζωντανός- αλλά επίσης, σύμφωνα με ορισμένες ερμηνείες, διάφορα ιστορικά γεγονότα όπως οι εξεγέρσεις ή οι ταραχές στις φυλακές. Ακόμη και μια θαυματουργή θεραπεία μπορεί να περιγραφεί ως καταστροφή.
Οπως δείχνει η έκθεση του Μιλάνου, ο φουτουρισμός δεν ήταν μια τέτοια «καταστροφή». Αρκεί μόνο να κοιτάξει κανείς τα έργα που εκτίθενται για να καταλάβει ότι στα πρώτα χρόνια του 20ού αιώνα τα δείγματα του φουτουριστικού δυναμισμού υπήρχαν ήδη εκεί όπου κανείς δεν τα περίμενε ή εκεί όπου κανείς δεν τα αναζητούσε.
Το 1904 ο ιταλός ζωγράφος Τζιουζέπε Πελίτσα ντα Βολπέντο ζωγράφισε το Αυτοκίνητο στο Πέρασμα Πενίτσε, στο οποία μόλις που μπορείτε να δείτε το αυτοκίνητο, βλέπετε όμως έναν δρόμο ο οποίος δημιουργείται από γρήγορες πινελιές. Το 1907 ο Πρεβιάτι ζωγράφισε τοΑρμα του ήλιουτο οποίο συνδύαζε τον συμβολισμό με μια μια απτή αναπαράσταση της γρήγορης, σπασμωδικής κίνησης του άστρου. Για να μη μιλήσουμε για έναν άλλο ζωγράφο της εποχής, τον Ρόμολο Ρομάνι, ο οποίος ανάμεσα στο 1904 και στο 1907 ζωγράφιζε ακαθόριστα πορτρέτα και μορφές με τίτλους όπωςΟυρλιαχτόκαιΠόθος , τα οποία μπορώ μόνο να χαρακτηρίσω συμβολιστικο-φουτουριστικο-εξπρεσιονιστικο-αφηρημένα.
Η έκθεση του Μιλάνου προκαλεί πολλές σκέψεις πέρα από το ζήτημα των καλλιτεχνικών κινημάτων. Οταν κοιτάζουμε προς τα πίσω στην Ιστορία, έχουμε συνηθίσει να βλέπουμε τα μεγάλα γεγονότα σαν καταστροφές του Τομ: μερικοί «sans culottes» εισβάλλουν στη Βαστίλλη και ξεσπάει η Γαλλική Επανάσταση· μερικές χιλιάδες κουρελιάρηδες επιτίθενται στα Χειμερινά Ανάκτορα και ξεσπάει η Ρωσική Επανάσταση· κάποιος πυροβολεί τον αρχιδούκα Φραγκίσκο-Φερδινάνδο και οι Σύμμαχοι συνειδητοποιούν ότι δεν μπορούν πια να συνυπάρξουν με τις κεντρικές αυτοκρατορίες· κάποιος δολοφονεί τον ιταλό σοσιαλιστή ηγέτη Τζιάκομο Ματεότι και το φασιστικό κίνημα αποφασίζει να μετατραπεί σε δικτατορία.
Ξέρουμε όμως ότι τα γεγονότα αυτά, τα οποία χρησιμοποιήθηκαν σαν αφορμές ή, για να το πούμε αλλιώς, σαν σελιδοδείκτες που μας επιτρέπουν να ορίζουμε την έναρξη κάποιου πράγματος, είχαν ελάχιστη σημασία και ότι τα μεγάλα γεγονότα των οποίων κατέληξαν να αποτελούν σύμβολο ωρίμαζαν αργά από καιρό, μέσα από μια αλληλεπίδραση επιρροών, ανάπτυξης και παρακμής.
Η Ιστορία είναι θολή και ρευστή. Αυτό πρέπει να το έχουμε πάντα στο μυαλό μας, γιατί οι καταστροφές τού αύριο πάντα ωριμάζουν ήδη σήμερα, λαθραία και ύπουλα.
© 2009 Umberto Εco/L΄Εspresso (distributed by Νew Υork Τimes Syndicate) Το πιο πρόσφατο βιβλίο του ιταλού συγγραφέα και δοκιμιογράφου Ουμπέρτο Εκο είναι «Η ιστορία της ασχήμιας».
