Πώς αξιολογεί τις τεχνολογικές εξελίξεις στους πολέμους σε Ουκρανία και Μέση Ανατολή ένας φιλόσοφος; Ο Θεοφάνης Τάσης, καθηγητής Φιλοσοφίας της Πληροφορίας στο Τμήμα Τεχνών Ήχου και Εικόνας του Ιονίου Πανεπιστημίου και συγγραφέας του βιβλίου Ψηφιακός Ανθρωπισμός: Τεχνητή Νοημοσύνη και Τέχνη του Βίου (Αρμός, 2025), μιλά για τον εκδημοκρατισμό του πολέμου, αλλά και την «παιχνιδοποίησή του». Αναλύει τη σημασία που έχει η δυτική «δυσανεξία στο αίμα» για την εξέλιξη του πολέμου σε «τεχνολογικό πόλεμο διά αντιπροσώπων». Περιγράφει τους σύγχρονους «υπερπόλεμους χαμηλής έντασης» για κόμβους και δίκτυα και θεωρεί ένα μεταδυτικό μέλλον ως σύνθεση ανθρωπισμού και αυτοπεριορισμού.
Εκδημοκρατίζει η τεχνολογία τους πολέμους;
Στις πολεμικές συγκρούσεις κατά το 2026 διαπιστώνουμε αξιοσημείωτες εξελίξεις. Στο θέατρο πολέμου της Ουκρανίας βλέπουμε μια εκτεταμένη χρήση μη επανδρωμένων εναέριων οχημάτων- drones, αλλά πλέον και μη επανδρωμένων επίγειων οχημάτων, που καθιστούν παρωχημένα τα παραδοσιακά μέσα, όπως τα τεθωρακισμένα, και σε ορισμένες αποστολές αντικαθιστούν τους ανθρώπους. Στη Μέση Ανατολή λαμβάνει χώρα ένας ασύμμετρος πόλεμος, που από τη μεριά των ΗΠΑ τελείται με αεροναυτικές επιθέσεις με εκτεταμένη χρήση τεχνητής νοημοσύνης και από τη μεριά του Ιράν με ασύμμετρο τρόπο με χρήση βαλλιστικών πυραύλων και drones. Πολλοί λένε ότι μειώνεται η αξία και των αεροπλανοφόρων, όπως πιο πριν των τεθωρακισμένων. Πώς κρίνετε αυτές τις εξελίξεις στον τρόπο διεξαγωγής του πολέμου;
Θεοφάνης Τάσης: Ο πόλεμος αποτελεί οπωσδήποτε έναν επιταχυντή τεχνολογικών εξελίξεων. Σήμερα η τεχνητή νοημοσύνη εκδημοκρατίζει το πεδίο των πολεμικών επιχειρήσεων. Είναι πολύ λιγότερο σημαντική η χρήση παραδοσιακών μέσων και ο αριθμός των στρατιωτών, καθώς μπορείς να παραλύσεις το νευρικό σύστημα μιας χώρας, την ύδρευση, την ηλεκτροδότηση, το τραπεζικό σύστημα με κυβερνοεπιθέσεις ενισχυμένες από τεχνητή νοημοσύνη. Αυτός ο «εκδημοκρατισμός» οφείλεται στο ότι η τεχνολογία είναι φτηνή και προσβάσιμη· μια μικρή υψηλά καταρτισμένη μονάδα μπορεί να προξενήσει τεράστια ζημιά. Για αυτό και δεν είναι εύκολο να κερδίζει γρήγορα έναν πόλεμο ο οικονομικά ισχυρός.
Τι σημαίνει ο τεχνολογικός πόλεμος διά αντιπροσώπων
Επίσης, διαφαίνεται το σενάριο ενός πολέμου δια τεχνολογικών αντιπροσώπων, κατ’ αρχήν σε όσες περιπτώσεις το κόστος της ανθρώπινης ζωής θεωρείται δυσβάσταχτα υψηλό. Στους σύγχρονους πολέμους, οι ανθρώπινες απώλειες γίνονται όλο και λιγότερο ανεκτές κοινωνικώς στη Δύση· πλέον η στρατιωτική υπεροχή κρίνεται κυρίως από το πόσες απώλειες καταφέρνει να αποφύγει μια χώρα. Οδηγούμαστε έτσι σε έναν πόλεμο από απόσταση με τη χρήση drones και ρομπότ, ελαχιστοποιώντας τον αριθμό των ανθρώπων στην πρώτη γραμμή. Στην Ουκρανία είδαμε τον πολλαπλασιασμό των drones και πλέον τη χρήση μη επανδρωμένων επίγειων οχημάτων κυρίως για ανεφοδιασμό, αλλά και για σημαντικότερες αποστολές. Σημειωτέον ότι οι περισσότεροι νεκροί στον πόλεμο της Ουκρανίας συνέβησαν στον πρώτο χρόνο του πολέμου, όταν οι Ρώσοι αιφνιδιάστηκαν από τα ουκρανικά drones, πριν αναπτύξουν αντίμετρα.
