Μια νεαρή πανεπιστημιακός στην Ελλάδα, η Μαρία, έχει ένα επαγγελματικό ραντεβού στο γραφείο ενός συναδέλφου της, του Γιάννη, ο οποίος είναι σε υψηλότερη θέση, προκειμένου να συζητήσουν ορισμένα τυπικά θέματα γύρω από τη διαδικασία εκλογής της στο Τμήμα όπου εργάζονται και οι δύο.
Η συζήτηση κρατά περίπου τέσσερα με πέντε λεπτά σε φιλικό τόνο και στη διάρκεια του δεν υπάρχει κάποια κακοποιητική συμπεριφορά. Είναι όμως έτσι; Τι συμβαίνει και μέσα σε αυτόν τον ελάχιστο χρόνο το περιβάλλον για τη Μαρία γίνεται μη ασφαλές και επικίνδυνο;
Το πρόγραμμα GAIA (Gender equAlity and anti-dIscrimination practices via virtual reAlity approaches). που υλοποιεί το Πάντειο Πανεπιστήμιο, αναδεικνύει το ρευστό, δυναμικό και πολλές φορές υπόρρητο χαρακτήρα των διακρίσεων βάσει φύλου στους χώρους εργασίας μέσα από τη χρήση εργαλείων εικονικής πραγματικότητας.
«Στόχος μας είναι να θίξουμε τα ζητήματα έμφυλων διακρίσεων, να φωτίσουμε το ευρύ, δυναμικό και ρευστό ρεπερτόριο πραγμάτωσής τους, αλλά και να συμβάλλουμε στην ενδυνάμωση των γυναικών αλλά και στη δημιουργία ενός συμπεριληπτικού εργασιακού περιβάλλοντος», εξηγεί στο ΒΗΜΑ η Αγγελική Γαζή, υπεύθυνη του GAIA και αναπληρώτρια καθηγήτρια στο Τμήμα Επικοινωνίας, Μέσων και Πολιτισμού του Πάντειου.
Ο ρόλος του GAIA δεν εξαντλείται στα όρια της ακαδημαϊκής έρευνας ή της γραφειοκρατίας που αναπόφευκτα συνοδεύει τέτοια προγράμματα. «Αποτελεί ένα εργαλείο κατανόηση και συνειδητοποίησης της πραγματικότητας», αναφέρει η κα. Γαζή.
Για το λόγο αυτό είναι ελεύθερο σε οργανισμούς και φορείς προκειμένου να εκπαιδεύσουν το προσωπικό τους σχετικά με την πρόληψη, την αντιμετώπιση και την αποτροπή σεξιστικών συμπεριφορών.
Πώς λειτουργεί το GAIA
Το GAIA, στο οποίο εκτός από το Πάντειο συμμετέχουν το Πανεπιστήμιο Αιγαίου και το Τεχνολογικό Ίδρυμα Κύπρου, απευθύνεται σε γυναίκες και άνδρες άνω των 18 ετών και προϋποθέτει τη συμμετοχή τους με δύο διαφορετικούς ρόλους στο σενάριο που περιγράψαμε στην αρχή του κειμένου.
Οι συμμετέχοντες και οι συμμετέχουσες φορούν τα ειδικά VR γυαλιά και, αφού δημιουργήσουν ένα ενσώματο άβαταρ, μεταφέρονται στο γραφείο του Γιάννη, συναδέλφου της Μαρίας. Την πρώτη φορά παρακολουθούν το περιστατικό από τη σκοπιά ενός τρίτου παρατηρητή. Τη δεύτερη φορά από την εξ αποστάσεως παρατήρηση περνούν στην εμπειρία καθώς βλέπουν το ίδιο περιστατικό με τους ίδιους ακριβώς διαλόγους από την οπτική γωνία της Μαρίας. Πριν και αφού ολοκληρωθούν τα δύο σενάρια δίνονται ερωτηματολόγια για να γίνει και η ποιοτική αποτίμηση του πειράματος.
