Είναι αλήθεια ότι οι τελευταίες ημέρες φέρνουν πρόσφατες πανδημικές μνήμες που όλοι θέλουμε να αποδιώξουμε. Τις οθόνες μας κατακλύζουν εικόνες υγειονομικών με ειδικές στολές και μάσκες υψηλής προστασίας, κρουσμάτων που οδηγούνται σε νοσοκομεία αλλά και πιθανών επαφών τους που τίθενται, υπό αυστηρά μέτρα ασφαλείας, σε πολυήμερες καραντίνες. Οι εφημερίδες και τα σάιτ γεμίζουν καθημερινά με άρθρα που αφορούν μια νέα ιογενή απειλή, ενώ οι αρμόδιοι ανά τον κόσμο προβαίνουν σε συνεχείς έκτακτες ενημερώσεις.
Ολα αυτά για τον χανταϊό, έναν ιό παντελώς άγνωστο στους περισσότερους μέχρι πρότινος, παρότι οι επιστήμονες τον γνωρίζουν εδώ και δεκαετίες, ο οποίος «τρύπωσε» εν μία νυκτί στη ζωή μας, όπως «τρύπωσε» και στο κρουαζιερόπλοιο «MV Hondius» έχοντας – μέχρι τη στιγμή που γράφονταν αυτές οι γραμμές την περασμένη Τετάρτη – σκοτώσει τρία άτομα και μολύνει άλλα έντεκα (εκ των οποίων εννέα αποτελούσαν εργαστηριακώς επιβεβαιωμένα κρούσματα ενώ τρία βρίσκονταν σε ΜΕΘ).
Πολυήμερη καραντίνα
Δεκάδες άλλοι επιβάτες του κρουαζιερόπλοιου, οι οποίοι σημειωτέον ανήκαν σε 23 διαφορετικές εθνικότητες – μεταξύ των οποίων και ένας Ελληνας – έχουν πλέον μεταφερθεί, μετά από μια μεγάλη επιχείρηση εκκένωσης του «ΜV Hondius», στις χώρες προέλευσής τους και βρίσκονται, υπό αυστηρά μέτρα ασφαλείας, σε καραντίνα (ο έλληνας επιβάτης θα περάσει συνολικά 42 ημέρες σε ειδικό θάλαμο του νοσοκομείου «Αττικόν», καθώς η χώρα μας ακολουθεί τα αυστηρά πρωτόκολλα που θέτει το Eυρωπαϊκό Κέντρο Πρόληψης και Ελέγχου Νοσημάτων – ΕCDC).
Δεν είναι παράλογο λοιπόν ότι ο πληθυσμός ανησυχεί – δεν είναι τυχαίο ότι όλοι γύρω μας ρωτούν αν ο χανταϊός είναι COVID-19 και αν μας περιμένουν πάλι όσα ζήσαμε το 2020 και επί σχεδόν τρία χρόνια. Αυτή την καίρια απορία μαζί με πολλά άλλα «πώς και γιατί» που αφορούν αυτόν τον ιό των τρωκτικών, ο οποίος… ροκανίζει τις (ήδη μειωμένες) αντοχές μας, έθεσε το ΒΗΜΑ-Science σε έναν από τους πλέον αρμόδιους να απαντήσει, τον επικεφαλής διαχείρισης επειγουσών καταστάσεων του ECDC, ο οποίος βρίσκεται επίσης στο τιμόνι του Τμήματος Παγκόσμιας Ευφυούς Επιτήρησης Επιδημιών και Υγειονομικής Ασφάλειας του Ευρωπαϊκού Κέντρου, δρα Τζιανφράνκο Σπιτέρι. Ο δρ Σπιτέρι ήταν ένας από τους επιστήμονες που ηγήθηκαν της επιτήρησης για την COVID-19 στην Ευρώπη κατά τη διάρκεια της κορωνο-πανδημίας.
