Το λέει ο Αριστοτέλης, και πρέπει να ήταν κάτι σαν παροιμία: η Αφρική ξεφουρνίζει πάντα κάτι καινούργιο. Το οποίο σημαίνει ότι στην ευρύχωρη κιβωτό της αρχαίας ελληνικής σοφίας υπήρξε πρόνοια και για «μαύρο πλανητάρχη». Αλλά ενώ εμείς το ξέραμε και το περιμέναμε, άλλοι πιάστηκαν απροετοίμαστοι και δυσκολεύονται ακόμη να συντάξουν τον επιθετικό προσδιορισμό με το συγκεκριμένο ουσιαστικό- ίσως περισσότερο από όσο θα δυσκολευόμασταν εμείς με το «Μακεδονική Δημοκρατία».
Για παράδειγμα, ο Σίλβιο Μπερλουσκόνι, πάντα λιμοκοντόρος και πάντα μετεξεταστέος στο χιούμορ, απέδωσε το χρώμα του Ομπάμα σε παρατεταμένη ηλιοθεραπεία. Την ίδια στιγμή επίκαιροι τίτλοι σε περιοδικά πρώτης γραμμής (όπως ο «Spectator») καλούσαν την υφήλιο σε αγχοτικό «κουίζ» με μια ερώτηση πολλών μεγατόνων: «Είναι πραγματικά μαύρος ο Ομπάμα;». Στην πολυχρονεμένη ενημερωτική βεγγέρα του ΒΒC, το Νewsnight, ένας πρώην τροτσκιστής που διαφημίζει τώρα τον πόλεμο στο Ιράκ μοίρασε με ακρίβεια τα χρωστικά συστατικά του Προέδρου: «Είναι τόσο μαύρος όσο είναι και λευκός. Δεν είναι πλήρως μαύρος». Κάποιος άλλος, με ανακούφιση ανθρώπου που βγήκε με αμυχές από μετωπική σύγκρουση, δήλωσε ότι «είναι σημαντικό που ο Ομπάμα είναι κατά το ήμισυ λευκός» και μια λαίδη της Φεμινιστικής Διεθνούς τάχθηκε αλληλέγγυος με τη λευκή μάνα που από τις 4 Νοεμβρίου βλέπει τη γονιδιακή συμβολή της στην απόχρωση του νέου πλανητάρχη να παραγνωρίζεται.
Σύμφωνα με ένα παλιό ρητό, δεν έχει νόημα να διαφωνείς για γούστα και χρώματα- εκτός, βέβαια, κι αν πρόκειται για το χρώμα του ανθρώπινου δέρματος, όπου το λευκό δεν θέτει ζήτημα αισθητικής αλλά φυλετικής υπεροχής. Ο Μanning Μarable, διευθυντής του Ινστιτούτου Αφροαμερικανικών Ερευνών στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια, υποστηρίζει ότι οι Ευρωπαίοι άρχισαν να αυτοχαρακτηρίζονται «λευκοί» μόνο μετά τον 17ο αιώνα· άλλοι συνδέουν τη λευκότητα ως νόρμα και φυλετικό εύσημο με την ευρωπαϊκή αποικιοκρατική επέλαση, και δεν είναι λίγοι αυτοί που, αναζητώντας κάτι πιο απτό και «επιστημονικό» από την υπερατλαντική περιέργεια του Κολόμβου, εντοπίζουν τα γενέθλια του λευκού ρατσισμού στις στρεβλώσεις της δαρβινικής θεωρίας και στις ευγονικές φαντασιώσεις της φάρας των Αρίων.