Η τάση προς τη μείωση των νεκρών οφείλεται στη δυσανεξία της Δύσης για την απώλεια ζωών, που οδήγησε στην αναζήτηση τεχνολογικών μέσων για να μειωθούν οι θάνατοι ανθρώπων, ώσπου αυτό κατέστη πλέον τεχνικά εφικτό. Σε αντίθεση με ορισμένες κοινωνίες, όπου ο θάνατος νοηματοδοτείται θετικά, όπως λ.χ. σε ισλαμικές χώρες, για τους Αμερικανούς κάθε απώλεια είναι δείγμα αδυναμίας. Η τεράστια επένδυση πόρων για τη διάσωση έστω και ενός στρατιώτη καθιστά οικονομικά ασύμφορη την ανθρώπινη παρουσία, οδηγώντας στον τεχνολογικό πόλεμο δια αντιπροσώπων (technological proxy war). Ωστόσο, πρέπει να διασφαλιστεί ο έλεγχος των αυτόνομων οπλικών συστημάτων για να μην χακαριστούν ή στραφούν εναντίον μας. Υπάρχει ακόμα και το προκλητικό σενάριο μιας ηθικής τεχνητής νοημοσύνης που θα αποφάσιζε να αναλάβει αυτή τη διακυβέρνηση, ώστε να διασφαλίσει την παγκόσμια ειρήνη έναντι ανθρώπων που έχουν γίνει υπερβολικά φιλοπόλεμοι και ανεύθυνοι.
Η «παιχνιδοποίηση» του πολέμου
Κατανοώ ότι από τους πολέμους διά αντιπροσώπων, όπου ισχυρότερες δυνάμεις κατέφευγαν σε χρήση άλλων χωρών ως αναλώσιμων αντιπροσώπων τους, το επόμενο βήμα θα είναι να καταφεύγουμε στις μηχανές ως κατ’ εξοχήν αναλώσιμες. Η μείωση του αριθμού των θανάτων ανθρώπων είναι αναμφίβολα μια θετική εξέλιξη. Δεν υπάρχουν, όμως, και κίνδυνοι, ηθικοί και άλλοι, από έναν τεχνολογικό πόλεμο διά αντιπροσώπων; Τίθεται λ.χ. το ζήτημα της ιδιοπραξίας και της ευθύνης (agency). Ο κατασκευαστής και ο προγραμματιστής της τεχνητής νοημοσύνης θα πει ότι απλά παρέχει ένα μέσο και για τη χρήση του ευθύνεται ο στρατός. Ο χειριστής θα πει ότι απλά ακολούθησε τις οδηγίες της τεχνητής νοημοσύνης για το ποιος ήταν ο επιθυμητός στόχος και ότι δεν είχε τον χρόνο για να επεξεργαστεί αυτές τις οδηγίες στο πλαίσιο αυτού που λέγεται «χρονική συμπίεση της αλυσίδας εξόντωσης». Όταν, όμως, υπάρχει μια διάχυση ευθύνης για ανθρώπινους θανάτους με αποτέλεσμα την ανευθυνότητα, δεν βρισκόμαστε ενώπιον ηθικών προβλημάτων και ανθρωπιστικών καταστροφών;
Θ.Τ.: Είναι αλήθεια ότι με την τεχνική διαμεσολάβηση συντελείται μια απανθρωποποίηση ή αυτό που θα λέγαμε «βίντεο-παιχνιδοποίηση» (gamification) του πολέμου. Οι χειριστές βρίσκονται μπροστά σε οθόνες υψηλής ευκρίνειας, αποκομμένοι από την πραγματικότητα του πεδίου. Πολλοί από αυτούς μάλιστα είναι και οι ίδιοι εξοικειωμένοι με τα βιντεοπαιχνίδια. Εάν προσθέσουμε το ότι οι χειριστές εκπαιδεύονται μέσω προσομοιώσεων που μοιάζουν με βιντεοπαιχνίδια και ότι πολλοί από αυτούς έπαιζαν και ως παιδιά ή παίζουν ακόμη ως ενήλικες βιντεοπαιχνίδια, η πολεμική πράξη μοιάζει με ή και γίνεται παιχνίδι. Πόσω μάλλον που τα σημερινά βιντεοπαιχνίδια είναι όλο και πιο ρεαλιστικά την ίδια στιγμή που ο πόλεμος γίνεται όλο και πιο αφηρημένος μέσω της προσομοίωσης και της εικονιστικής διαμεσολάβησης. Βεβαίως, παρά τη χρήση προσομοίωσης, οπωσδήποτε την ίδια στιγμή υπάρχει ένα σώμα το οποίο είναι νεκρό. Η διαφορά μεταξύ του να μπήξεις το μαχαίρι σου σε ένα κορμί, νιώθοντας την αντίσταση των οστών και του να πατάς ένα κουμπί και να βλέπεις μια έκρηξη στην οθόνη είναι τρομακτική· αυτό σε απανθρωπίζει γιατί αφαιρείς μια ζωή χωρίς την επίγνωση της οδύνης και του αναπόφευκτου τραύματος. Καθώς απανθρωπιζόμαστε, θα γινόμαστε ολοένα δεκτικότεροι στην ιδέα οι ίδιες οι μηχανές να αποφασίζουν πότε να πλήξουν έναν στόχο, καθώς η ανθρώπινη επίβλεψη κρίνεται τώρα ως αναγκαία κυρίως για λόγους τεχνικούς και λιγότερο για λόγους ηθικούς.
