Υπήρχε μια εποχή που η νύχτα ερχόταν ως γεγονός. Ο ήλιος έδυε, η φλόγα που φώτιζε έσβηνε, το σώμα ένιωθε τη θερμοκρασία να πέφτει. Κανείς δεν ζητούσε να μείνει σε εγρήγορση μετά τα μεσάνυχτα κάτω από μια φωτεινή οθόνη. Για ολόκληρη την αρχαία ιστορία, ο ύπνος διεπόταν από τον κύκλο της ημέρας και της νύχτας: οι άνθρωποι ξυπνούσαν με την Ηώ, τη ροδοδάκτυλη αυγή του Ομήρου, και αποσύρονταν λίγο μετά το βραδινό γεύμα. Σώμα και φύση κρατούσαν τον χρόνο μαζί.
Σήμερα, αυτή η ευθυγράμμιση έχει διαταραχθεί. Το τεχνητό φως, οι οθόνες, η 24ωρη οικονομία, ο αστικός θόρυβος και η εισβολή του άγχους έχουν απομακρύνει το σώμα από τους ρυθμούς που το διαμόρφωσαν. Το αποτέλεσμα δεν είναι απλώς κόπωση – είναι μια βιολογική, πολιτισμική και οικολογική διαταραχή. Και το πιο παράξενο της εποχής μας είναι ότι η πιο αποτελεσματική σύγχρονη θεραπεία για τη χρόνια αϋπνία είναι, στην ουσία, μια επιστροφή στις συνήθειες που συνιστούσαν ήδη οι αρχαίοι Ελληνες.
Η αρχαιοελληνική «άγρυπνη νύχτα»
Στην ελληνική μυθολογία, ο ύπνος δεν ήταν ποτέ μια απλή βιολογική απενεργοποίηση. Ο θεός Υπνος ζούσε σε μια σκοτεινή σπηλιά όπου ο ήλιος δεν έφθανε ποτέ. Ο Ησίοδος τον αποκαλεί γιο της Νυκτός και δίδυμο αδελφό του Θανάτου. Αυτή η γενεαλογία εκφράζει μια αρχαία ελληνική άποψη: ο ύπνος ανήκει στις μεθοριακές ζώνες. Είναι καθημερινός, απαραίτητος, αναζωογονητικός, κι όμως ευάλωτος, μυστηριώδης, κοντά στο άγνωστο. Κάθε νύχτα, όταν κοιμόμαστε, διασχίζουμε ένα μικρό κατώφλι και προβάρουμε, για λίγο, ένα πέρασμα που μια μέρα θα γίνει αμετάκλητο.
Ο Υπνος γέννησε τους Ονείρους, τα πνεύματα των ονείρων: τον Μορφέα, που έπαιρνε ανθρώπινη μορφή· τον Φοβήτορα, που εμφανιζόταν ως ζώο· τον Φάντασο, που μεταμορφωνόταν σε άψυχα αντικείμενα. Στην «Ιλιάδα», η Ηρα δωροδοκεί τον Υπνο για να κοιμίσει τον Δία ώστε να μπορέσει η ίδια να παρέμβει στον Τρωικό Πόλεμο. Ο ύπνος, όπως καταλάβαιναν οι Ελληνες, είναι μια δύναμη που αγγίζει τα πάντα στον κόσμο γύρω μας.
Παράλληλα, υπήρχε το οδυνηρό αντίθετό του: η μακρά, άγρυπνη νύχτα. Η περιγραφή του Αγαμέμνονα από τον Ομήρο την παραμονή της κρίσης, στη ραψωδία Κ της «Ιλιάδας» (με βάση τη μετάφραση Καζαντζάκη – Κακριδή), μας θυμίζει μια σύγχρονη κατάσταση αϋπνίας: «Των Αχαιών οι επίλοιποι άρχοντες στα πλοία τους πλάι κοιμόνταν ολονυχτίς, στου γύπνου τις γλυκές παραδομένοι αγκάλες· το γιο του Ατρέα τον Αγαμέμνονα τον πρωταφέντη ωστόσο ύπνος γλυκός στιγμή δεν έπιανε, τι έγνοιες πολλές τον δέρναν». Οταν ο Νέστορας τον βρίσκει να περιπλανιέται στο στρατόπεδο μέσα στο σκοτάδι, ο βασιλιάς Αγαμέμνονας εξηγεί: «Ετσι γυρνώ, τι δε μου κάθεται γλυκός στα μάτια γύπνος· μου τυραννούν τη σκέψη ο πόλεμος, των Αρχαίων τα πάθη».