Ακριβώς αυτό το νεωτερικό είδος βιολογικά «κατοχυρωμένου» ρατσισμού φαίνεται να το αγνοεί η Αρχαιότητα, η στάση της οποίας ειδικά απέναντι στα μελαψά γένη της Αφρικής συνιστά ένα από τα πιο ευχάριστα φαινόμενα προοδευτικού παρελθόντος. Η ελληνική μυθολογία δεν κωδικοποιεί κανένα είδος απαγορευτικής προκατάληψης απέναντι στις μελανόδερμες ποικιλίες των Αιθιόπων (όρος που κάλυπτε το σύνολο των εγχρώμων της Αφρικής), και ο Περσέας πρέπει να κυκλοφόρησε ένα τουλάχιστον καλοκαίρι στις Κυκλάδες καμαρώνοντας δίπλα στην αφρικανική γαζέλα του, την Ανδρομέδα. Από φιλελεύθερη αχρωματοψία πρέπει να έπασχε και ο πολυμήχανος τηςΟδύσσειας , αν ο προσωπικός του γραμματέας, ο Ευρυβάτης, ήταν πράγματι αυτό που έμοιαζε, σύμφωνα με όσα λέει ο Ομηρος και μεταφράζει ο Μαρωνίτης: «το δέρμα μελαψό, σγουρά μαλλιά,/ τον λέγαν Ευρυβάτη· αυτόν απ΄ όλους τους συντρόφους/ ο Οδυσσέας τιμούσε πιο πολύ, γιατί είχε γνώμη/ ταιριαστή με τη δική του»- που θα πει ότι ο Οδυσσέας, ψηφίζοντας γνώμη και όχι χρώμα, πρόλαβε τους μισούς και παραπάνω Αμερικανούς της 4.11.2008.
Η πυκνή παρουσία νέγρων σε κοινωνίες λευκών πυροδοτεί, σύμφωνα με ορισμένες σύγχρονες μελέτες, ρατσιστικές αντιδράσεις, και θα μπορούσε να υποθέσει κανείς ότι η σποραδική παρουσία των εγχρώμων στον ελληνορωμαϊκό κόσμο ερμηνεύει την ομαλή υποδοχή τους. Λάθος. Στα χρόνια της ρωμαϊκής κυριαρχίας στη Μεσόγειο, οι έγχρωμοι ήταν πολύ περισσότεροι από όσο κάποτε φαντάζονταν οι ιστορικοί, και αυτό επιβεβαιώνεται από τη μαρτυρία των εικαστικών τεχνών, όπου οι φιγούρες με νέγρικα χαρακτηριστικά είναι κάθε άλλο παρά σπάνιες. Απλούστατα, ούτε οι Ελληνες ούτε οι Ρωμαίοι θεωρητικοποίησαν τη χρωματική διαφορά και, όσο ξέρουμε, δεν είδαν ποτέ την επιγαμία ανάμεσα σε λευκούς και λιγότερο λευκούς ως καταλύτη εκφυλισμού. Οι δύο πιο ιοβόλοι σατιρικοί της Ρώμης, ο Μαρτιάλης και ο Γιουβενάλης, σκανδαλίζονται όταν κάποια από τις καλοπαντρεμένες της μητροπολιτικής μπουρζουαζίας εμφανίζεται στην παιδική χαρά με ένα δυο χαριτωμένα μαυράκια, το πρόβλημά τους ωστόσο δεν είναι η επιμειξία και οι παρακμιακές της συνέπειες αλλά τα οψώνια της μοιχείας.
Πολλά από τα παραπάνω μπορούν, υποθέτω, να ερμηνευθούν από το γεγονός ότι, σε αντίθεση με τα νεότερα χρόνια, η ελληνορωμαϊκή αρχαιότητα δεν ταύτιζε το καθεστώς της δουλείαςκυρίως με το μαύρο χρώμα του δέρματος. Αλλά, βέβαια, για την ταύτιση αυτή φταίνε κυρίωςοι λευκοί συμπολίτες του Προέδρου, ορισμένοι από τους οποίους, πιθανότατα μέσα σε σπασμούς ενοχικού αταβισμού, πανηγυρίζουν πιο εμφατικά από τους άλλους για τον πρώτο μαύρο πλανητάρχη. Μπορεί να είναι έτσι, μπορεί και όχι. Χίλια οχτακόσια δεκαπέντε χρόνια πριν από τον Μπαράκ, στον αυτοκρατορικό θρόνο της μοναδικής τότε υπερδύναμης, της Ρώμης, ανέβηκε κάποιος που λένε ότι απείχε πολύ από το να έχει κανονικό ρωμαϊκό «λουκ». Καταγόταν από την Αφρική, το όνομά του ήταν Σεπτίμιος Σεβήρος, είχε πολλές συμπάθειες και ήταν 48 ετών- ακριβώς όσο θα είναι και ο δικός μας όταν ορκιστεί τον Γενάρη. Δεν ξέρω πόσο μαύρος ήταν, αλλά ήταν σίγουρα Αφρορωμαίος και πλανητάρχης.
Ο κ. Θεόδωρος Δ. Παπαγγελής είναι καθηγητής του Τμήματος Φιλολογίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.