Μπορούμε να απαγορεύσουμε τα αυτόνομα οπλικά συστήματα όπως κάναμε με τα χημικά και πυρηνικά όπλα;
Στο πεδίο των επιχειρήσεων, η κρίσιμη χρονική διαφορά μεταξύ της αυτόνομης λήψης απόφασης από ένα τεχνικό σύστημα ή από έναν άνθρωπο δίνει σταδιακά πλεονέκτημα στο πρώτο, αναγκάζοντας όλους να κινηθούν αργά ή γρήγορα προς το σύστημα της αυτόνομης λήψης αποφάσεων, ώστε να μην υστερούν έναντι των αντιπάλων. Ωστόσο, η επιλογή, που αντιμετωπίζουμε ως ανθρωπότητα, είναι παρόμοια με ό,τι συνέβη παλαιότερα με τα χημικά και με τα πυρηνικά όπλα: Ή υπογράφουμε μια συνθήκη που απαγορεύει τα αυτόνομα οπλικά συστήματα ή τα πεδία των μαχών θα γίνουν εξαιρετικά αιματηρά, με τις μηχανές να σκοτώνουν ανθρώπους που δεν θα έχουν αντικατασταθεί ακόμη από ρομπότ. Βρισκόμαστε πάντως σε μια «κακή μεταιχμιακή εποχή» όπου σκοτώνονται πολλοί άνθρωποι συγκριτικά με την τελική μελλοντική φάση ενός πολέμου δια τεχνολογικών αντιπροσώπων, όπου οι ανθρώπινες απώλειες μπορεί να ελαχιστοποιηθούν.
Προς μια τεχνολογική σύγκρουση των πολιτισμών; Τα παραδείγματα του Ιράν και της Ρωσίας
Όπως παρατηρήσατε, όμως, υπάρχουν κοινωνίες όπου ο θάνατος αξιολογείται θετικά. Λ.χ. στο Ιράν σήμερα επικρατεί μια σιιτική θεολογία του μαρτυρίου που βλέπει μια αξία στον θάνατο για την αντίσταση, τη θρησκεία ή την πατρίδα, ενώ στη Δύση υπάρχει η δυσανεξία στο αίμα, που περιγράψατε. Τελικά είναι πιθανό να δούμε μια «τεχνολογική σύγκρουση των πολιτισμών», για να παραφράσω τον Σάμιουελ Χάντινγκτον, όπου στον τεχνολογικό τρόπο διεξαγωγής του πολέμου, που θα επιλέγεται κάθε φορά, θα επιδρούν και πολιτισμικά κριτήρια;
Θ.Τ.: Στη Δύση υπάρχει όντως μια δυσανεξία στο αίμα που δεν βλέπουμε με τον ίδιο τρόπο αλλού. Στη Ρωσία το σχήμα της θυσίας είναι πολύ πιο κυρίαρχο και νομιμοποιημένο. Στο Ιράν θα έλεγα ότι η κοινωνία είναι χωρισμένη και ένα μέρος της αντιδρά έντονα στο καθεστώς, το οποίο χρησιμοποιεί πράγματι το σχήμα της θρησκείας. Για αυτό και έχουμε στο Ιράν με περιοδικότητα έντονες εξεγέρσεις προερχόμενες από διαφορετικά στρώματα και κοινωνικές ομάδες, άλλοτε από μεσο-αστικά στρώματα, τους παζαρίτες και τους φοιτητές, άλλοτε από τις γυναίκες κ.ο.κ. Ενώ ως προς τη ρωσική ανοχή στη θυσία, θα έλεγα ότι ο αντιδυτικισμός του Πούτιν είναι ιστορικώς βαθιά ριζωμένος, πιθανόν πιο πολύ από το Ιράν που αποτελεί μια διχασμένη κοινωνία, η οποία εξεγείρεται διαρκώς. Η Ρωσία θεωρεί ότι αντιμάχεται τον δυτικό υλισμό και καπιταλισμό, προασπίζοντας μια πνευματικότητα που ενσαρκώνεται στην «καθαρή ρωσική ψυχή». Αυτή η αφήγηση δίνει ισχύ στο καθεστώς Πούτιν, το οποίο χρησιμοποιεί αυτές τις αξίες για να ενισχύσει την προπαγάνδα του.
