O Mοχάμεντ Σολιμάν, συνεργάτης της δεξαμενής σκέψης Middle East Institute στην Ουάσινγκτον και συγγραφέας του βιβλίου «West Asia: A New American Grand Strategy in the Middle East», μιλάει στο «Βήμα» για τον πόλεμο στο Ιράν.
Εξηγεί γιατί η Τεχεράνη έχει βάλει στο στόχαστρο τα κράτη του Κόλπου και τις τεχνολογικές τους υποδομές, τι επιπτώσεις θα έχει ο πόλεμος στην αρχιτεκτονική της Μέσης Ανατολής και πώς επηρεάζονται Ελλάδα και Τουρκία.
Οι χώρες του Κόλπου μπήκαν στο στόχαστρο του Ιράν. Θα αποδειχθεί μια τέτοια εξέλιξη σημείο καμπής για τις σχέσεις ΗΠΑ-Κόλπου και με ποιον τρόπο;
Αυτό που έκανε το Ιράν στοχεύοντας τις υποδομές του Κόλπου ήταν, εντελώς ακούσια, να επιταχύνει έναν μετασχηματισμό που ήταν ήδη σε εξέλιξη: την επέκταση της ικανότητας των κρατών του Κόλπου να υπερασπίζονται το έδαφός τους και τη διαφοροποίηση των αμυντικών τους συνεργασιών, εκτός από την Ουάσινγκτον, με τη Σεούλ, το Παρίσι και την Ισλαμαμπάντ. Αυτό είναι το πραγματικό σημείο καμπής.
Για δεκαετίες, οι ΗΠΑ παρείχαν την ομπρέλα ασφαλείας κι ο Κόλπος παρείχε το δικαίωμα στις ΗΠΑ να διατηρούν βάσεις και την ενέργεια που τροφοδοτούσε την παγκόσμια οικονομία. Μετά τον Ψυχρό Πόλεμο, υπήρχε μια λειτουργική υπόθεση στην περιοχή ότι η Ουάσινγκτον θα συμπεριφερόταν ως ορθολογικός παράγοντας. Ο πόλεμος του Ιράκ τερμάτισε αυτή την υπόθεση. Πραγματοποιήθηκε ενάντια στις προτροπές των κυβερνήσεων του Κόλπου, οι οποίες κατάλαβαν ό,τι η Ουάσινγκτον δεν κατάλαβε: πως η κατοχή του Ιράκ θα έδινε στο Ιράν χώρο και θα αναβίβαζε την Τεχεράνη σε κυρίαρχη περιφερειακή δύναμη. Αυτό ακριβώς συνέβη. Ο πόλεμος του Ιράν επαναλαμβάνει το μοτίβο: δράση που ελήφθη ενάντια στις συμβουλές των δρώντων της περιοχής, με το κόστος να διαχέεται στον Κόλπο και στις αρτηρίες της παγκόσμιας οικονομίας.
Υπό αυτή την έννοια καταλαβαίνω ότι βλέπετε τα κράτη του Κόλπου να διαδραματίζουν πιο σημαντικό ρόλο.
Η αντίδραση των κρατών του Κόλπου ήταν ορατή εδώ και χρόνια, καθώς τα κορεατικά συστήματα αεράμυνας ήταν ήδη ενσωματωμένα στην αρχιτεκτονική ασφαλείας τους και τα γαλλικά Rafale πετούσαν ήδη από την αεροπορική βάση Αλ Ντάφρα στα Εμιράτα. Ο Κόλπος έχει εξάγει το συμπέρασμα ότι ένας μόνο εγγυητής ασφαλείας, του οποίου η κρίση έχει αποδειχθεί αναξιόπιστη, δεν είναι επαρκής. Το στρατηγικό βάθος απαιτεί πολλαπλούς εταίρους ασφαλείας. Αυτά τα κράτη θα αναδυθούν από τον πόλεμο με τα δικά τους δίκτυα ασφάλειας και άμυνας, τις δικές τους σχέσεις με τη Σεούλ, το Παρίσι, την Ισλαμαμπάντ και άλλες πρωτεύουσες και, το πιο σημαντικό, τις δικές τους προτεραιότητες. Αυτό δεν είναι πρόβλημα για την Αμερική. Δεν μπορείς να οικοδομήσεις μια νέα βιώσιμη τάξη στη Δυτική Ασία χωρίς περιφερειακούς παράγοντες που είναι ικανοί και πρόθυμοι να τη διατηρήσουν.
