Σύμφωνα με τον Ντόναλντ Τραμπ, οι Ιρανοί έχουν μια ευκαιρία που παρουσιάζεται μία φορά στη ζωή. «Η ώρα της ελευθερίας σας πλησιάζει», διακήρυξε, την ώρα που αμερικανικά και ισραηλινά μαχητικά σφυροκοπούσαν ιρανικές πόλεις και το συγκρότημα του ανώτατου ηγέτη της χώρας. «Όταν τελειώσουμε, αναλάβετε την κυβέρνησή σας. Θα είναι δική σας για να την πάρετε. Αυτή θα είναι πιθανότατα η μοναδική σας ευκαιρία για γενιές».
Τα όσα είπε ο Τραμπ κατέστησαν σαφές ότι οι ΗΠΑ επιδιώκουν αλλαγή καθεστώτος. Έπειτα από δεκαετίες υψηλής έντασης, σκληρών αντεγκλήσεων και μεμονωμένων επιθέσεων, η Ουάσιγκτον αποφάσισε τελικά να επιχειρήσει την πλήρη ανατροπή της ιρανικής κυβέρνησης και φαίνεται να πιστεύει ότι οι απλοί πολίτες θα εξεγερθούν για να ολοκληρώσουν το έργο.
Ο πληθυσμός της χώρας, άλλωστε, δείχνει εμφανώς κουρασμένος από την Ισλαμική Δημοκρατία. Την τελευταία δεκαετία, οι Ιρανοί έχουν επανειλημμένα κατέβει σε μαζικές διαδηλώσεις κατά του καθεστώτος. Οι κινητοποιήσεις αυτές συνήθως σταματούν μόνο όταν η κυβέρνηση απαντά με ακραία βία. Τον Δεκέμβριο και τον Ιανουάριο, για παράδειγμα, εκατοντάδες χιλιάδες Ιρανοί διαδήλωναν επί εβδομάδες — μέχρι που οι δυνάμεις ασφαλείας άνοιξαν πυρ και σκότωσαν χιλιάδες.
Φωτογραφία από τις πρόσφατες διαδηλώσεις στο Ιράν
Τώρα όμως, αμερικανικά και ισραηλινά αεροσκάφη πλήττουν το στρατιωτικό και κατασταλτικό μηχανισμό του Ιράν, καθώς και άλλους κρατικούς θεσμούς. Έχουν σκοτώσει τον ανώτατο ηγέτη Αλί Χαμενεΐ και πολλούς κορυφαίους αξιωματούχους.
Πού ποντάρει ο Τραμπ;
Η κυβέρνηση Τραμπ φαίνεται να ποντάρει ότι ο ιρανικός λαός θα αναλάβει σύντομα την «σκυτάλη» της αλλαγής καθεστώτος, θα επανεκκινήσει τις διαδηλώσεις και θα απομακρύνει μια βαριά αποδυναμωμένη εξουσία.
Ωστόσο, ειδικοί εμφανίζονται βαθιά επιφυλακτικοί. Πολιτικοί επιστήμονες και αναλυτές του Ιράν —παρότι θα επιθυμούσαν μια αλλαγή ηγεσίας μέσω λαϊκής κινητοποίησης— εκφράζουν αμφιβολίες ότι ακόμη και αυτή η εκτεταμένη αεροπορική εκστρατεία μπορεί να οδηγήσει σε επιτυχή εξέγερση.
Κατ’ αρχάς, οι αεροπορικοί βομβαρδισμοί έχουν ιστορικά αποτύχει να προκαλέσουν αλλαγή καθεστώτος. Επιπλέον, το Ιράν διαθέτει ισχυρούς κατασταλτικούς μηχανισμούς με μεγάλη εμπειρία στην καταστολή λαϊκών εξεγέρσεων.
Το κράτος είχε επί δεκαετίες προετοιμαστεί για αμερικανική επίθεση. Και ακόμη κι αν το καθεστώς αποδυναμωθεί σημαντικά, οι εξαντλημένοι και σοκαρισμένοι πολίτες ίσως είναι περισσότερο απασχολημένοι με την επιβίωσή τους παρά με τη συμμετοχή σε μια νέα επανάσταση. Η αντιπολίτευση παραμένει αδύναμη και βαθιά διχασμένη.
Το παράδειγμα του Ιράκ
Η ιστορία προσφέρει παραδείγματα. Το 1991, κατά τη διάρκεια του Πολέμου του Κόλπου, ο Τζορτζ Χ. Ου. Μπους κάλεσε δημοσίως τον ιρακινό λαό να ανατρέψει τον Σαντάμ Χουσεΐν. Όταν οι Κούρδοι και οι Σιίτες εξεγέρθηκαν, οι δυνάμεις του Σαντάμ κατέστειλαν βίαια την εξέγερση, σκοτώνοντας δεκάδες χιλιάδες ανθρώπους. Το καθεστώς παρέμεινε στην εξουσία για άλλα 12 χρόνια.