Βεβαίως και ο ρωσικός πολιτισμός στη διαχρονία του δεν είναι καθόλου μονοσήμαντος. Για ανάγκη συντομίας, θα μπορούσαμε να πούμε ότι υπήρχαν περίοδοι στροφής στη θάλασσα με την έμφαση στη δημιουργία ναυτικής δύναμης, όπως στην εποχή του Μεγάλου Πέτρου. Αυτές οι εποχές συνοδεύονται με εκδυτικισμό. Σε άλλες εποχές επικράτησε αντιστρόφως ένα αυτοκρατορικό ιδεώδες, το οποίο από τον 19ο αιώνα μπορεί να επενδύθηκε και με τη σκέψη ενός Ντοστογιέφσκι ή ενός Τολστόι. Η ιστορία της Ρωσίας αποτελεί μία πάλη μεταξύ των δύο μοντέλων, της ναυτικής δύναμης ή της χερσαίας αυτοκρατορίας, που επανέρχεται με διαφορετικές μορφές. Τώρα, μετά την κατάρρευση του Τείχους το 1989 βλέπουμε έναν ιδιαίτερο συνδυασμό. Από τη μια έχουμε τον σοβιετικό άνθρωπο της παθητικότητας και της αδράνειας και από την άλλη έναν καταναλωτικό ανθρωπότυπο, ο οποίος επιζητεί την επαφή με τη Δύση, αλλά στις πλέον υλιστικές μορφές της. Ας σκεφτούμε λ.χ. τις μορφές των Ρώσων ολιγαρχών. Τώρα το ερώτημα που πρέπει να θέσουμε είναι ποιοι πολεμούν από τη Ρωσία. Οι περισσότεροι στρατιώτες στη Ρωσία προέρχονται από τις υπαίθριες ζώνες της Ασίας και της ανατολικής Ρωσίας, βλέποντας τον πόλεμο ως ευκαιρία κοινωνικής ανόδου μέσω αποζημιώσεων και μετά και συντάξεων. Όταν όμως εξαντληθούν αυτά τα πληθυσμιακά αποθέματα και πλέον η ανάγκη επιστράτευσης και το ζήτημα των νεκρών φτάσει μέχρι τα αστικά στρώματα της Μόσχας και της Πετρούπολης, τότε θα υπάρξει πραγματικό πρόβλημα για τη ρωσική κοινωνία.
Πώς η «δυσανεξία στο αίμα» προωθεί την τεχνολογική εξέλιξη
Είναι αλήθεια ότι το να πολεμούν λ.χ. οι φοιτητές στην πρώτη γραμμή του μετώπου φαίνεται ότι αποτελεί ταμπού στη Ρωσία. Οι φοιτητές προσελκύονται πλέον να καταταγούν ως χειριστές drones, που θεωρείται ως περισσότερο ακίνδυνο. Επιτρέψτε μου πάντως να παρατηρήσω ότι στον πόλεμο στην Ουκρανία η χρήση της τεχνολογίας των drones έχει αυξήσει δραματικά τον αριθμό των νεκρών και μάλιστα ενώ δεν διεξάγεται ένας ολοκληρωτικός πόλεμος, όπως λ.χ. στον Β΄ Παγκόσμιο.
Θ.Τ.: Ο μεγάλος αριθμός νεκρών οφείλεται στο ότι επρόκειτο για έναν μεταβατικό πόλεμο, κατά τη διάρκεια και εξέλιξη του οποίου εισήχθη η μαζική χρήση drones, ενώ αρχικά δεν υπήρχαν ανάλογα αντίμετρα. Όσο αυξάνονται και εμπεδώνονται τα αντίμετρα και αντίδοτα, η τάση θα είναι προς τη μείωση των νεκρών. Ως προς το ότι δεν πρόκειται για ολοκληρωτικό πόλεμο, μπορούμε να αναλογιστούμε ότι ο Βλαντίμιρ Πούτιν, που υπήρξε άλλωστε πράκτορας της KGB, σκέφτεται περισσότερο με όρους Ψυχρού Πολέμου, επιδεικνύοντας αυτοπεριορισμό και αποφεύγοντας έναν ολοκληρωτικό χαρακτήρα του πολέμου, ενώ η κοινωνική ειρήνη στο εσωτερικό της Ρωσίας διατηρείται λόγω της έλλειψης παράδοσης κριτικής πολιτειότητας και του πλήρους ελέγχου των μέσων.