«Προσπαθούμε να ενσωματώσουμε τους συμμετέχοντες και τις συμμετέχουσες όσο το δυνατόν περισσότερο μέσα στη συνθήκη του σεναρίου», λέει η Καλλιόπη Σταυρουλιά, μέλος της ερευνητικής ομάδας του προγράμματος και μεταδιδακτορική ερευνήτρια στο κέντρο αριστείας CYENS του Τεχνολογικού Πανεπιστημίου Κύπρου.
Στιγμιότυπο από τα σενάρια εικονικής πραγματικότητας του προγράμματος GAIA. Εδώ βλέπουμε την πρωταγωνίστρια Μαρία και τον συνάδελφό της, Γιάννη.
Το περιβάλλον είναι τρισδιάστατο, μπορείς να παρατηρήσεις το χώρο ή ακόμα και να πάρεις το βλέμμα σου από τη συνομιλία που εξελίσσεται μπροστά σου. «Τα αβατάρ λειτουργούν ως γέφυρα μεταξύ του φυσικού εαυτού και του ψηφιακού κόσμου», προσθέτει η κα. Σταυρουλιά και συμπληρώνει ότι με τον τρόπο αυτό οι χρήστες να αλληλοεπιδρούν με το εικονικό χώρο σαν να βρίσκονταν πραγματικά σε αυτόν.
Μόλις δημιουργηθεί το άβαταρ οι χρήστες μπορούν να το δουν σε ένα καθρέπτη ώστε να συνειδητοποιήσουν πως φαίνεται ο εαυτός τους μέσα στο εικονικό περιβάλλον.
Τι προσφέρει η εικονική πραγματικότητα στη μελέτη των διακρίσεων
«Δημιουργούμε ένα εικονικό περιβάλλον το οποίο δεν θα γινόταν να φτιάξουμε στον πραγματικό κόσμο προκειμένου να κάνουμε την έρευνά μας. Για εμάς η εικονική πραγματικότητα είναι το εργαστήριό μας όπου κάνουμε το πείραμά μας», σημειώνει ο η κα. Γαζή. Η ομάδα του GAIA ζήτησε και τις συμβουλές του Τμήματος Ψυχολογίας του Πάντειου στη δημιουργία των διαλόγων, καθώς έχει πολύ μεγάλη σημασία τι λέγεται, πώς λέγεται, σε ποιον τον, πόσο αληθοφανές ακούγεται κοκ.
Το σημαντικό στο GAIA είναι ότι προσομοιώνει αληθινές και πραγματικές καταστάσεις μέσα σε ένα απόλυτα ασφαλές περιβάλλον. Με τον τρόπο αυτό, οι συμμετέχοντες και οι συμμετέχουσες τις συνθήκες για μια βιωματική εμπειρία, που ενδέχεται να προκαλέσει ποικίλα αρνητικά συναισθήματα, μέσα όμως σε ένα απόλυτα ασφαλές περιβάλλον. Επιπλέον πλεονεκτήματα που προκύπτουν από τη χρήση της εικονικής πραγματικότητας είναι ενδυνάμωση της ενσυναίσθησης και η μεταφορά γνώσεων που αποκτήθηκαν στον εικονικό κόσμο στον πραγματικό.
«Πρόκειται για ένα εργαλείο που αναπτύσσει τις ήπιες δεξιότητες», εξηγεί η κα. Σταυρουλιά, «διότι τοποθετεί τους συμμετέχοντες στη θέση ενός άλλου, ευάλωτου μέσα στο συγκεκριμένο σενάριο, υποκειμένου».
Τι παρατήρησαν όμως οι ερευνητές κατά τη διάρκεια των πειραμάτων;
Υπήρξαν εντονες σωματικές και συναισθηματικές αντιδράσεις κατά τη διάρκεια της εμπειρίας. Οι συμμετέχουσες και οι συμμετέχοντες έτειναν να προσαρμόζουν τη στάση του σώματός τους για να αποφύγουν τον Γιάννη.