Ο χανταϊός δεν είναι COVID-19
Hantavirus
Εξαρχής ο δρ Σπιτέρι ξεκαθάρισε ότι ο χανταϊός δεν είναι COVID-19, καθώς δεν έχει τα ίδια χαρακτηριστικά εύκολης μετάδοσης μεταξύ ανθρώπων. Εσπευσε όμως να τονίσει ότι «το ξέσπασμα αυτό είναι ανησυχητικό» και εξήγησε τους λόγους της ανησυχίας. «Παρότι σε γενικό πλαίσιο οι άνθρωποι μολύνονται με χανταϊό μετά από επαφή με αερόλυμα που προέρχεται από τα ούρα, τα κόπρανα ή το σάλιο μολυσμένων τρωκτικών, το συγκεκριμένο ξέσπασμα αφορά ένα στέλεχος του ιού, το στέλεχος των Ανδεων, το οποίο μπορεί να μεταδοθεί μεταξύ ανθρώπων, αν και αυτό συμβαίνει σπάνια καθώς απαιτεί παρατεταμένη επαφή με κρούσμα. Και παρότι η δυνατότητα μετάδοσης μεταξύ ανθρώπων δεν είναι συχνή, το συγκεκριμένο στέλεχος έχει υψηλό ποσοστό θνητότητας καθώς μπορεί να προκαλέσει ένα εν δυνάμει θανατηφόρο σύνδρομο που ονομάζεται πνευμονικό σύνδρομο από χανταϊό».
Στους λόγους της ανησυχίας ο ειδήμονας του ECDC προσέθεσε το γεγονός ότι «τα μολυσμένα με τον ιό άτομα μπορεί να τον μεταδώσουν πριν εκδηλώσουν συμπτώματα και το χρονικό αυτό παράθυρο είναι μεγάλο, καθώς ο χρόνος επώασής του κυμαίνεται από δύο ως οκτώ εβδομάδες – τα συμπτώματα προσομοιάζουν αρχικώς με εκείνα της γρίπης όπως ο υψηλός πυρετός, οι μυϊκοί πόνοι, η κόπωση και ο πονοκέφαλος, ενώ σε σοβαρές περιπτώσεις μπορεί να εξελιχθούν ραγδαία σε αναπνευστικό σύνδρομο. Ο μεγάλος χρόνος επώασης του ιού θέτει προκλήσεις στον έλεγχο του ξεσπάσματος». Και βέβαια, το μεγάλο «αγκάθι» είναι, σύμφωνα με τα λεγόμενα του δρος Σπιτέρι, το «ότι δεν υπάρχει ειδική θεραπεία για την αντιμετώπιση της λοίμωξης, ούτε προληπτικό εμβόλιο για το στέλεχος των Ανδεων. Η θεραπεία που χορηγείται είναι μόνο συμπτωματική».
Μάλλον απίθανη η συνεχιζόμενη εξάπλωση
Οι προκλήσεις είναι λοιπόν πολλές, ωστόσο ο δρ Σπιτέρι παρουσιάστηκε καθησυχαστικός σε ό,τι αφορά τον κίνδυνο για τον ευρωπαϊκό πληθυσμό. «Το συγκεκριμένο στέλεχος του χανταϊού, που είναι το μόνο για το οποίο έχει καταγραφεί μετάδοση μεταξύ ανθρώπων, εντοπίζεται κατά κύριο λόγο στη Νότια Αμερική, ενώ και τα τρωκτικά που αποτελούν το φυσικό ρεζερβουάρ του δεν απαντώνται στην Ευρώπη – έτσι δεν αναμένεται συνέχιση της εξάπλωσης του ιού μέσω των ζώων».
Και φθάνουμε στο «καυτό» ερώτημα. Μπορεί αυτό το ξέσπασμα να αποτελέσει τη «σπίθα» για μια επιδημία ή ακόμη και πανδημία εξαιτίας του χανταϊού; Ο δρ Σπιτέρι απάντησε ότι «τα χαρακτηριστικά του συγκεκριμένου στελέχους του ιού, που δεν μοιάζουν με εκείνα της COVID-19, καθιστούν τη συνεχιζόμενη εξάπλωση του ιού στην κοινότητα μάλλον απίθανη».
Αυτό ευχόμαστε όλοι, ωστόσο έχουμε μάθει πια καλά ότι οι ιοί είναι απρόβλεπτοι, κάτι που λίγο-πολύ ανέφερε και ο γενικός διευθυντής του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ) Τέντρος Αντανόμ Γκεμπρεγέσους μιλώντας πριν από λίγες ημέρες στη Μαδρίτη: «Δεν έχουμε σημάδια ότι βλέπουμε την αρχή ενός μεγαλύτερου ξεσπάσματος του χανταϊού. Αλλά βέβαια η κατάσταση μπορεί να αλλάξει και με δεδομένη τη μεγάλη περίοδο επώασης του ιού είναι πιθανό να δούμε περισσότερα κρούσματα τις επόμενες εβδομάδες». Είναι από τα θέματα για τα οποία ισχύει – τουλάχιστον σε ό,τι αφορά το άμεσο μέλλον – το «to be continued» (αν και δεν θα θέλαμε, ωστόσο, είπαμε, οι ιοί δεν ενδιαφέρονται για τις επιθυμίες μας…).