Στη Δύση, όμως, η δυσανεξία στο αίμα περιορίζει το εύρος των γεωπολιτικών στόχων, οδηγώντας αναγκαστικά στην τεχνικοποίηση του πολέμου. Αυτός είναι ο μόνος τρόπος να ελαχιστοποιείται το αίμα και να διατηρούνται οι ψηφοφόροι για τους κυβερνώντες. Ενδιαφέρον έχει το Ισραήλ ως μια εξαίρεση ή μάλλον ως μια ενδιάμεση συνθήκη. Το Ισραήλ είναι μια δυτική χώρα που αποστρέφεται το αίμα των στρατιωτών του, όμως η θυσία γίνεται δεκτή ως αναπόφευκτη ανάγκη για την επιβίωση του κράτους. Ο λόγος είναι ότι καταστατικά το Ισραήλ έχει ιδρυθεί ως ένα κράτος που καλείται σε έναν δύσκολο αγώνα επιβίωσης υπό αντίξοες συνθήκες, οπότε ο θάνατος δεν δοξάζεται μεν, όπως σε άλλους πολιτισμούς, πλην αναγνωρίζεται ως μια επιβεβλημένη αναγκαιότητα, ως μια καταστατική ανάγκη του κράτους που πρέπει να επιβιώσει. Το αποτέλεσμα είναι ότι οι Ισραηλινοί είναι «μάχιμοι», ενώ οι υπόλοιποι Δυτικοί κατά κανόνα δεν είμαστε πλέον «μάχιμοι», θα προσπαθούσαμε να αποφύγουμε μια θητεία στο μέτωπο.
Το μέλλον του πολέμου: Διαρκής υπερπόλεμος χαμηλής έντασης, ζωνοποίηση, πόλεμοι κόμβων και δικτύων, πόλεμοι εκτεταμένης πραγματικότητας
Μια άλλη ένσταση που θα μπορούσε κανείς να έχει, αναλογιζόμενοι μάλιστα όσα συμβαίνουν στη Μέση Ανατολή, είναι ότι τελικά χρειάζονται ακόμη σε έναν πόλεμο οι «μπότες στο έδαφος», οι άνθρωποι που θα ασκήσουν κατοχή σε μια επικράτεια.
Θ.Τ.: Ωστόσο, δεν μπορούμε πλέον να σκεφτόμαστε τον πόλεμο αποκλειστικά με όρους του 20ού αιώνα. Το μέλλον του πολέμου δεν θα περιλαμβάνει οπωσδήποτε κατάληψη χώρου από ανθρώπους (boots on the ground), αλλά θα βασίζεται στην τεχνολογία. Ή, τουλάχιστον, δεν θα χρειάζεται η κατάληψη μιας πλήρους επικράτειας, αλλά μπορεί η κατάληψη να περιορίζεται σε ορισμένες ζώνες που είναι σημαντικές επειδή έχουν σπάνιες γαίες ή ορυκτούς πόρους κ.ο.κ. Κατά τα άλλα, μπορεί να βρισκόμαστε σε έναν διαρκή πόλεμο που δεν βιώνεται ως τέτοιος από τον πληθυσμό, όπως στο παρελθόν, και ο οποίος διαρκής πόλεμος μπορεί να περιλαμβάνει δολιοφθορές υποδομών, υπερπτήσεις drones, μαζική παραπληροφόρηση στα κοινωνικά δίκτυα. Πρόκειται για έναν υπερπόλεμο με διαρκείς μάχες και απώλειες, που ξεφεύγει από το παραδοσιακό λεξιλόγιο του 20ού αιώνα. Άλλωστε πολλές από αυτές τις «μάχες» του σύγχρονου διαρκούς πολέμου δεν αναγνωρίζονται ρητά από τις κυβερνήσεις. Αποσιωπώνται και δεν βιώνονται από τους ανθρώπους, ενώ, όταν αποτρέπονται σημαντικά πλήγματα, αυτό δεν ανακοινώνεται, καθώς η ανακοίνωση μιας αποτροπής επίθεσης θα προκαλούσε πανικό. Δεν πρόκειται λ.χ. να ανακοινώσει κανείς ότι μόλις απετράπη μια πυρηνική έκρηξη. Βρισκόμαστε ήδη τα τελευταία τρία χρόνια σε έναν τέτοιου είδους πόλεμο χαμηλής έντασης στη Δύση, ο οποίος επειδή αφενός αποσιωπάται από το κράτος και αφετέρου απωθείται από τους πολίτες, διαχέεται σε πολλές διαφορετικές εκφάνσεις. Αυτός ο πόλεμος μπορεί να έχει εξάρσεις ή εκρήξεις σύντομης διάρκειας, αλλά δεν βιώνεται εσωτερικώς από τους πολίτες ως ένας μεγάλος πόλεμος, όπως οι πόλεμοι του παρελθόντος.
