H 7η Απριλίου είναι η Παγκόσμια Ημέρα Υγείας. Είναι γενικά επαρκώς τεκμηριωμένο ότι η καλή υγεία σχετίζεται, μεταξύ των άλλων, με την αυξημένη φυσική δραστηριότητα και την υγιεινή διατροφή. Παρά ταύτα, το επίπεδο της καθημερινής φυσικής δραστηριότητας των Ελλήνων είναι σχετικά χαμηλό. Στη μελέτη της Αττικής που πραγματοποιήθηκε σε περίπου 2.000 άτομα από την A’ Καρδιολογική Κλινική του Πανεπιστημίου Αθηνών και το Ελληνικό Ιδρυμα Καρδιολογίας μόλις ένας στους τρεις κατοίκους του Λεκανοπεδίου έκανε κάποιου είδους φυσική δραστηριότητα (Pitsavos et al., «American Journal of Cardiology», 2003). Οσον αφορά τη διατροφή, πρόσφατα επιστημονικά δεδομένα δείχνουν ότι οι Ελληνες έχουμε εγκαταλείψει από καιρό το μοντέλο της μεσογειακής δίαιτας για το οποίο παλαιότερα υπερηφανευόμασταν. Οι περισσότερες μελέτες συγκλίνουν στο ότι η υποκινητικότητα και η κακή διατροφή σχετίζονται με υψηλότερη συχνότητα εμφάνισης νοσηρών καταστάσεων, ορισμένες από τις οποίες αποτελούν τις μεγαλύτερες απειλές για την υγεία μας.
Καρδιαγγειακά νοσήματα
Από τη δεκαετία του 1950 γνωρίζουμε ότι η συστηματική άσκηση καθημερινά μειώνει σημαντικά τον κίνδυνο για θανατηφόρο καρδιαγγειακό επεισόδιο. H επίδραση αυτή οφείλεται σε πολλούς παράγοντες, όπως στη μείωση της ολικής και της LDL χοληστερόλης, στην αύξηση της HDL χοληστερόλης, στη βελτίωση της ινσουλινο-ευαισθησίας των ιστών και της λειτουργίας του ενδοθηλίου. Μάλιστα στη μελέτη της Αττικής η αυξημένη φυσική δραστηριότητα σχετίστηκε με ευνοϊκό λιπιδαιμικό προφίλ στους άντρες και στις γυναίκες που συμμετείχαν σε αυτήν (Panagiotakos et al., Coronary Artery Disease, 2003). Ο συνδετικός κρίκος ανάμεσα στις διαταραχές των λιπιδίων και στη νοσηρότητα φαίνεται ότι είναι το αυξημένο σωματικό λίπος και ειδικά αυτό που βρίσκεται στην περιοχή της κοιλιάς. Το λίπος στην περιοχή της κοιλιάς είναι μεταβολικά πιο ενεργό από το λίπος σε άλλα μέρη του σώματος και γι’ αυτό είναι περισσότερο επικίνδυνο για την υγεία.
Οπως φαίνεται από μελέτες, η υιοθέτηση της μεσογειακής δίαιτας σχετίζεται με χαμηλότερη συγκέντρωση λιπιδίων στο αίμα. Αν και ορισμένα λιπίδια που προσλαμβάνονται με τις τροφές ενοχοποιούνται για τα καρδιαγγειακά νοσήματα, τώρα φαίνεται ότι ορισμένες κατηγορίες λιπιδίων, κυρίως των ψαριών και των φυτών, συμβάλλουν στην καλή υγεία του καρδιαγγειακού συστήματος.
Σακχαρώδης διαβήτης
H συχνότητα εμφάνισης διαταραχών του μεταβολισμού της γλυκόζης αυξάνεται τα τελευταία χρόνια παγκοσμίως και γι’ αυτό ευθύνεται, ως έναν βαθμό, το υπερβάλλον σωματικό λίπος και η έλλειψη άσκησης. Πολλές επιδημιολογικές μελέτες ενισχύουν την άποψη ότι η αύξηση της καθημερινής φυσικής δραστηριότητας μειώνει σημαντικά τη συχνότητα εμφάνισης διαταραχών της γλυκόζης και του σακχαρώδους διαβήτη. H σωματική άσκηση χρησιμοποιείται επίσης τα τελευταία χρόνια ως μέσο βελτίωσης του μεταβολισμού σε διαβητικούς τύπου II. Τα ενθαρρυντικά μηνύματα των τελευταίων μελετών είναι ότι η συστηματική σωματική άσκηση μπορεί να βελτιώσει την ευαισθησία των ιστών στην ινσουλίνη ακόμη και χωρίς να υπάρξει μείωση του σωματικού βάρους. Φαίνεται λοιπόν ότι η συστηματική άσκηση μειώνει σημαντικά το λίπος της κοιλιάς και μέσω αυτού του μηχανισμού μπορεί να βελτιώσει τον μεταβολισμό της γλυκόζης. Αλλοι μηχανισμοί που εξηγούν τη βελτίωση του μεταβολισμού της γλυκόζης με την άσκηση είναι η αυξημένη κυκλοφορία του αίματος και η προαγωγή της οδού μετάδοσης του μηνύματος από τον υποδοχέα της ινσουλίνης στο εσωτερικό του κυττάρου.