Οι προσπάθειες για την ανάπτυξη εμβολίου και θεραπειών
Ο χανταϊός δεν είναι ένας νέος ιός και διαφορετικές ομάδες βρίσκονταν σε διαδικασία έρευνας εμβολίου εναντίον του πριν ξεσπάσει το περιστατικό εν πλω.
Εμβόλιο ενάντια στο στέλεχος των Ανδεων
Για παράδειγμα, όπως εξήγησε στο ΒΗΜΑ-Science o Τζέσι Εράσμους, διευθυντής Ιολογίας της αμερικανικής εταιρείας HDT Bio, η ομάδα του συνεργάζεται με το Πανεπιστήμιο του Τέξας στο Οστιν επάνω στην ανάπτυξη ενός RNA εμβολίου ενάντια στο στέλεχος των Ανδεων. «Ο χανταϊός είναι ένας από τους τουλάχιστον 12 ιούς με πιθανή πανδημική δυναμική για τους οποίους αναπτύσσουμε εμβόλιο σε συνεργασία με εταίρους στην κυβέρνηση αλλά και σε ακαδημαϊκά ιδρύματα. Επιλέξαμε το στέλεχος των Ανδεων καθώς μπορεί να μεταδίδεται μεταξύ ανθρώπων, ενώ σχετίζεται και με υψηλή θνητότητα».
Μάλιστα το εμβόλιο που ετοιμάζεται και το οποίο έχει μέχρι στιγμής δοκιμαστεί σε ποντίκια με πολύ καλά αποτελέσματα, καθώς φάνηκε ότι επάγει ανοσολογική απόκριση χωρίς παρενέργειες (όπως, για παράδειγμα, η μυοκαρδίτιδα), βασίζεται σε μια νέα πρωτοποριακή πλατφόρμα την οποία ανέπτυξε η ερευνητική ομάδα – μια πλατφόρμα η οποία μπορεί να αποτελέσει «πυξίδα» και για αντισωματικές θεραπείες ενάντια στον ιό. «Δημιουργούμε αβλαβή νανοσωματίδια που προσομοιάζουν στον ιό και τα οποία διαθέτουν στην επιφάνειά τους την ίδια δομή γλυκοπρωτεϊνών που φέρουν και τα αληθινά ιικά σωματίδια του στελέχους των Ανδεων. Αυτή τη δομή αποκαλύψαμε πρόσφατα με δημοσίευσή μας στο “Cell”. Με βάση αυτά τα σωματίδια αναπτύξαμε mRNA εμβόλιο το οποίο ουσιαστικά ωθεί τα κύτταρα του οργανισμού να παράγουν παροδικά αυτά τα σωματίδια με τις γλυκοπρωτεΐνες βαλμένες στη σωστή σειρά στην επιφάνειά τους. Ετσι ο οργανισμός εκπαιδεύεται να αναγνωρίζει τον ιό νωρίς προτού εκείνος προκαλέσει μόλυνση».
Η ομάδα ανέπτυξε και ένα δεύτερο υποψήφιο εμβόλιο το οποίο στοχεύει μια άλλη ιική πρωτεΐνη, την νουκλεοπρωτεΐνη, και το δοκίμασε σε ποντίκια με χανταϊό με εξίσου καλά αποτελέσματα. Παρότι τα ευρήματα αυτά αφορούν πειραματόζωα, ο ερευνητής σημείωσε ότι η ομάδα βρίσκεται σε διαδικασία σχεδιασμού των πρώτων κλινικών δοκιμών σε ανθρώπους. «Σε περίπτωση που το εμβόλιό μας λάβει κάποια στιγμή έγκριση κυκλοφορίας, θα προορίζεται κυρίως για άτομα υψηλού κινδύνου για έκθεση στον χανταϊό, όπως όσοι διαβιούν και εργάζονται σε πληγείσες από τον ιό περιοχές. Η πλατφόρμα δημιουργίας του RNA εμβολίου που έχουμε αναπτύξει έχει δοκιμαστεί σε χιλιάδες ανθρώπους για άλλους ιούς σε χώρες όπως οι ΗΠΑ, η Ινδία και η Βραζιλία και δεν εμφανίστηκε ούτε μία παρενέργεια. Σε κάθε περίπτωση είμαστε έτοιμοι να προχωρήσουμε σε ταχύτερη κλινική ανάπτυξη αν υπάρξει ανάγκη».