Ο Αχιλλέας, στη ραψωδία Ω της «Ιλιάδας», έμενε ξύπνιος για έναν άλλον λόγο, τη θλίψη. Θυμόταν τον Πάτροκλο, «κι ουδέ καθόλου ο γύπνος ο παντοδαμαστής τον έπιανε». Ανήσυχος, «πα στο πλευρό τη μια κοιτάμενος, τ’ ανάσκελα την άλλη, την άλλη απίστομα», έριχνε δάκρυα στο σκοτάδι, ώσπου σηκώθηκε και περιπλανήθηκε μόνος στην ακρογιαλιά μέχρι την αυγή.
Η Σαπφώ, σε ένα από τα πιο γνωστά αποσπάσματα της ελληνικής λυρικής ποίησης, συμπύκνωσε την ίδια εμπειρία σε λίγες γραμμές. Το αρχαίο κείμενο είναι αρκετά σύντομο, οπότε το παραθέτουμε ολόκληρο: «Δέδυκε μὲν ἀ σελάννα/ καὶ Πληΐαδες· μέσαι δὲ/ νύκτες, παρὰ δ᾿ ἔρχετ᾿ ὤρα,/ ἔγω δὲ μόνα κατεύδω» (Εδυσε η σελήνη κι η Πούλια· μεσάνυχτα, η ώρα περνά, κι εγώ κοιμάμαι μόνη).
Οι αρχαίοι Ελληνες γνώριζαν τις σκέψεις που τρέχουν, τη μακρά νύχτα που αρνείται να περάσει. Είχαν μια λέξη για αυτή την κατάσταση: «ἀγρυπνία», κυριολεκτικά το κυνήγι ενός ύπνου που ξεφεύγει από τον κυνηγό.
Φιλόσοφοι και ιατροί
Η ελληνική φιλοσοφική σκέψη για τον ύπνο κυμαινόταν από το κοσμολογικό έως το εντυπωσιακά σύγχρονο. Ο Ηράκλειτος, με τη χαρακτηριστική του μεστότητα, παρατήρησε: «Τοῖς ἐγρηγορόσιν ἕνα καὶ κοινὸν κόσμον εἶναι, τῶν δὲ κοιμωμένων ἕκαστον εἰς ἴδιον ἀποστρέφεσθαι» (Για τους ξύπνιους ένας και κοινός κόσμος υπάρχει, αλλά κάθε κοιμισμένος ξαναγυρνά στον δικό του ιδιαίτερο κόσμο). Ο ύπνος, για εκείνον, ήταν μια καθημερινή απόσυρση από τον κοινό λόγο που ενώνει την κοινότητα των ξύπνιων, μια μετάβαση σε μια ιδιωτική εσωτερικότητα από την οποία το πρωί μάς καλεί πίσω.
Ο Πλάτων, στην «Πολιτεία», αντιμετώπιζε αυτή τη νυχτερινή απόσυρση με καχυποψία. Πίστευε ότι τα όνειρα αποκαλύπτουν τις ατίθασες επιθυμίες που η λογική συγκρατεί κατά τη διάρκεια της ημέρας. Κάποιος πρέπει να προσεγγίζει τον ύπνο έχοντας ηρεμήσει τα πάθη και αφυπνίσει το λογικό μέρος με στοχασμό πάνω σε ευγενείς ιδέες. Αυτή για τον Πλάτωνα ήταν τόσο ηθική μέριμνα όσο και ιατρική, θυμίζοντάς μας σύγχρονες ψυχαναλυτικές θεωρίες.
