Eίναι από τις πιο στοιχειώδεις αλλά και πιο σύνθετες μορφές ανθρώπινης κατασκευής. Το χτίσιμο ενός τοιχίου χωρίς κονίαμα, μόνο με την προσεκτική επιλογή και τοποθέτηση της κάθε πέτρας, δεν είναι απλώς μια τεχνική αλλά μια συμπυκνωμένη γνώση που αφορά έναν τόπο και τα υλικά του.
Από τις αναβαθμίδες των Κυκλάδων και τα αγροτικά όρια της ηπειρωτικής Ελλάδας μέχρι τα ασβεστολιθικά τοπία της Μάλτας, η ξερολιθιά λειτουργεί ταυτόχρονα ως υποδομή και ως πολιτισμικό αποτύπωμα. Συγκρατεί το χώμα, ορίζει διαδρομές, προστατεύει καλλιέργειες, αλλά παράλληλα αφηγείται έναν τρόπο ζωής βασισμένο στη συνεργασία, την οικονομία των μέσων και τη στενή σχέση με το περιβάλλον. Μια μορφή λαϊκής αρχιτεκτονικής σοφίας που μεταδόθηκε από γενιά σε γενιά, όχι μέσα από σχέδια και εγχειρίδια, αλλά μέσα από την πράξη, τη δοκιμή και τη συλλογική μνήμη.
Αυτήν ακριβώς τη γνώση και τη δυναμική της ξερολιθιάς επαναφέρει στο προσκήνιο το έργο «A Wall That Isn’t One» των αρχιτεκτόνων Κλέλιας Σίσκα και Αρσένιου Ζαχαριάδη, το οποίο επιλέχθηκε ανάμεσα σε περισσότερες από 3.200 διεθνείς προτάσεις για τη 2η Μπιενάλε Μάλτας 2026 (11/3-29/5), τη μοναδική μπιενάλε παγκοσμίως που τελεί υπό την αιγίδα της UNESCO και διοργανώνεται από τη Heritage Malta, τον εθνικό οργανισμό πολιτιστικής κληρονομιάς. Την καλλιτεχνική διεύθυνση έχει η Ρόζα Μαρτίνες, διεθνώς αναγνωρισμένη επιμελήτρια με μακρά εμπειρία σε μεγάλες διοργανώσεις σύγχρονης τέχνης με συνεργάτες της τους Αντουάν Μποργκ Μικάλεφ και Αλέξια Μέντιτσι. H ελληνική πρόταση θα αποτελεί ένα από τα μόλις 28 περίπτερα (7 εθνικά και 21 θεματικά) που θα οργανωθούν σε δύο από τους κύριους χώρους της διοργάνωσης, το Fort St Elmo στη Βαλέτα και το Old Armoury of the Knights στη Βιτoριόζα.
Συλλογικό εργαστήριο και σημείο συνάντησης
Στην ελληνική πρόταση μια εγκατάσταση από μεγάλες φέρουσες πέτρες θα ορίζουν την περίμετρο, ενώ μικρότερες θα συμπληρώνουν τα κενά, σχηματίζοντας μια συμπαγή λιθόκτιστη μάζα. Ενσωματωμένες επιφάνειες από κόντρα πλακέ θαλάσσης θα λειτουργούν ως καθιστικά και επίπεδα εργασίας. Το «A Wall That Isn’t One» θα εξελίσσεται στη διάρκεια της Μπιενάλε: από συλλογικό εργαστήριο, σε χώρο μάθησης και δράσεων, για να καταλήξει σε ένα κοινό τραπέζι συνάντησης.
Ταιριάζει λοιπόν «γάντι» στην κεντρική θεματική «CLEAN | CLEAR | CUT» της Μπιενάλε που εστιάζει στον επαναστοχασμό της πολιτιστικής κληρονομιάς, των υλικών και των συστημάτων που διαμορφώνουν τον σύγχρονο πολιτισμό, σε μια εποχή έντονων περιβαλλοντικών και κοινωνικών πιέσεων.
Για την Κλέλια Σίσκα και τον Αρσένιο Ζαχαριάδη η σύγχρονη αρχιτεκτονική μπορεί και οφείλει να ενσωματώνει τους φυσικούς πόρους και την πολιτιστική κληρονομιά ως ενεργά στοιχεία σχεδιασμού. «Αυτό σημαίνει μια προσέγγιση που βασίζεται στη γνώση του τόπου και στη συνειδητή διαχείριση των υλικών και των τεχνικών δόμησης που αυτός προσφέρει, ως πρακτική επιλογή διαθέσιμων πόρων και όχι ως αναπαράσταση ή εξιδανίκευση του παρελθόντος. Το επιμελητικό πλαίσιο της Μπιενάλε μιλάει για την ανάγκη προστασίας των φυσικών πόρων και της πολιτιστικής κληρονομιάς σε μια εποχή αυξανόμενων περιβαλλοντικών πιέσεων. Σε αυτό το πλαίσιο, η αρχιτεκτονική μπορεί να λειτουργήσει ως εργαλείο βιώσιμων επιλογών: με λιγότερα μέσα, πιο καθαρές κατασκευαστικές λογικές και χώρους που υποστηρίζουν την καθημερινή ζωή της κοινότητας, αλλά παραμένουν ευέλικτοι στον χρόνο».