Πώς εξηγείτε ότι το Ιράν στοχεύει συγκεκριμένα και με επιμονή τις υποδομές Τεχνητής Νοημοσύνης των χωρών του Κόλπου;
Το Ιράν κατανοεί, με τη σαφήνεια μιας δύναμης που παρακολουθεί την περιφερειακή της θέση να διαβρώνεται, ότι όποιος διαθέτει τεχνολογική και οικονομική ισχύ ελέγχει το μέλλον, και στην περίπτωση του Κόλπου αυτό σημαίνει υποδομές Τεχνητής Νοημοσύνης. Το λέω αυτό ως κάποιος που εκπαιδεύτηκε ως μηχανικός και έζησε στη Σαουδική Αραβία και παρακολούθησε αυτόν τον μετασχηματισμό να εξελίσσεται από πρώτο χέρι. Τα κέντρα δεδομένων και οι εγκαταστάσεις Τεχνητής Νοημοσύνης σε όλο τον Κόλπο είναι η πιο σημαντική επένδυση σε υποδομές στην περιοχή από την εποχή των τερματικών σταθμών πετρελαίου.
Άρα θα πρέπει να δούμε αυτή την επιλογή στα πλαίσια του ανταγωνισμού Τεχεράνης και μοναρχιών του Κόλπου, όχι με στενά στρατιωτική αντίληψη.
Ακριβώς. Η στόχευση του Ιράν σε κέντρα δεδομένων και τεχνολογικούς κόμβους δεν αποτελεί κυβερνοπόλεμο με τη στενή έννοια. Οι Ιρανοί προσπαθούν να επιβραδύνουν τον τεχνοοικονομικό μετασχηματισμό του Κόλπου πριν γίνει μη αναστρέψιμος. Πρόκειται για επιθέσεις στη φυσική αρχιτεκτονική μιας νέας περιφερειακής τάξης. Ένας Κόλπος που επεξεργάζεται δεδομένα Τεχνητής Νοημοσύνης για πελάτες από την Αθήνα μέχρι το Ναϊρόμπι και το Δελχί έχει μετατρέψει τη γεωγραφική κεντρικότητα σε τεχνολογική και οικονομική δύναμη. Αυτή είναι μια μορφή δύναμης που το Ιράν δεν μπορεί να αντισταθμίσει και δεν έχει την πολυτέλεια να επιτρέψει. Η καταστροφή ως καθυστέρηση είναι η στρατηγική μιας φθίνουσας δύναμης και η πλησιέστερη ιστορική αναλογία είναι η στόχευση της βιομηχανικής ικανότητας της Δυτικής Ευρώπης από τη Σοβιετική Ένωση στον πολεμικό της σχεδιασμό, όχι για να κερδίσει έναν βιομηχανικό ανταγωνισμό αλλά για να διαταράξει τη λογική της ολοκλήρωσης της Δύσης. Το Ιράν έχει περάσει δεκαετίες κοντά στο ρωσικό στρατηγικό δόγμα και το έχει ενσωματώσει.
Στο βιβλίο σας χρησιμοποιείτε τον όρο «Δυτική Ασία» έναντι του καθιερωμένου «Μέση Ανατολή» και υποστηρίζετε ότι οι ΗΠΑ πρέπει να στραφούν από την οικοδόμηση εθνών στην οικοδόμηση τάξης. Συμμερίζεται η σημερινή αμερικανική κυβέρνηση αυτή την επιδίωξη;
Η Μέση Ανατολή ήταν πάντα ένα παράξενο όνομα για την ευρύτερη περιοχή. Οι Βρετανοί χρειάζονταν μια ονομασία που να κάνει την περιοχή ευανάγνωστη. Αυτό που άφησαν πίσω τους ήταν ένας εννοιολογικός χάρτης που προκαλεί σύγχυση, ειδικά στην Ουάσινγκτον η οποία κληρονόμησε το στρατηγικό λεξιλόγιο της Βρετανίας όταν η εξουσία μεταβιβάστηκε πέρα από τον Ατλαντικό. Επιτρέψτε μου να είμαι σαφής: η μετονομασία της Μέσης Ανατολής σε Δυτική Ασία είναι ένα επιχείρημα realpolitik από πλευράς μου. Η περιοχή έχει αλλάξει εντελώς. Είναι πλέον μέρος της ευρύτερης Ασίας, και η αμερικανική υψηλή στρατηγική πρέπει να προσαρμοστεί σε αυτή την πραγματικότητα, όχι στον χάρτη που έχει σχεδιαστεί για μια διαφορετική αυτοκρατορία, μια διαφορετική εποχή και ένα διαφορετικό σύνολο προτεραιοτήτων.