Οι Πυθαγόρειοι ασκούσαν μια νυχτερινή ανασκόπηση της ημέρας πριν από τον ύπνο. Τα «Χρυσά Επη» διασώζουν αυτή τη συνήθεια και πειθαρχία ακέραιη: «Μηδ᾽ ὕπνον μαλακοῖσιν ἐπ᾽ ὄμμασι προσδέξασθαι, πρὶν τῶν ἡμερινῶν ἔργων λογίσασθαι ἕκαστον· πῇ παρέβην; τί δ᾽ ἔρεξα; τί μοι δέον οὐκ ἐτελέσθη;» (Μην αφήσεις τον μαλακό ύπνο να πέσει στα μάτια σου, προτού λογαριάσεις καθεμιά από τις πράξεις της ημέρας· πού έσφαλα; τι έκανα; ποιο καθήκον άφησα ανεκπλήρωτο;). Η πρακτική αυτή δεν αποτελούσε απλώς ηθική υγιεινή. Θεωρούνταν ότι ηρεμεί το μυαλό, απελευθερώνοντάς το από τις ημιτελείς σκέψεις που αλλιώς θα το κρατούσαν σε αναταραχή.
Από ιατρική άποψη, οι ιπποκράτειοι συγγραφείς, ειδικά στο «Περὶ Διαίτης», ανέπτυξαν ένα πλαίσιο που περιλαμβάνει πολλά στοιχεία πλέον καθιερωμένα στην ιατρική του ύπνου. Η καλή υγεία, υποστήριζαν, εξαρτάται από τακτικούς ημερήσιους ρυθμούς: τα γεύματα, η άσκηση, η μελέτη και ο ύπνος πρέπει να λαμβάνουν χώρα σε σταθερές ώρες, εναρμονισμένες με τους κύκλους της ημέρας και των εποχών. Οι «Αφορισμοί» του Ιπποκράτη επίσης διατυπώνουν ένα διαγνωστικό σημείο με χαρακτηριστική συντομία: «Ὕπνος, ἀγρυπνίη, ἀμφότερα τοῦ μετρίου μᾶλλον γενόμενα, κακόν» (Είναι κακό, ο ύπνος και η αϋπνία, και τα δύο, να συμβαίνουν πέραν του μέτρου).
Οι ιπποκράτειοι συγγραφείς εντόπισαν αιτίες αϋπνίας που θα αναγνώριζε οποιοσδήποτε σύγχρονος ιατρός: ακατάλληλη διατροφή, γεύματα βαριά ή που καταναλώνονται αργά τη νύχτα, αγχώδεις σκέψεις (φροντίδες), πόνο και οξεία ασθένεια. Συνέστηναν ζεστά μπάνια το βράδυ, ήπιο περπάτημα μετά το φαγητό, μετρημένη διατροφή, καταπραϋντικά τρόφιμα όπως το λάχανο – το οποίο φαίνεται να περιέχει ήπιες ανακουφιστικές ουσίες που αναγνώριζαν εμπειρικά – και, σε σοβαρές περιπτώσεις, σκευάσματα με βάση την παπαρούνα. Ο Γαληνός, ο οποίος εργάστηκε αργότερα στην ίδια παράδοση, έδωσε έμφαση στους τακτικούς χρόνους ύπνου και εγρήγορσης ως μέρος ενός σταθερού ημερήσιου προγράμματος και αντιμετώπισε την επίμονη αϋπνία ως σοβαρή διαταραχή της υγείας.
Ο Ασκληπιός και ο θεραπευτικός ύπνος
Η πιο εντυπωσιακή θεσμική έκφραση της αρχαίας ελληνικής αντίληψης για τη θεραπευτική πλευρά του ύπνου ήταν η λατρεία του Ασκληπιού. Στα μεγάλα θεραπευτικά ιερά της Επιδαύρου, της Κω και της Περγάμου οι άρρωστοι πραγματοποιούσαν προσκυνήματα ύπνου. Η πρακτική, που ονομαζόταν «εγκοίμηση», απαιτούσε από τον προσκυνητή να υποβληθεί σε εξαγνισμό – λουτρό σε ιερές πηγές, νηστεία ή καθορισμένη διατροφή, αποχή, θυσίες – και στη συνέχεια να ξαπλώσει σε μια ιερή αίθουσα και να περιμένει τον θεό.