Το βρετανικό εμβόλιο ενάντια στο στέλεχος Hantaan
Στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού, στο Πανεπιστήμιο του Μπαθ, ερευνητές του Τμήματος Χημείας, υπό την αναπληρώτρια καθηγήτρια Ασελ Σαρτμπάεβα, δουλεύουν επάνω σε ένα δικό τους προληπτικό mRNA εμβόλιο για τον χανταΐό. Οπως εξήγησε η δρ Σαρτμπάεβα στο ΒΗΜΑ-Science, «το εμβόλιό μας στοχεύει το στέλεχος Hantaan του ιού, το οποίο εντοπίζεται κυρίως στην Ασία και μπορεί να προκαλέσει αιμορραγικό πυρετό με νεφρικό σύνδρομο – περί τα 100 ως 200 χιλιάδες άτομα παγκοσμίως μολύνονται με το στέλεχος Hantaan κάθε χρόνο. Στο εμβόλιο έχουμε ενσωματώσει την τεχνολογία Ensilication την οποία αναπτύσσουμε από το 2010 και πλέον εμπορευόμαστε μέσω της εταιρείας-τεχνοβλαστού του Πανεπιστημίου EnsiliTech, μια τεχνολογία που επιτρέπει πιο ασφαλή μεταφορά και αποθήκευσή του. Ουσιαστικά δημιουργούμε προστατευτικά στρώματα από ένα φυσικό ανόργανο υλικό, το πυρίτιο, στην επιφάνεια του εμβολίου, γεγονός που επιτρέπει τη μεταφορά του μέσα σε ψυγεία αντί να χρειάζεται κατάψυξη στους -80 βαθμούς Κελσίου».
Το εμβόλιο βρίσκεται σε προκλινικό στάδιο. «Πρόσφατα διεξαγάγαμε πειράματα σε τρωκτικά και είδαμε ότι το εμβόλιό μας προκάλεσε πολύ καλή ανοσολογική απόκριση χωρίς να εμφανιστούν παρενέργειες. Ούτε το πυρίτιο με το οποίο “ντύνουμε” το εμβόλιο προκάλεσε προβλήματα – πρόκειται άλλωστε για ένα βιοσυμβατό, βιοδιασπώμενο υλικό που έχει λάβει έγκριση για από του στόματος χορήγηση». Σύμφωνα με την καθηγήτρια, η φιλοσοφία του εμβολίου της ομάδας της ελπίζεται ότι θα είναι αποτελεσματική και ενάντια στο στέλεχος των Ανδεων.
Προς αντισωματικές θεραπείες
Πιο προχωρημένο – έχει ήδη περάσει τη φάση 1 κλινικών δοκιμών – είναι ένα εμβόλιο που έχει αναπτύξει ο ιολόγος Τζέι Χούπερ του Ιατρικού Ερευνητικού Ινστιτούτου Μεταδιδόμενων Νοσημάτων του Αμερικανικού Στρατού (USAMRIID – το ΒΗΜΑ-Science τον αναζήτησε αλλά δεν μας δόθηκε άδεια από τους υπευθύνους του Ινστιτούτου για να του μιλήσουμε) ενάντια σε διαφορετικά στελέχη χανταϊού, συμπεριλαμβανομένου του στελέχους των Ανδεων. Το εμβόλιο αυτό φαίνεται ότι προκαλεί την παραγωγή εξουδετερωτικών αντισωμάτων, ωστόσο χρειάζεται να χορηγείται σε τρεις δόσεις προκειμένου να είναι αποτελεσματικό. Ο δρ Χούπερ και οι συνεργάτες του αναπτύσσουν επίσης υποψήφιες αντισωματικές θεραπείες για τον χανταϊό. Εμβολιάζοντας γενετικώς τροποποιημένες αγελάδες που παράγουν ανθρώπινα αντισώματα, οι ερευνητές ανέπτυξαν μια θεραπεία αντισωμάτων (SAB-163) η οποία φάνηκε ότι προστατεύει μοντέλα ζώων από το στέλεχος των Ανδεων και άλλα τρία είδη χανταϊού. Η θεραπεία δεν έχει δοκιμαστεί ακόμη σε ανθρώπους.
Στη μάχη του εμβολίου είχε ήδη ριχθεί και η εταιρεία Moderna, μία από τις δύο κύριες εταιρείες που ανέπτυξαν mRNA εμβόλια για τον πανδημικό κορωνοϊό, προτού γίνει το ξέσπασμα στο κρουαζιερόπλοιο. Η έρευνά της βρίσκεται σε πρώιμο στάδιο και διεξάγεται σε πειραματόζωα σε συνεργασία με το USAMRIID. Σίγουρα, μετά τα τελευταία γεγονότα, η μάχη στο ερευνητικό πεδίο θα ενταθεί.