Η Δυτική Ασία είναι ένα συνδετικό τόξο από τον Ινδικό Ωκεανό μέχρι τη Μεσόγειο, με τα κράτη του Κόλπου στο κέντρο της και συνδετικούς κρίκους το εμπόριο, την ενέργεια, τις ροές κεφαλαίων, τη μετανάστευση, το δίκτυο ασφαλείας και τους πολιτισμικούς δεσμούς αιώνων. Η οικοδόμηση τάξης σε αυτόν τον χώρο σημαίνει ότι πρέπει να ξεκινήσουμε από την πραγματική γεωγραφία. Και παρά το γεγονός ότι η λογική της realpolitik είναι αυτονόητη, η Ουάσινγκτον δεν φαίνεται να την αποδέχεται.
Οι επιπτώσεις του πολέμου για την Ελλάδα είναι καθαρά οικονομικές ή πρέπει η Αθήνα να περιμένει και στρατιωτικές συνέπειες;
Οι οικονομικές επιπτώσεις του πολέμου είναι πραγματικές και άμεσες. Διαταραχή στις θαλάσσιες μεταφορές, ακυρώσεις στον τουρισμό, αστάθεια στις τιμές της ενέργειας. Η στρατηγική επίπτωση, ωστόσο, είναι διαρθρωτική και μακροπρόθεσμη. Η Ελλάδα δεν αποτελεί πλέον τη νοτιοανατολική πτέρυγα του ΝΑΤΟ με την ψυχροπολεμική έννοια, αλλά μέρος μιας στροφής στη Μεσόγειο και τη Δυτική Ασία, με διαφορετικό ρόλο, διαφορετικές απαιτήσεις και διαφορετικές ευκαιρίες.
Μια Ελλάδα που τοποθετείται ως εταίρος ασφάλειας στο τόξο της Δυτικής Ασίας για τις ΗΠΑ και τους ευρωπαίους εταίρους της είναι μια Ελλάδα με στρατηγική μόχλευση την οποία δεν έχει ασκήσει ποτέ ιστορικά. Και πρέπει να την ασκήσει, αναγνωρίζοντας ότι η Αίγυπτος, η Σαουδική Αραβία και τα ΗΑΕ είναι δυνάμεις με τις δικές τους στρατηγικές προτεραιότητες και το δικό τους βάρος σε αυτή τη νέα περιφερειακή τάξη. Μια Ελλάδα που απλά περιμένει να τελειώσει ο πόλεμος είναι μια Ελλάδα της οποίας η στρατηγική θέση έχει σχεδιαστεί γύρω της από άλλους, χωρίς τη συμβολή της.
Διαβλέπετε δηλαδή στον πόλεμο μια ευκαιρία για την Ελλάδα;
Ο χρόνος περνά και το παράθυρο στο οποίο η Ελλάδα μπορεί να καθορίσει τον δικό της ρόλο στην μεταπολεμική τάξη της Δυτικής Ασίας δεν θα παραμείνει ανοιχτό επ’ αόριστον. Το λάθος της Ελλάδας, ιστορικά, ήταν ότι κατανοεί τη στρατηγική της θέση αποκλειστικά με βάση τις απειλές. Το πλαίσιο είναι αμυντικό – Τουρκία στα ανατολικά, μεταναστευτική πίεση από τον νότο, οικονομική ευπάθεια στο εσωτερικό. Ο πόλεμος του Ιράν προσκαλεί, και μπορεί να επιβάλει, ένα διαφορετικό πλαίσιο: την Ελλάδα ως δομικό κόμβο στον πιο καθοριστικό στρατηγικό αναπροσανατολισμό που έχει υποστεί η Ευρώπη από το 1991.