Οι αναθηματικές επιγραφές που σώζονται από την Επίδαυρο περιγράφουν τι συνέβαινε στη συνέχεια. Ο Ασκληπιός εμφανιζόταν στα όνειρα – γενειοφόρος, ευγενικός, συχνά συνοδευόμενος από ιερά φίδια ή σκύλους που έγλειφαν την πληγή. Μερικές φορές καταδείκνυε μια θεραπεία που έπρεπε να ακολουθηθεί με το ξύπνημα. Αλλες φορές η θεραπεία τελούνταν εξ ολοκλήρου μέσα στο όνειρο: ο θεός άνοιγε το σώμα του ασθενούς, αφαιρούσε ό,τι δεν πήγαινε καλά, το έραβε ξανά και ο ασθενής ξυπνούσε θεραπευμένος. Είτε διαβάζοντάς τες ως θρησκευτικές, ανθρωπολογικές ή ως πρόδρομους της ψυχοσωματικής ιατρικής, οι περιγραφές αυτές αποκαλύπτουν μια κουλτούρα που αντιλαμβανόταν τον ύπνο ως μια ενεργή, μεταμορφωτική κατάσταση – μια κατάσταση στην οποία το σώμα και το μυαλό συμμετείχαν σε ένα είδος θεραπείας που η ζωή σε εγρήγορση δεν μπορούσε να προσφέρει.
Αυτή η αντίληψη συνυπήρχε, χωρίς εμφανή ένταση, με την ορθολογική ιατρική των Ιπποκρατικών. Ο ίδιος ασθενής μπορούσε να συμβουλευθεί έναν ιατρό το πρωί και να κοιμηθεί σε ένα Ασκληπιείο το ίδιο βράδυ. Οι αρχαίοι Ελληνες δεν ένιωθαν την ανάγκη να επιλέξουν. Ακόμη και ο Σωκράτης, την τελευταία του ημέρα, έκανε νύξη σε αυτό. Σύμφωνα με τον πλατωνικό «Φαίδωνα», οι τελευταίες του λέξεις ήταν: «(…) ὦ Κρίτων, τῷ Ἀσκληπιῷ ὀφείλομεν ἀλεκτρυόνα· ἀλλὰ ἀπόδοτε καὶ μὴ ἀμελήσητε» (Κρίτωνα, χρωστάμε [θυσία] στον Ασκληπιό έναν πετεινό· αποδώστε τον, λοιπόν, και μην το αμελήσετε). Είναι η προσφορά ενός προσκυνητή που έχει λάβει θεραπεία στο όνειρο – μια τελευταία αναφορά του φιλοσόφου σε αυτή την παλιά παράδοση του θεραπευτικού ύπνου, που αποτελεί και την απαραίτητη εξοικείωση με τον επικείμενο θάνατό του.
Η νύχτα πλέον γίνεται διαπραγματεύσιμη
Με τη σύγχρονη τεχνολογία, αυτή η αρχαία οικολογία του ύπνου έχει σταδιακά αποδομηθεί. Η Βιομηχανική Επανάσταση έφερε τον τεχνητό φωτισμό σε ευρεία κλίμακα· η ηλεκτρική ενέργεια, η τηλεόραση, οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές και τελικά τα smartphones στο κρεβάτι έχουν δημιουργήσει έναν κόσμο όπου η νύχτα χρειάζεται προστασία.
Το βιολογικό κόστος είναι πλέον καλά τεκμηριωμένο. Ο κιρκάδιος ρυθμός – που ρυθμίζεται από τον υπερχιασματικό πυρήνα του υποθαλάμου του εγκεφάλου – διέπει τον ύπνο, τη θερμοκρασία, τις ορμόνες και την εγρήγορση, με κυριότερο «χρονοδότη» (zeitgeber) το φως. Οταν έντονο φως φθάνει στα μάτια στις έντεκα το βράδυ, η παραγωγή μελατονίνης καταστέλλεται. Ενα θερμαινόμενο διαμέρισμα εμποδίζει την πτώση θερμοκρασίας που διευκολύνει τον ύπνο, ενώ ο θόρυβος κρατά το νευρικό σύστημα σε εγρήγορση. Ενας έφηβος με το κινητό του στο κρεβάτι δέχεται ταυτόχρονα φως, τεχνολογικό βομβαρδισμό και συναισθηματική διέγερση, ακριβώς την ώρα που το σώμα χρειάζεται σκοτάδι και ησυχία.