Ως προς την παραδοσιακή μορφή πολέμου με κατοχή φυσικού χώρου, θα έλεγα ότι η ίδια η έννοια της φυσικής πραγματικότητας θα υποβαθμίζεται συγκριτικά με την εκτεταμένη πραγματικότητα (εικονική, επαυξημένη και μικτή), καθώς εκεί θα συντελείται το μεγαλύτερο μέρος των επιχειρηματικών, πολεμικών και κοινωνικών δραστηριοτήτων. Η σημασία της φυσικής πραγματικότητας θα συρρικνώνεται και θα περιορίζεται κυρίως στους πόρους (πετρέλαιο, φυσικό αέριο, σπάνιες γαίες). Για παράδειγμα, μια συνάντηση σε ένα καφέ, όπως αυτή που έχουμε τώρα, θα μπορούσε να είναι ψηφιακή, χρησιμοποιώντας μάσκες υψηλής ποιότητας ή αισθητήρες αφής, χωρίς ανάγκη μετακίνησης. Θα μπορούσαμε να μιλάμε, όπως τώρα, και να αισθανόμαστε ότι βρισκόμαστε στις Σεϋχέλλες. Οι εξελίξεις αυτές θα επηρεάσουν και τον πόλεμο. Ο πόλεμος δηλαδή δεν θα διεξάγεται τόσο στη συνολική φυσική πραγματικότητα, αλλά θα επικεντρώνεται σε κόμβους ενεργειακούς, επικοινωνιακούς και υπολογιστικούς. Η φυσική κατοχή χώρου, που ήταν απαραίτητη σε προηγούμενους αιώνες για τη διοίκηση, τώρα αντικαθίσταται από τον ψηφιακό έλεγχο των δικτύων (ηλεκτροδότηση, άρδευση, τράπεζες), επιτρέποντας τη διοίκηση από απόσταση.
Η αλλαγή ενεργειακού παραδείγματος
Μιλήσατε, όμως, και για «εκδημοκρατισμό» του πολέμου. Αυτήν την εξέλιξη πώς την εννοείτε;
Θ.Τ.: Τα τεχνολογικά εργαλεία μπορούν να χρησιμοποιηθούν όχι μόνο από τον ισχυρό προς τον αδύναμο, αλλά και αντίστροφα, καθώς η τεχνολογία είναι οικονομικά προσιτή. Πέρα από τον εκδημοκρατισμό, με την έννοια ότι αποτελεσματικές τεχνολογίες πολέμου είναι διαθέσιμες και στους οικονομικά ασθενέστερους, αυτή η συνθήκη οδηγεί επίσης σε ένα χάος, καθώς οι δρώντες δεν είναι πλέον μόνο τα έθνη-κράτη, αλλά και πανίσχυρες πολυεθνικές εταιρείες τεχνολογίας και ενέργειας που μπορεί να συμμετέχουν συγκαλυμμένα σε πολεμικές επιχειρήσεις. Βρισκόμαστε σε μια μεταβατική μεταιχμιακή εποχή. Υπάρχει μια αναλογία με τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο λόγω της αλλαγής του ενεργειακού παραδείγματος, όπως τότε από το κάρβουνο στο πετρέλαιο, που έχει συνέπειες και στον τρόπο διεξαγωγής του πολέμου. Σήμερα η σύγκρουση αφορά στο παλιό παράδειγμα της παραδοσιακής ενέργειας, στο οποίο βασίστηκαν κυρίως οι ΗΠΑ, και το νέο παράδειγμα των ανανεώσιμων πηγών, όπου προοδεύει θεαματικά η Κίνα.
Γενική Τεχνητή Νοημοσύνη και Υπερνοημοσύνη. Μπορούν να σώσουν την ανθρωπότητα από τον εαυτό της;
Σημειωτέον ότι ένας βασικός λόγος για τον οποίο δεν μπορούμε να κάνουμε προβλέψεις για το μέλλον του πολέμου είναι ότι η τεχνητή νοημοσύνη καθιστά το πεδίο ολότελα απρόβλεπτο, καθώς μπορεί να αυτονομηθεί και να καταστεί η ίδια δρων. Ο Ντέμης Χασάμπης, Νομπελίστας ιδρυτής της Deep Mind, όντας μάλιστα συγκριτικά από τους απαισιόδοξους, προβλέπει την εμφάνιση της Τεχνητής Γενικής Νοημοσύνης (AGI) εντός περίπου 8 ετών. Η Τεχνητή Γενική Νοημοσύνη θα μπορεί να επιτελεί οποιοδήποτε έργο κάνει ο άνθρωπος (λ.χ. μουσική, επιστημονική έρευνα, οδήγηση κ.λπ.) με τον ίδιο ή καλύτερο τρόπο συγχρόνως. Δηλαδή ενώ τώρα μπορεί να έχουμε ένα είδος τεχνητής νοημοσύνης για να παίζει σκάκι ή για να οδηγεί ή για να πραγματοποιεί έρευνα, η τεχνητή γενική νοημοσύνη θα είναι ενιαία και θα μπορεί να τα κάνει συγχρόνως. Επόμενο στάδιο η υπερνοημοσύνη, δηλαδή μια νοημοσύνη που θα υπερβαίνει τις δυνατότητες ολόκληρου του ανθρωπίνου είδους.