Στο «A Wall That Isn’t One», όπως εξηγούν, η επιλογή της τοπικής πέτρας και της παραδοσιακής τεχνικής δεν γίνεται για λόγους αναπαράστασης. «Επιλέξαμε να δουλέψουμε με την τοπική πέτρα της Μάλτας, τον ασβεστόλιθο, και να επανερμηνεύσουμε τη μαλτέζικη τεχνική της ξερολιθιάς, ħitan tas-sejjieħ, αλλάζοντας τη χρήση της. Η λογική και τα υλικά παραμένουν τα ίδια, όμως μετασχηματίζονται σε ένα κοινοτικό τραπέζι. Ετσι, η πολιτιστική κληρονομιά δεν “αναπαρίσταται”, αλλά συνεχίζει να λειτουργεί και να εξελίσσεται μέσα από τη χρήση και τις ανάγκες του παρόντος. Την εγκατάσταση τη βλέπουμε ως μια ευρύτερη αναλογία για το πώς η αρχιτεκτονική μπορεί να λειτουργήσει σήμερα: διατηρώντας τη γνώση του παρελθόντος, αλλά επαναπροσδιορίζοντας τη χρήση και τον ρόλο της στο παρόν».
Διαφορετικές οι διαδρομές αλλά κοινός ο τόπος
Η πορεία και το υπόβαθρο των δύο αρχιτεκτόνων φωτίζουν τη συνέπεια της προσέγγισής τους. Η Κλέλια Σίσκα, με έδρα την Αθήνα, διευθύνει το ομώνυμο αρχιτεκτονικό της γραφείο. Είναι απόφοιτη της Σχολής Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του Πανεπιστημίου Πατρών και κάτοχος μεταπτυχιακού τίτλου από την Graduate School of Design του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ, με εμπειρία σε διεθνή γραφεία όπως οι Herzog & de Meuron στην Ελβετία και οι Johnston Marklee στο Λος Αντζελες.
Ο Αρσένιος Ζαχαριάδης, με έδρα το Λος Αντζελες, είναι ιδρυτής του balcony studio, απόφοιτος της Σχολής Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του ΑΠΘ και κάτοχος μεταπτυχιακού τίτλου από το Southern California Institute of Architecture, με θητεία στα MAD Architects στο Πεκίνο, Testa/Weiser και HansonLA στο Λος Αντζελες. Οι διαδρομές τους, αν και γεωγραφικά διαφορετικές, συναντώνται σε ένα κοινό ενδιαφέρον για την υλικότητα, τη συλλογική εμπειρία και τη σχέση αρχιτεκτονικής και κοινωνίας.
Η ξερολιθιά, επισημαίνουν, υπήρξε από μόνη της μια μορφή βιώσιμης αρχιτεκτονικής πολύ πριν η έννοια της βιωσιμότητας αποκτήσει θεωρητικό πλαίσιο. Δεν επιβάλλεται στο τοπίο, αλλά προκύπτει από αυτό. «Με το A Wall That Isn’t One προσπαθούμε να μεταφέρουμε αυτή τη σκέψη στο παρόν, μετατρέποντας το όριο σε χώρο συνάντησης. Για εμάς, η βιώσιμη κοινότητα δεν χτίζεται μέσα από διαχωρισμούς, αλλά μέσα από κοινές δομές και κοινή μνήμη που ενθαρρύνουν τη φροντίδα, τη συνεργασία και το μοίρασμα του χώρου και των πόρων».
Η εγκατάσταση είναι μια πρόταση συμμετοχικής αρχιτεκτονικής όσον αφορά τον τρόπο χρήσης της. «Οταν οι άνθρωποι συμμετέχουν στη διαμόρφωση και την εξέλιξη ενός χώρου, αρχίζουν να κατανοούν τη διαδικασία της δόμησης, τα υλικά και τις επιλογές πίσω από αυτήν και έτσι αρχίζουν να αναπτύσσουν μια αίσθηση ευθύνης απέναντι στο περιβάλλον». Σε έναν κόσμο όπου ο κατασκευαστικός τομέας συγκαταλέγεται στους μεγαλύτερους παράγοντες εκπομπών και κατανάλωσης πόρων, η οικολογική συνείδηση, όπως λένε, δεν γεννιέται από τη θεωρία, αλλά από την πράξη και την κοινή εμπειρία. Το κυκλικό τραπέζι που προκύπτει στο τέλος της Μπιενάλε συμπυκνώνει αυτή τη σκέψη. Αμφισβητεί τις ιεραρχίες και προτείνει έναν χώρο ισότιμης παρουσίας και διαλόγου.
«Μέσα από το έργο μιλάμε για την ισότιμη ευθύνη των μεσογειακών λαών απέναντι στην κλιματική αλλαγή και στον σχεδιασμό ενός πιο βιώσιμου μέλλοντος. Η ξερολιθιά, ως κοινό πολιτιστικό στοιχείο σε όλη τη Μεσόγειο, δείχνει ακριβώς αυτό. Παρότι οι τοπικές παραλλαγές στην πέτρα διαφέρουν, η τεχνική και ο στόχος ήταν κοινά: συνεργασία με το τοπίο και συνετή διαχείριση των πόρων σε μια πρακτική ανάγκη της εποχής. Το γεγονός ότι αναπτύχθηκε παράλληλα σε διαφορετικούς τόπους αποκαλύπτει μια κοινή λογική, πάνω στην οποία μπορούμε σήμερα να ξαναχτίσουμε σχέσεις συνεργασίας και κοινής ευθύνης».