«Είναι χαρακτηριστικό ότι αρκετοί άνδρες, όταν βρίσκονταν στη θέση της Μαρίας σηκώνονταν όρθιοι για να αποφύγουν τον Γιάννη, σαν ήθελαν να αντιπαρατεθούν σώμα με σώμα. Αντίθετα, οι περισσότερες γυναίκες στο ίδιο σενάριο τραβιούνταν προς τα πίσω», λέει η κα. Γαζή.
Δεν έλειψαν πάντως και περιπτώσεις ατόμων που πέταξαν τα γυαλιά ή που ένιωσαν θυμό ή μεγάλη συναισθηματική δυσφορία.
Εικονική πραγματικότητα με κοινωνικό πρόσημο
«Ένα από τα πιο σημαντικά χαρακτηριστικά του προγράμματος είναι ότι τα εργαλεία και τις τεχνολογίες εικονικής πραγματικότητας δεν αξιοποιούνται επειδή αυτό είναι απλώς μια τάση, μια «μόδα» αλλά αξιοποιούνται για χάρη της κοινωνικής προόδου καθώς οι διακρίσεις φύλου είναι ένα καίριο ζήτημα της εποχής μας», υπογραμμίζει ένα άλλο μέλος της επιστημονικής ομάδας, ο Κωνσταντίνος Θεοδορίδης, μεταδιδακτορικός ερευνητής στο Τμήμα Επικοινωνίας, Μέσων και Πολιτισμού του Πάντειου Πανεπιστημίου.
Στιγμιότυπο από τα σενάρια εικονικής πραγματικότητας του προγράμματος GAIA.
Η συμμετοχή και μόνο στο πείραμα ανοίγει συζητήσεις. Πολλές από τις γυναίκες που έλαβαν μέρος μοιράστηκαν μετά την ολοκλήρωση των σεναρίων τις δικές τους αντίστοιχες προσωπικές εμπειρίες σε εργασιακούς χώρους. «Έχουμε προβλέψει να παρέχεται συναισθηματική φροντίδα μετά το τέλος της διαδικασίας», σχολιάζει η κα. Γαζή
Η πρώτη φάση των αποτελεσμάτων του GAIA έφερε στο φως ένα πολύ ενδιαφέρον συμπέρασμα. Ενώ οι περισσότερες και οι περισσότεροι από όσους έλαβαν μέρος αναγνώρισαν και βιώσαν εικονικά μια κακοποιητική συμπεριφορά, θεωρούσαν ότι το καλύτερο που θα μπορούσε να κάνει η Μαρία θα ήταν να φύγει από το γραφείο του Γιάννη και να μην δώσει άλλη συνέχεια στο περιστατικό. Μόνο ένα πολύ μικρό ποσοστό είπε ότι θα πρέπει να πάει να καταγγείλει αυτή τη συμπεριφορά.
«Οι περισσότεροι και οι περισσότερες που έχουν λάβει μέχρι τώρα μέρος στο GAIA φαίνεται ότι δεν γνωρίζουν ποια είναι η θεσμική οδός για την αντιμετώπιση τέτοιων συμπεριφορών», σχολιάζει η κα. Γαζή και προσθέτει πως κάτι τέτοιο «φανερώνει την ανάγκη για την εμπέδωση μιας θεσμικής κουλτούρας που θα διευκολύνει τα θύματα να αντιμετωπίζουν αποτελεσματικά αυτές τις συμπεριφορές».
*Το πρόγραμμα GAIA υλοποιήθηκε στο πλαίσιο του Εθνικού Σχεδίου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας «Ελλάδα 2.0», με τη χρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης – NextGenerationEU (Φορέας Υλοποίησης: ΕΛ.ΙΔ.Ε.Κ.)