Παχυσαρκία
H ευεργετική επίδραση της συστηματικής άσκησης και της διατροφής στη ρύθμιση του σωματικού βάρους είναι γενικά γνωστή. Εκείνο που πρέπει να τονιστεί είναι ότι η αύξηση του σωματικού βάρους οφείλεται στην αυξημένη πρόσληψη θερμίδων με τη διατροφή, η οποία δεν εξισορροπείται με την ημερήσια απώλεια θερμίδων. H απώλεια θερμίδων επιτελείται μέσω τριών λειτουργιών: του βασικού μεταβολισμού, που ευθύνεται για το 60%-70% των θερμίδων που δαπανώνται ημερησίως, της σιτιογενούς ή τροφογενούς θερμογένεσης, που εξηγεί το 10% των θερμίδων, και της σωματικής άσκησης. Ο βασικός μεταβολισμός επηρεάζεται από διάφορους παράγοντες, όπως η μυϊκή μάζα, η ηλικία, τα επίπεδα ορμονών του θυρεοειδούς κτλ. Ο βασικός μεταβολισμός δεν μεταβάλλεται σε σύντομο χρονικό διάστημα. Ο μόνος παράγοντας που μπορεί εύκολα να τροποποιηθεί είναι η φυσική δραστηριότητα και εξ αυτού του λόγου η άσκηση συνδέεται με την απώλεια βάρους.
Οσοι συμμετέχουν σε προγράμματα άσκησης για τη διαχείριση του σωματικού τους βάρους θα έχουν παρατηρήσει ότι χρειάζεται πολλή προσπάθεια για να χάσει κάποιος μια συγκεκριμένη ποσότητα λίπους από το σώμα του. Ορισμένοι ενδεχομένως να εγκαταλείψουν την προσπάθεια απογοητευμένοι για τον χαμηλό ρυθμό απώλειας βάρους με αυτή την προσέγγιση. Κανείς δεν πρέπει να απογοητεύεται! Νεότερες μελέτες δείχνουν ότι η συστηματική άσκηση είναι ευεργετική για τον οργανισμό χωρίς να υπάρχει κατ’ ανάγκη μείωση του σωματικού βάρους. Ενδεικτικά ο Ross και οι συνεργάτες του από το Πανεπιστήμιο Queen του Καναδά υπέβαλαν παχύσαρκα άτομα σε συστηματική αερόβια άσκηση για 14 εβδομάδες. Τα αποτελέσματα δημοσιεύτηκαν στην επιθεώρηση «Obesity Research» και έδειξαν σημαντική μείωση του συνολικού σωματικού λίπους και ειδικά του λίπους στην περιοχή της κοιλιάς παρά το γεγονός ότι το σωματικό βάρος δεν άλλαξε.
Τροφή για το μυαλό
Οι περισσότερες μελέτες συγκλίνουν στην άποψη ότι η παχυσαρκία είναι ο συνδετικός κρίκος μεταξύ του σύγχρονου τρόπου ζωής και των χρονίων παθήσεων. Φαίνεται μάλιστα ότι τα ποσοστά της παχυσαρκίας θα αυξηθούν σημαντικά τα επόμενα χρόνια.
Γιατί λοιπόν γίνεται κάποιος παχύσαρκος; Γιατί απλά προσλαμβάνει περισσότερες θερμίδες από ό,τι ξοδεύει! Δεν το γνωρίζουμε αυτό; Βεβαίως το γνωρίζουμε! Και τότε γιατί τρώμε πολύ και ανθυγιεινά; Γιατί τα τρόφιμα είναι πλέον φτηνά και γιατί μας αρέσει να αγοράζουμε αγαθά. Οσο πιο πολλά πράγματα αγοράζουμε τόσο καλύτερα αισθανόμαστε. Ανάμεσα στα αγαθά που αγοράζουμε είναι και η μηνιαία συνδρομή στο γυμναστήριο ή ένα καλό ποδήλατο. Και γιατί δεν γυμναζόμαστε αρκετά; Γιατί είμαστε πολύ απασχολημένοι και προσπαθούμε να κερδίσουμε περισσότερα χρήματα για να πληρώσουμε τα τρόφιμα που αγοράζουμε αλλά και τη συνδρομή μας στο γυμναστήριο. Ετσι τις περισσότερες φορές δεν προλαβαίνουμε να πάμε στο γυμναστήριο και καθόμαστε εμπρός στην τηλεόραση καταναλώνοντας ανθυγιεινές τροφές. Θα θέλαμε βέβαια να κάνουμε λίγο ποδήλατο αλλά δεν υπάρχει ασφαλής τρόπος για κάτι τέτοιο στην πόλη μας με τόσα αυτοκίνητα που κυκλοφορούν! Γιατί κυκλοφορούν τόσο πολλά αυτοκίνητα; Μα γιατί δεν έχουμε πλέον χρόνο. Βιαζόμαστε να προλάβουμε! Πρέπει να κερδίσουμε περισσότερα χρήματα για να αγοράσουμε περισσότερα αγαθά! Τόσο απλά…
Ο κ. Γιώργος Π. Νάσσης είναι διδάκτωρ Εργοφυσιολογίας.