Οι συνέπειες είναι ορατές σε επίπεδο πληθυσμού. Ο Μάθιου Γουόκερ, στο «Why we Sleep» (που έχει κυκλοφορήσει και στα ελληνικά με τίτλο «Τα μυστικά του ύπνου»), αποτυπώνει την αλλαγή: πριν από εκατό χρόνια, λιγότερο από το 2% των Αμερικανών κοιμόταν έξι ώρες ή λιγότερο τη νύχτα· σήμερα μιλάμε για σχεδόν το 30% των ενηλίκων. Οι έφηβοι – των οποίων ο φυσικός κύκλος ύπνου μετατοπίζεται έως και δύο ώρες αργότερα λόγω βιολογίας – υποχρεώνονται να ξυπνούν νωρίς. Η χρόνια στέρηση ύπνου, ένας από τους σιωπηλούς θύτες της σύγχρονης ζωής, συνδέεται με υψηλότερο κίνδυνο παχυσαρκίας, διαβήτη, υπέρτασης, κατάθλιψης, εξασθενημένης ανοσίας και γνωστικής παρακμής.
Σε παγκόσμιο επίπεδο, η αϋπνία και άλλα προβλήματα ύπνου είναι πολύ συχνά, ενώ επιδημιολογικές μελέτες που συνοψίζει ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας δείχνουν ότι περίπου το 15%-30% του παγκόσμιου πληθυσμού παρουσιάζει κλινικά σημαντικά συμπτώματα αϋπνίας. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, σχεδόν 1 στους 5 ενηλίκους αναφέρει ότι χρησιμοποιεί κάποια μορφή σκευάσματος για τον ύπνο (συνταγογραφούμενο ή μη συνταγογραφούμενο) τουλάχιστον περιστασιακά και περίπου το 8%-9% χρησιμοποιεί τέτοια φάρμακα κάθε βράδυ ή τις περισσότερες νύχτες, ενώ συγκρίσιμες μελέτες σε ευρωπαϊκές χώρες όπως η Ελβετία και η Σουηδία διαπιστώνουν επίσης ότι περίπου το 5%-10% των ενηλίκων χρησιμοποιεί υπνωτικά χάπια. Εθνικά και διεθνή στοιχεία καταδεικνύουν ιδιαίτερα υψηλή χρήση μεταξύ των ηλικιωμένων και αυξανόμενη χρήση ανάμεσα στους εφήβους και τις νεαρές ενήλικες γυναίκες, ακόμη και καθώς η μακροχρόνια συνταγογράφηση βενζοδιαζεπινών μειώνεται και αντικαθίσταται εν μέρει από νεότερα υπνωτικά και προϊόντα χωρίς ιατρική συνταγή. Σε αυτό το πλαίσιο, ο ΠΟΥ τονίζει ότι πρέπει να προτιμώνται οι μη φαρμακολογικές θεραπείες, όπως η Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία, για την αϋπνία και ότι τα υπνωτικά φάρμακα, όταν χρησιμοποιούνται, πρέπει να συνταγογραφούνται με προσοχή και για περιορισμένα χρονικά διαστήματα λόγω κινδύνων όπως η εξάρτηση, η γνωστική δυσλειτουργία και τα ατυχήματα.
CBT-i: Η επιστήμη επιστρέφει στη φύση
Η θεραπεία που θεωρείται πλέον ο χρυσός κανόνας για τη χρόνια αϋπνία – η οποία έχει εγκριθεί ως θεραπεία πρώτης γραμμής από το American College of Physicians και περιγράφεται από την Ιατρική Σχολή του Χάρβαρντ ως πιο αποτελεσματική και με πιο μακροχρόνια αποτελέσματα από τα συνταγογραφούμενα υπνωτικά φάρμακα – δεν είναι ένα ακόμα φάρμακο. Πρόκειται για τη Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία για την Αϋπνία ή αλλιώς CBT-i. Και αυτό που είναι εντυπωσιακό, όταν διαβάζει κανείς προσεκτικά τα πρωτόκολλα, είναι το πόσα από αυτά θα ήταν αναγνωρίσιμα σε έναν ιατρό του Ιπποκράτη ή έναν φιλόσοφο του Πυθαγόρα.
