«Ο ΝΕΟΝ ολοκληρώνει τη δραστηριότητά του». Αλλιώς τα περιμέναμε και αλλιώς τα ακούσαμε σε μια συνέντευξη Τύπου που σίγουρα δεν έμοιαζε με τις συνηθισμένες. Μετά από 14 χρόνια ενεργής παρουσίας στον πολιτιστικό χάρτη της Αθήνας αλλά και ευρύτερα, ο πολιτιστικός οργανισμός που ίδρυσε ο διεθνούς κύρους συλλέκτης, τέως πρόεδρος του ΣΕΒ, Δημήτρης Δασκαλόπουλος, κλείνει τον κύκλο του «όσο βρίσκεται στην κορυφή», σε έναν από τους πιο εμβληματικούς αρχαιολογικούς χώρους της χώρας: τον βράχο της Ακρόπολης.
Συγκεκριμένα στο Παλαιό Μουσείο Ακρόπολης, το οποίο δέχεται ένα αναγκαίο φιλί ζωής για να συνεχίσει τη διαδρομή του, φιλοξενώντας για αρχή το τρίτο μέρος της τριλογίας «Michael Rakowitz & Ancient Cultures» του αμερικανού εικαστικού ιρακινής καταγωγής Μάικλ Ράκοβιτς (σε συνεργασία με το Μουσείο Ακρόπολης, το υπουργείο Πολιτισμού και την Εφορεία Αρχαιοτήτων Πόλης Αθηνών).
Γιατί; Διότι ο Δημήτρης Δασκαλόπουλος θεωρεί ότι ο ρόλος για τον οποίο δημιουργήθηκε έχει πλέον εκπληρωθεί. Οπως εξήγησε στην ιδιαίτερα φορτισμένη συνέντευξη Τύπου, ο οργανισμός γεννήθηκε σε μια περίοδο κρίσης, με στόχο να ενισχύσει τη σύγχρονη τέχνη και να συμβάλει στη διαμόρφωση ενός πιο ζωντανού πολιτιστικού οικοσυστήματος στην Ελλάδα.
Σήμερα εκτιμά ότι το τοπίο έχει αλλάξει ουσιαστικά, με ισχυρότερους θεσμούς, περισσότερους φορείς και ένα κοινό που έχει εξοικειωθεί και αναζητεί ενεργά τη σύγχρονη τέχνη. «Ο ΝΕΟΝ ολοκλήρωσε την αποστολή του με επιτυχία, αφήνοντας πίσω του ένα αποτύπωμα που συνεχίζει να λειτουργεί μέσα από δίκτυα, συνεργασίες και υποδομές που δημιουργήθηκαν όλα αυτά τα χρόνια».
Αυτά είναι τα hard facts, όπως θα έλεγαν και οι Αγγλοσάξονες, όμως η αλήθεια είναι ότι η συγκεκριμένη ανακοίνωση και η επίγευσή της διαπνέονται από μια έντονη συναισθηματική φόρτιση, απότοκο μιας παρατεταμένης και βαθιάς σύνδεσης με τα γεγονότα-πεπραγμένα του ΝΕΟΝ που δεν χωρούν εύκολα σε μια αποστασιοποιημένη αφήγηση. Για παράδειγμα, δεν χρειάζεται να σκεφτείς πολύ για να θυμηθείς τι έχεις δει και τι σε έχει συγκινήσει αυτά τα 14 χρόνια λειτουργίας, κάτι που μπορεί να προσυπογράψει πολύς κόσμος και όχι μόνο οι «συνήθεις ύποπτοι» των εγκαινίων…
Ηταν η απόκοσμη ηχητική εγκατάσταση του Τίνο Σεγκάλ δίπλα στη Ρωμαϊκή Αγορά, η ένταση της παρουσίας και της μεθόδου της Μαρίνα Αμπράμοβιτς στο Μουσείο Μπενάκη, τα γλυπτά του Αντονι Γκόρμλεϊ στη φωτεινή, σχεδόν εξωπραγματική Δήλο, τα έργα του Αντριάν Βιλάρ Ρόχας στη «ζούγκλα» του Αστεροσκοπείου, όλα μέσα σε ένα πλέγμα συνεργειών με δημόσιους και ιδιωτικούς φορείς, που έδειξε ότι τίποτα δεν λειτούργησε αποσπασματικά.