Υπάρχει πάντως και μια αισιόδοξη πτυχή σε όλα αυτά. Ας μην ξεχνάμε ότι τώρα που η αυτενέργεια (agency) είναι ανθρώπινη, το ρολόι του κίνδυνου πυρηνικού ολέθρου βρίσκεται στα 8 δευτερόλεπτα πριν τα μεσάνυχτα. Δηλαδή με απλά λόγια θεωρείται ότι βρισκόμαστε πιο κοντά στο πυρηνικό ολοκαύτωμα από ποτέ. Η τεχνητή νοημοσύνη προσφέρει αισιοδοξία, γιατί μπορεί να επιλύσει το πρόβλημα της σπάνης, λ.χ. μέσω της δραματικής βελτίωσης της επιστημονικής έρευνας που μπορεί να καταστήσει δυνατή την πυρηνική σύντηξη. Μπορεί επίσης να διαμεσολαβήσει σε συγκρούσεις. Μπορεί να μας προστατεύσει από τον εαυτό μας.
Τα επόμενα 8 χρόνια θεωρούνται ως τα κρισιμότερα του 21ου αιώνα, καθώς αναμένεται να δούμε την παρακμή ή τη μεταμόρφωση των ΗΠΑ, την εμφάνιση της Τεχνητής Γενικής Νοημοσύνης και, ενδεχομένως, την παγίωση της ηγετικής παρουσίας της Κίνας σε έναν μεταδυτικό κόσμο.
Μεταδυτικός κόσμος: Το ζητούμενο σύνθεσης ανθρωπισμού και αυτοπεριορισμού
Για τον μεταδυτικό κόσμο έχετε μια παρόμοια αισιοδοξία όπως με τη γενική τεχνητή νοημοσύνη;
Θ.Τ.: Το ιδεώδες θα ήταν η άνθηση του ανθρωπιστικού ιδεώδους, το οποίο χαρακτηρίζει τη δυτική νεωτερικότητα, σε περιοχές της Ασίας, όπως η Ιαπωνία, η Κορέα ή η Ταϊβάν, όπου παραδοσιακές αξίες συντίθενται με τον εκσυγχρονισμό. Ενώ στη Δύση το μείγμα ελληνισμού, χριστιανισμού και καπιταλισμού έχει φτάσει στα όριά του, οι ανατολικές κοινωνίες διατηρούν την έννοια του αυτοπεριορισμού και της συλλογικότητας. Το κρίσιμο ερώτημα για τον πλανήτη των 8,5 δισεκατομμυρίων είναι πότε θα πούμε «αρκετά» στην απεριόριστη επέκταση και πώς θα αναδιανείμουμε τους πόρους. Προσωπικά, με συναρπάζει η Νότια Κορέα, όπου είχα την ευκαιρία να ζήσω. Στη Νότια Κορέα η αλλαγή παραδείγματος προς τον εκσυγχρονισμό δεν έχει συνδεθεί με ένα μείζον τραύμα, όπως ήταν στην Κίνα οι πόλεμοι του Οπίου ή στην Ιαπωνία τα πυρηνικά πλήγματα. Οι Κορεάτες μπορούν να είναι ταυτοχρόνως υπερήφανοι και σε καλή σχέση με τον εκσυγχρονισμό τους ως κάτι δικό τους. Στα πολιτισμικά προϊόντα τους, και μάλιστα όχι κατ’ ανάγκη της υψηλής κουλτούρας, υπάρχει μια εντυπωσιακή μίξη ειδών που στη Δύση διαχωρίζονται. Λ.χ. μπορείς να δεις μια ποπ ταινία που να είναι ταυτοχρόνως ή στην εξέλιξή της κωμωδία, ταινία δράσης, τρόμου, συναισθηματική, στοχαστική με τρόπο που προκαλεί το ενδιαφέρον σου.