Η δρ Τζένιφερ Μπράντκε, κλινική ψυχολόγος στις ΗΠΑ και στο Ηνωμένο Βασίλειο, της οποίας η πρακτική επικεντρώνεται σε αυτή την προσέγγιση, την περιγράφει ως εξής: «Η CBT-i ή Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία για την Αϋπνία θεωρείται ο χρυσός κανόνας, η θεραπεία πρώτης γραμμής για τη χρόνια αϋπνία. Σε αντίθεση με τα υπνωτικά φάρμακα, τα οποία αντιμετωπίζουν τα συμπτώματα, η CBT-i στοχεύει στις υποκείμενες σκέψεις και συμπεριφορές που διαιωνίζουν τον κακό ύπνο, καθιστώντας τα αποτελέσματά της αποδοτικά μακροπρόθεσμα.
Λειτουργεί εντοπίζοντας και αναδιαμορφώνοντας τις πεποιθήσεις και τις συνήθειες που διατηρούν τον εγκέφαλο σε κατάσταση υπερδιέγερσης τη νύχτα. Συνδυάζει διάφορες τεχνικές βασισμένες σε επιστημονικά στοιχεία, όπως τον περιορισμό του ύπνου [σ.σ.: σε συγκεκριμένες ώρες], τον έλεγχο των ερεθισμάτων, την εκπαίδευση στη χαλάρωση και τη γνωσιακή αναδιάρθρωση, με σκοπό ουσιαστικά να επανεκπαιδεύσει τη σχέση του εγκεφάλου με τον ύπνο. (…) Πολλοί άνθρωποι παρατηρούν σημαντική βελτίωση σε μόλις τέσσερις έως οκτώ συνεδρίες, είτε αυτές πραγματοποιούνται διά ζώσης είτε διαδικτυακά. Τα ιντερνετικά προγράμματα CBT-i έχουν δείξει ισχυρή αποτελεσματικότητα, γεγονός που καθιστά τη θεραπεία όλο και πιο προσιτή στους ανθρώπους, ανεξάρτητα από τον τόπο διαμονής τους».
Τι ζητεί στην πραγματικότητα η θεραπεία CBT-i από ένα άτομο; Να διατηρεί σταθερές ώρες ύπνου και αφύπνισης, συμπεριλαμβανομένων των Σαββατοκύριακων. Να χρησιμοποιεί το κρεβάτι μόνο για ύπνο, όχι για εργασία, έκθεση σε οθόνες ή ανησυχίες. Να αποφεύγει τα βαριά γεύματα, το αλκοόλ και την καφεΐνη τις ώρες πριν από τον ύπνο. Να χαμηλώνει τα φώτα το βράδυ. Να διατηρεί το υπνοδωμάτιο δροσερό και σκοτεινό. Να κινεί το σώμα κατά τη διάρκεια της ημέρας και να περνά χρόνο στο φυσικό φως του πρωινού. Πριν από τον ύπνο, να ακολουθεί μια χαλαρωτική ρουτίνα – ένα ζεστό μπάνιο, λίγο διάβασμα, ήπια αναπνοή, ίσως μια σύντομη ανασκόπηση της ημέρας. Αν ο ύπνος δεν έρθει μέσα σε είκοσι λεπτά, να σηκώνεται από το κρεβάτι και να κάνει κάτι ήσυχο μέχρι να επιστρέψει η νύστα. Να αντικαθιστά τις καταστροφικές για τον ύπνο σκέψεις («Δεν θα λειτουργήσω καθόλου αύριο αν δεν κοιμηθώ τώρα») με πιο ρεαλιστικές.