Οπως και οι ομαδικές εκθέσεις στο Ωδείο Αθηνών και στο Καπνεργοστάσιο με έργα της συλλογής Δασκαλόπουλου που ξανάδωσαν ζωή σε χώρους ξεχασμένους ή απρόσβλητους μέχρι τότε από τη σύγχρονη καλλιτεχνική εμπειρία. Μια σειρά από παρεμβάσεις που δεν έμειναν μόνο στην παρουσίαση έργων, αλλά άφησαν πίσω τους υποδομές, δυνατότητες και βεβαίως ερωτήματα για την περαιτέρω αξιοποίησή τους από τους δημόσιους φορείς (βλέπε Καπνεργοστάσιο και Βουλή των Ελλήνων). Πέρα από την τέρψη του φιλότεχνου κοινού, που πλέον όντως διαθέτει και άλλα ερεθίσματα για να δει σύγχρονη τέχνη, βασική στόχευση και συμβολή του ΝΕΟΝ ήταν η στήριξη της ελληνικής καλλιτεχνικής παραγωγής, η οποία δεν διέθετε αντίστοιχες ευκαιρίες και δομές.
Ο οργανισμός έδωσε χώρο και συνέχεια σε έλληνες και ελληνίδες δημιουργούς, ενώ μέσα από προγράμματα υποτροφιών, τόσο του ίδιου όσο και σε συνεργασία με το Outset Contemporary Art Fund, ενίσχυσε καλλιτέχνες και επιμελητές που επιδίωξαν να αναπτύξουν το έργο τους και να ανοίξουν νέους δρόμους. Σε αυτό το πλαίσιο συγκροτήθηκε μια συνεπής πολιτική για τη στήριξη και την προσβασιμότητα της σύγχρονης τέχνης, με τον ΝΕΟΝ να αποτελεί και τον μοναδικό χορηγό του ελληνικού τμήματος του Outset (2013-2020). Υπήρξε βέβαια και κριτική ότι οι συγκεκριμένες υποτροφίες δεν επαρκούσαν για την πλήρη ανάπτυξη ενός καλλιτεχνικού ή εκθεσιακού έργου. Ωστόσο, αυτή η συζήτηση δεν αναιρεί το γεγονός ότι δημιουργήθηκε ένα πεδίο σταθερής υποστήριξης που μέχρι τότε δεν υπήρχε σε τέτοια κλίμακα, ούτε ότι σήμερα δεν υπάρχει αντίστοιχη δομή με την ίδια συνέπεια.
Οπότε ο αναστεναγμός θλίψης και απογοήτευσης είναι συλλογικός και η αίσθηση είναι αυτή μιας πραγματικά μεγάλης απώλειας. Και μένει να φανεί αν πρόκειται για ένα «εις το επανιδείν» ή για ένα ξεκάθαρο «αντίο». Ο Δημήτρης Δασκαλόπουλος έχει ήδη αποσυρθεί από τον ενεργό καλλιτεχνικό ρόλο, έχοντας δωρίσει το μεγαλύτερο μέρος της συλλογής του σε τέσσερα μουσεία σε τρεις χώρες, έχοντας στηρίξει θεσμούς, έργα και υποδομές και συνεχίζοντας μέσα από εκπαιδευτικά εγχειρήματα όπως το νέο Κτίριο Τεχνών στο Κολέγιο Αθηνών. Οπότε, από τη δική του πλευρά, ο κύκλος είναι – εύλογα – ήδη ολοκληρωμένος.