Παρόμοια αποτυχία είχαν και άλλες αεροπορικές εκστρατείες: στην Κορέα, στο Βιετνάμ, ακόμη και στη Σερβία του Σλόμπονταν Μιλόσεβιτς. Όπως επισημαίνει ο πολιτικός επιστήμονας Ρόμπερτ Πέιπ, «οι βομβαρδισμοί δεν οδήγησαν ποτέ τους πολίτες στους δρόμους για να ανατρέψουν τον ηγέτη τους».
Υπάρχουν δύο βασικοί λόγοι: οι βομβαρδισμοί συχνά συσπειρώνουν τον πληθυσμό γύρω από την εθνική ηγεσία, ακόμη κι αν είναι αντιδημοφιλής, και σπάνια εξουδετερώνουν πλήρως τους κατασταλτικούς μηχανισμούς του κράτους. Για να προστατευθούν διαδηλωτές υπέρ της δημοκρατίας, απαιτείται παρουσία στρατευμάτων στο έδαφος — όχι μόνο αεροπορικά πλήγματα.
Στο Ιράν, η κατάσταση είναι σύνθετη. Αν και πολλοί Ιρανοί αντιπαθούν βαθιά το καθεστώς, αρκετοί είναι εθνικιστές και επιφυλακτικοί απέναντι σε ξένες παρεμβάσεις. Άλλοι, από απόγνωση, ίσως να επιθυμούν αμερικανική στρατιωτική παρέμβαση. Όμως το καθεστώς διαθέτει πολυάριθμους και καλά εξοπλισμένους μηχανισμούς καταστολής, διασπαρμένους σε όλη τη χώρα.
Παράλληλα, η ιρανική αντιπολίτευση είναι κατακερματισμένη, με έντονες εσωτερικές αντιπαραθέσεις, ακόμη και για το αν θα πρέπει να επιστρέψει στο προσκήνιο ο πρώην διάδοχος του θρόνου, Ρεζά Παχλαβί.
Οι άλλες αναγνώσεις
Υπάρχουν βέβαια και διαφορετικές αναγνώσεις. Στη Λιβύη, οι αεροπορικές επιθέσεις του ΝΑΤΟ αποδείχθηκαν καθοριστικές για την πτώση του Μουαμάρ Καντάφι, αν και εκεί υπήρχε ήδη οργανωμένη ένοπλη αντιπολίτευση. Κάποιοι αναλυτές εκτιμούν ότι οι Ιρανοί έχουν αποδείξει πως είναι διατεθειμένοι να κάνουν τεράστιες θυσίες για να απαλλαγούν από την ηγεσία τους.
Οι επιθέσεις ΗΠΑ και Ισραήλ υπήρξαν πράγματι συντριπτικές. Εκτός από τον Χαμενεΐ, έχουν σκοτωθεί κορυφαίοι αξιωματούχοι της ασφάλειας και του στρατού. Παρ’ όλα αυτά, παραμένει ασαφές πώς νιώθει συνολικά η ιρανική κοινωνία. Κυκλοφορούν βίντεο τόσο πανηγυρισμών όσο και πένθους.
Οι περισσότεροι αναλυτές συμφωνούν μόνο σε ένα: το Ιράν θα αλλάξει. «Το καθεστώς όπως το γνωρίζουμε δεν θα συνεχίσει να υπάρχει», σημειώνουν. Όμως αυτό δεν σημαίνει ότι η αλλαγή θα είναι προς το καλύτερο — ούτε ότι οι πολίτες θα έχουν καθοριστικό λόγο στη διαμόρφωση της επόμενης ημέρας.
Είναι πιθανό να αναδειχθεί ένας νέος ηγέτης από το εσωτερικό του συστήματος ή να προκύψει μια νέα μορφή αυταρχικής διακυβέρνησης. Δεν αποκλείεται ακόμη και η βίαιη εσωτερική σύγκρουση μεταξύ φατριών.
Σε μια περίοδο βαθιάς αναταραχής και ανασφάλειας, οι Ιρανοί ίσως επικεντρωθούν πρωτίστως στην επιβίωσή τους. Όπως παρατηρεί μία αναλύτρια: «Οι άνθρωποι προσπαθούν να καταλάβουν τι έρχεται. Προς το παρόν, θα δώσουν προτεραιότητα στη δική τους επιβίωση».