Αν διαβάσει κανείς αυτή τη λίστα δίπλα στο πρόγραμμα που «συνταγογραφούν» οι ιπποκράτειοι συγγραφείς, τη βραδινή ανασκόπηση των Πυθαγορείων, το ζεστό μπάνιο και το λιτό δείπνο του Γαληνού, τη στοχαστική πρακτική των Στωικών πριν από τον ύπνο και τη βαθιά παραδοχή – ενσωματωμένη στην ελληνική ζωή λόγω της απουσίας τεχνητού φωτός – του ξυπνήματος με την αυγή και της ανάπαυσης λίγο μετά το σούρουπο, η σύγκλιση είναι εντυπωσιακή. Οι αρχαίοι Ελληνες δεν είχαν στο λεξιλόγιό τους τον υπερχιασματικό πυρήνα ή εργαλεία για τη μέτρηση της μελατονίνης. Αλλά κατάλαβαν, μέσω μακροχρόνιας παρατήρησης και μιας κουλτούρας στενά συντονισμένης με τον φυσικό κόσμο, ότι ο ύπνος είναι κάτι για το οποίο το σώμα προετοιμάζεται και ότι αυτός έρχεται όταν οι συνθήκες είναι κατάλληλες. Αν τον κυνηγήσεις, φεύγει. Αν γίνεις δεκτικός, έρχεται.
Μια επιστροφή, όχι μια υποχώρηση
Θα ήταν υπερβολικά ρομαντικό να εξιδανικεύσουμε την προβιομηχανική νύχτα. Μπορούσε να είναι κρύα, επικίνδυνη και άβολη. Οι Ελληνες δεν ήταν πιο απαλλαγμένοι από την αϋπνία από ό,τι είμαστε εμείς· η λογοτεχνία τους είναι γεμάτη από ξάγρυπνους εραστές, ανήσυχους διοικητές και θλιμμένους πενθούντες που δεν έχουν ύπνο. Αυτό που είχαν – και που η νεωτερικότητα έχει διαβρώσει – ήταν ένα περιβάλλον και μια κουλτούρα που δεν δρούσαν ενεργά ενάντια στον ύπνο. Η νύχτα, τότε, είχε ακόμη το δικαίωμα να είναι νύχτα.
Το σύγχρονο καθήκον δεν είναι να επιστρέψουμε στις λάμπες πετρελαίου ή να εγκαταλείψουμε τα γνήσια δώρα της σύγχρονης ζωής – την ασφάλεια, το φως, την παραγωγικότητα, τις ιατρικές γνώσεις που έχουν σώσει τόσες ζωές. Το καθήκον είναι πιο λεπτό: να αναγνωρίσουμε ότι ο ύπνος είναι τόσο στενά συνδεδεμένος με το περιβάλλον όσο και προσωπικός, ότι εξαρτάται από τη σχέση μεταξύ σώματος και φύσης και ότι αυτή η σχέση απαιτεί προστασία. Πιο σκοτεινά βράδια, πιο ήσυχα υπνοδωμάτια, πιο δροσερά σπίτια, ίσως μια πιο αργή έναρξη του σχολείου για τους εφήβους, οθόνες που δεν μας ακολουθούν στο κρεβάτι, μια κουλτούρα που σταματά να αντιμετωπίζει την εξάντληση ως ένδειξη επιτεύγματος – αυτά δεν είναι πολυτέλειες. Είναι οι συνθήκες υπό τις οποίες το ανθρώπινο νευρικό σύστημα, που διαμορφώθηκε σε εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια, σχεδιάστηκε για να λειτουργεί.
Οι Ελληνες τοποθετούσαν τον ύπνο ανάμεσα στους θεούς επειδή καταλάβαιναν ότι δεν είναι κενός χρόνος. Είναι το καθημερινό πέρασμα στο οποίο αναδιοργανώνονται η μνήμη, το συναίσθημα, η ανοσία και το νόημα – η σιωπηλή εργασία χωρίς την οποία η ζωή στην εγρήγορση δεν μπορεί να κρατήσει τη συνοχή της. Η σύγχρονη επιστήμη έχει πλέον επιβεβαιώσει, στη γλώσσα των νευροδιαβιβαστών και της κιρκαδικής βιολογίας, αυτό που ο ναός του Ασκληπιού πρότεινε στη γλώσσα των θεραπευτικών ονείρων: ο ύπνος είναι αποκατάσταση.
Σημείωση: Το παρόν άρθρο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν υποκαθιστά την ιατρική συμβουλή.