Η Ελίνα Κουντούρη, όμως, με όλη την εμπειρία και τη διαδρομή της, δεν θα έπρεπε να μείνει εκτός από μια επόμενη, δημιουργική φάση. Γιατί, όσο κι αν υπάρχουν θεσμοί όπως το ΕΜΣΤ που κάνουν ουσιαστική δουλειά, όσο κι αν υπάρχουν ιδιωτικές πρωτοβουλίες που στηρίζουν το πεδίο, το τοπίο της σύγχρονης τέχνης στην Ελλάδα δείχνει πολύ πιο φτωχό χωρίς το DNA ενός εύρωστου οργανισμού που άνοιγε συνεχώς ρωγμές και διαδρομές. Με βαθιά γνώση του εικαστικού πεδίου στην Ελλάδα, με ικανότητα διαλόγου, ανοιχτότητα και με γενναιοδωρία χωρίς ανταλλάγματα – χωρίς όρους «υποχρεωτικής ευγνωμοσύνης». Το ζήσαμε και ως δημοσιογράφοι. Ακόμα και μέσα στον ανταγωνισμό της πρώτης είδησης, υπήρχε μια σταθερά ισότιμη αντιμετώπιση, με όρους υγιούς επαγγελματισμού, χωρίς αποκλεισμούς ή ιεραρχήσεις και χωρίς τις μικρές ή μεγάλες εξαρτήσεις που συχνά συνοδεύουν τέτοιες σχέσεις. ΝΕΟΝ, θα μας λείψεις.
14 χρόνια δράσης σε αριθμούς
- Ο ΝΕΟΝ πραγματοποίησε 44 εκθέσεις σε 34 διαφορετικές τοποθεσίες, σε μουσεία, αρχαιολογικούς, ιστορικούς και αστικούς χώρους. Εχει παρουσιάσει έργα 274 καλλιτεχνών (103 Ελλήνων και 171 από το εξωτερικό), έχει πραγματοποιήσει 105 αναθέσεις νέων έργων σε 75 καλλιτέχνες. Εχει συνεργαστεί με 25 επιμελητές τέχνης (17 Ελληνες και 8 από το εξωτερικό). Εχει υποδεχθεί στις εκθέσεις του συνολικά 584.700 επισκέπτες.
- Το πρόγραμμα χορηγιών έχει υποστηρίξει 259 ανεξάρτητες πρωτοβουλίες, ενώ περίπου 2.500 καλλιτέχνες επωφελήθηκαν μέσω αυτών των προγραμμάτων. Μέσω του προγράμματος υποτροφιών έχει στηρίξει 75 νέους επαγγελματίες της τέχνης και φοιτητές για μεταπτυχιακές και διδακτορικές σπουδές.
- Το πρόγραμμα ανταλλαγής επιμελητών ΝΕΟΝ σε συνεργασία με τη Whitechapel Gallery έχει δημιουργήσει ένα δίκτυο 210 νέων επιμελητών και επαγγελματιών.
- Η Outset.Greece υποστήριξε 69 πρωτοβουλίες και 891 καλλιτέχνες, περιλαμβανομένων εκθέσεων, νέων καλλιτεχνικών δημιουργιών και εκπαιδευτικών δράσεων, διαθέτοντας 490.000 ευρώ.
- Πριν λειτουργήσει το ΕΜΣΤ για το κοινό, ο ΝΕΟΝ εισήγαγε το πρόγραμμα NEON Fund for EMST και πρόσφερε 50.000 ευρώ ετησίως για αγορά έργων επιλογής του μουσείου. Συνολικά σε αυτό το διάστημα ο ΝΕΟΝ διέθεσε 250.000 ευρώ στο Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, το οποίο απέκτησε 25 νέα έργα.
- Συνεργάστηκε με κρατικούς πολιτιστικούς φορείς και αξιοποίησε εμβληματικά ιστορικά κτίρια και αρχαιολογικούς χώρους. Ανακαίνισε 6.500 τ.μ. του κτιρίου του πρώην Δημόσιου Καπνεργοστασίου το 2021, μια επένδυση 1,4 εκατ. ευρώ. Εχει πραγματοποιήσει έργα υποδομής, κατασκευαστικές και ανακαινιστικές εργασίες και παρείχε εξοπλισμό σε 12 ελληνικά ιδρύματα και οργανισμούς ως συνέχεια συνεργασιών και εκθέσεων που πραγματοποιήθηκαν στους χώρους τους.