Υπερανθρωπισμός και μετανθρωπισμός: Δύο διαφορετικές εκδοχές του μέλλοντος
Στο σημείο αυτό θα ήταν σκόπιμο να επηρεαστούμε από το ασιατικό ήθος του αυτοπεριορισμού και να ολοκληρώσουμε τη συζήτησή μας. Θα ήθελα, όμως, να μας εξηγήσετε τη διαφορά μεταξύ του υπερανθρωπισμού και του μετανθρωπισμού ως δύο εναλλακτικών στο μέλλον της Ιστορίας.
Θ.Τ.: Ο υπερανθρωπισμός (transhumanism), ο οποίος ενίοτε αποδίδεται λανθασμένα ως «διανθρωπισμός», σημαίνει την ανθρώπινη αναβάθμιση, τη βελτίωση του ανθρώπινου είδους μέσω της τεχνολογίας. Ο μετανθρωπισμός δεν ενδιαφέρεται για μια παρόμοια αναβάθμιση, αλλά πρεσβεύει τη δημιουργία μιας τεχνητής υπερνοημοσύνης και την αντικατάσταση του ανθρώπου από αυτή τη μη βιολογική ετερότητα.
Ως προς την ορολογία πρέπει να διευκρινίζουμε ότι το κίνημα αυτό ονομάζεται «τεχνολογικός μετανθρωπισμός» εν αντιθέσει προς τον «πολιτισμικό μετανθρωπισμό» που αφορά σε στοχαστές, όπως ο Φρίντριχ Νίτσε και ο Μισέλ Φουκώ, οι οποίοι ασκούν κριτική στα παραδοσιακά ιδεώδη του ανθρωπισμού της δυτικής νεωτερικότητας. Βεβαίως, δεν είναι τελείως άσχετος ο τεχνολογικός μετανθρωπισμός από τον πολιτισμικό. Υπάρχουν θεωρητικοί όπως η Ντόνα Χάραγουεϊ που χρησιμοποιούν τον κυβερνο-οργανισμό (cyborg) για μια διαφορετική θεώρηση της έμφυλης ταυτότητας, αναμειγνύοντας έτσι τεχνολογικά και πολιτισμικά στοιχεία. Υπάρχουν επίσης στοχαστές της τεχνολογίας που προσπαθούν να οικειοποιηθούν τη σκέψη του Φρίντριχ Νίτσε, ο οποίος μίλησε για τον «υπεράνθρωπο», πλην δεν τον εννοούσε ως βιολογική ή μεταβιολογική οντότητα, αλλά ως κάτι πέραν της παραδοσιακής ηθικής. Σε κάθε περίπτωση, το κυρίαρχο ρεύμα στη φιλοσοφία της τεχνολογίας, όπως το εκφράζει λ.χ. ο Νικ Μπόστρομ, επιθυμεί να αποφύγει πάση θυσία τον ναζιστικό σφετερισμό του στοχασμού του Νίτσε σε ό,τι αφορά λ.χ. ζητήματα τεχνολογικής ευγονικής. Γίνεται έτσι λόγος για μια «φιλελεύθερη ευγονική», όπου οι γονείς θα έχουν την ελευθερία να επιλέγουν χαρακτηριστικά για τα παιδιά τους, διαχωρίζοντάς την από την κρατικά επιβεβλημένη ευγονική. Με αυτήν την έννοια αποφεύγεται ο συσχετισμός με τους παλαιούς φιλοσόφους του «πολιτισμικού μετανθρωπισμού», όπως ο Νίτσε, επειδή είχε γίνει χρήση τους από τον φασισμό.
Για να συνοψίσουμε τη βασική διαφορά, οι υπερανθρωπιστές θέλουν την τεχνική αναβάθμιση του ανθρώπου, τη ριζική επιμήκυνση της ζωής, τη σωματική, διανοητική και αισθητική αναβάθμιση των ικανοτήτων του ανθρώπου με απώτερο στόχο την αθανασία, ο άνθρωπος να γίνει θεός. Οι τεχνικοί μετανθρωπιστές δεν ενδιαφέρονται για τον άνθρωπο· ενδιαφέρονται να δημιουργήσουν μία τεχνητή υπερνοημοσύνη, η οποία θα αποικίσει το σύμπαν και θα είναι η εκπλήρωση του σκοπού της ανθρωπότητας. Εάν καθοδόν προς τα εκεί συμβεί να αναβαθμιστούμε και εμείς ως άνθρωποι, το θεωρούν παράπλευρο όφελος, αλλά δεν τους αφορά άμεσα ως κύριος σκοπός. Οι υπερανθρωπιστές τους αντιμάχονται γιατί βλέπουν ότι αν η τεχνητή υπερνοημοσύνη εμφανιστεί πριν εμείς αναβαθμιστούμε ως άνθρωποι, είναι πολύ πιθανό να βρεθούμε υπόδουλοι σε αυτήν, κάτι που αποτελεί υπαρξιακό κίνδυνο.