Πώς εκτιμάτε ότι θα βγει η Τουρκία από τη σύγκρουση; Ορισμένοι αναλυτές θεωρούν την Άγκυρα παγιδευμένη ανάμεσα στο κουρδικό ζήτημα και τη στρατιωτική εμβέλεια του Ισραήλ.
Ο πόλεμος έχει θέσει την Τουρκία αντιμέτωπη με μια πραγματικά δύσκολη κατάσταση. Η Τουρκία δεν μπορεί να υποστηρίξει κανένα αποτέλεσμα που ενισχύει την κουρδική πολιτική ή στρατιωτική αυτονομία στη βόρεια Συρία, το βόρειο Ιράκ ή την Τουρκία. Καμία τουρκική κυβέρνηση δεν θα μπορούσε να αποδεχτεί μια κουρδική ζώνη κατά μήκος των νότιων και ανατολικών συνόρων της. Αυτή είναι μια κόκκινη γραμμή που διαμορφώνει κάθε υπολογισμό που κάνει ο Ερντογάν.
Η σχέση με το Ιράν είναι περίπλοκη. Τουρκία και Ιράν είναι αντίπαλοι που διατηρούν τακτική συνεργασία σε Συρία και Καύκασο κι είναι κοινό τους συμφέρον να συγκρατήσουν τις κουρδικές φιλοδοξίες. Ένα αποδυναμωμένο Ιράν δεν είναι άμεσα καλό νέο για την Άγκυρα, επειδή η ιρανική αδυναμία δημιουργεί κενά που θα καλύψουν άλλοι, με πρώτο το Τελ Αβίβ. Μιλώντας για Ισραήλ, το πώς θα βγει η Τουρκία από τον πόλεμο εξαρτάται από το αν η μεταπολεμική περιφερειακή τάξη οδηγεί αυτόματα στην ισραηλινή ηγεμονία ή όχι.
Πρέπει να ανησυχούμε για την αντίδραση της Τουρκίας και τις αυξημένες μεταναστευτικές ροές που εγκυμονεί ως πιθανότητα ο πόλεμος;
Στρατηγική φιλοδοξία του Ερντογάν είναι η Τουρκία να λειτουργήσει ως ο απαραίτητος περιφερειακός μεσολαβητής, η δύναμη από την οποία πρέπει να περάσουν όλοι. Ο πόλεμος του Ιράν μπορεί στην πραγματικότητα να εξυπηρετήσει αυτή τη φιλοδοξία, εάν η Τουρκία διαχειριστεί σωστά την ουδετερότητά της. Για την Ελλάδα, αυτό δεν είναι απαραίτητα ένα άβολο σενάριο. Μια Τουρκία που αναδεικνύεται ως περιφερειακός μεσίτης ισχύος είναι μια Τουρκία με ενισχυμένη αυτοπεποίθηση, αλλά αυτό δεν μεταφράζεται αυτόματα σε μειωμένο κίνητρο για διμερή διευθέτηση με την Αθήνα. Στην πραγματικότητα, δεδομένης της κλίμακας των κρίσεων που αντιμετωπίζει η Δυτική Ασία, του πολέμου στην Ουκρανία και της αμερικανικής απρόβλεπτης στάσης, η διευθέτηση μεταξύ Αθήνας και Άγκυρας μπορεί να είναι το καλύτερο σενάριο και για τις δύο.
Όσο για τη μεταβλητή της μετανάστευσης είναι πραγματική και υποτιμημένη. Η Τουρκία φιλοξενεί ήδη τον μεγαλύτερο πληθυσμό προσφύγων στον κόσμο. Ένα αποσταθεροποιημένο Ιράν προκαλεί εκτοπισμό τύπου Αφγανιστάν σε μεγάλη κλίμακα, και αυτές οι ροές κινούνται μέσω της Τουρκίας προς την Ευρώπη. Αυτό θα αναδιαμορφώσει τη δυναμική της μετανάστευσης Τουρκίας-ΕΕ μετά από περισσότερο από μια δεκαετία έντασης σχετικά με τη συριακή μεταναστευτική κρίση.
