Την Τρίτη 26 Φεβρουαρίου διοργανώθηκε στο Κτήριο Κωστής Παλαμάς μια διεθνής διάσκεψη με τίτλο «Ο Αλ-Φαράμπι και η Ελληνική Φιλοσοφία».
Η διάσκεψη διοργανώθηκε σε συνεργασία του Εθνικού Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών με το Εθνικό Πανεπιστήμιο του Καζακστάν Αλ-Φαράμπι και την υποστήριξη της πρεσβείας του Καζακστάν στην Αθήνα.
Ο Αλ-Φαράμπι, γνωστός και ως Alfarabius στα λατινικά, θεωρείται ένας από τους μεγαλύτερους φιλοσόφους, πολυμαθείς και επιστήμονες του ισλαμικού χρυσού αιώνα (9ος-10ος αιώνας). Πέθανε το 950 μ.Χ. στη Δαμασκό και έζησε περίπου 80 χρόνια.
Προέλευση και εθνικότητα
Γεννήθηκε γύρω στο 870 μ.Χ. στην περιοχή Φαράμπ, που σήμερα αντιστοιχεί στο Οτράρ στο νότιο Καζακστάν, κοντά στον ποταμό Syr Darya.
Σύμφωνα με πολλές μεσαιωνικές πηγές και σύγχρονες καζακικές/τουρκικές ερμηνείες, καταγόταν από τουρκική οικογένεια – συχνά αναφέρεται ως al-Turki στο όνομά του.
Στο Καζακστάν θεωρείται εθνικός ήρωας επειδή η περιοχή Φαράμπ/Οτράρ ανήκει σήμερα στο έδαφός του και κατοικείτο από τουρκικά φύλα που αργότερα συνέβαλαν στον σχηματισμό του καζακικού έθνους.
Σε άλλες ερμηνείες θεωρείται περσικής καταγωγής ή από το σημερινό Αφγανιστάν, αλλά η πιο διαδεδομένη άποψη σήμερα, ειδικά στο Καζακστάν, την Τουρκία και το Ουζμπεκιστάν τον συνδέει με τουρκική/κεντροασιατική καταγωγή και συνεπώς με τους προγόνους των Καζάκων.
Γι’ αυτό ακριβώς ονομάζεται συχνά «ο Καζάκος φιλόσοφος». Δεν είναι ακριβώς «εθνικά Καζάκος» με τη σύγχρονη έννοια (το έθνος Καζάκων διαμορφώθηκε αργότερα), αλλά γεννήθηκε σε έδαφος που ανήκει σήμερα στο Καζακστάν.
Κύρια επιτεύγματα και φήμη
Ονομάστηκε «Δεύτερος Δάσκαλος» (Magister Secundus) μετά τον Αριστοτέλη (Πρώτος Δάσκαλος) από τους μεσαιωνικούς Ευρωπαίους και Άραβες.
Ήταν πολυμαθής και ασχολήθηκε εκτενώς με τη φιλοσοφία, τη λογική, την πολιτική θεωρία, την μεταφυσική, τη μουσική θεωρία, τα μαθηματικά και την αστρονομία.
Έγραψε πάνω από 100 έργα, πολλά από τα οποία είναι σχόλια/ερμηνείες στον Πλάτωνα και Αριστοτέλη, αλλά και πρωτότυπα.
Η ιδανική πόλη
Το πιο διάσημο έργο του: «Η Ιδανική Πόλη» περιγράφει την τέλεια πολιτεία, όπου φιλόσοφος-βασιλιάς (εδώ εμφανίζεται να εμπνέεται από τον Πλάτωνα) κυβερνά με σοφία, δικαιοσύνη και θρησκεία για να οδηγήσει τους ανθρώπους στην ευτυχία.
Στη μουσική ανέπτυξε θεωρία για όργανα, κλίμακες, ρυθμούς και θεωρείται πατέρας της αραβο-ισλαμικής μουσικής θεωρίας.
Συνδύασε αρμονικά την ελληνική φιλοσοφία με την ισλαμική θρησκεία, θεωρώντας τη φιλοσοφία και τη θρησκεία δύο δρόμους προς την ίδια αλήθεια.
Σύγχρονη κληρονομιά στο Καζακστάν
Το μεγαλύτερο πανεπιστήμιο της χώρας ονομάζεται Al-Farabi Kazakh National University (KazNU) στην Αλμάτι.
Το 2020 εορτάστηκε επίσημα 1150ή επέτειος γέννησής του με παγκόσμιες εκδηλώσεις.
Εμφανίζεται σε χαρτονομίσματα, γραμματόσημα, αγάλματα (π.χ. μπροστά από το πανεπιστήμιο) και σε πολλά ντοκιμαντέρ.
Η σχέση με τους έλληνες φιλοσόφους
Όπως σημειώνει ο κ Γεώργιος Αραμπατζής, καθηγητής Βυζαντινής Φιλοσοφίας, στο τμήμα φιλοσοφίας του ΕΚΠΑ «Ο Αλ-Φαράμπι, ο οποίος συχνά συνδέεται με το πνευματικό περιβάλλον της Κεντρικής Ασίας, αποτελεί έναν από τους πρώτους σημαντικούς συστηματοποιητές της αριστοτελικής λογικής στον ισλαμικό κόσμο. Επέκτεινε το αριστοτελικό Όργανο έτσι ώστε αυτό να συμπεριλάβει τη ρητορική και την ποιητική, ενσωματώνοντάς τες σε μια ευρύτερη θεωρία της γνώσης και της πολιτικής φιλοσοφίας. Το σημαντικό είναι ότι, για τον Αλ-Φαράμπι, ο Αριστοτέλης δεν κατείχε απλώς τη θέση της πνευματικής αυθεντίας, αλλά και εκείνη ενός προτύπου ορθολογικής έρευνας. Η ερμηνεία του ενσωμάτωσε την αριστοτελική φιλοσοφία σε μια κοσμολογία η οποία διαμορφώθηκε από τον θεωρητικό λόγο».
Ο Αλ-Φαράμπι είχε βαθιά και συστηματική σχέση με τους Έλληνες φιλοσόφους, ιδιαίτερα τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη, τους οποίους μελέτησε, σχολίασε και ενσωμάτωσε στην ισλαμική φιλοσοφία του.
Θεωρείται ο πρώτος μεγάλος μεσαιωνικός φιλόσοφος που συνέδεσε αρμονικά την ελληνική σκέψη με το Ισλάμ. Ηταν βαθιά αριστοτελικός σε πολλούς τομείς: λογική, μεταφυσική, ηθική, ψυχολογία και επιστήμες.
Έγραψε πολλά σχόλια σε έργα του Αριστοτέλη, όπως:
Στη Λογική: Βελτίωσε και ανέπτυξε την αριστοτελική λογική, κάνοντάς την βασικό εργαλείο για την ισλαμική φιλοσοφία.
Στα Φυσικά και Μεταφυσικά: Χρησιμοποίησε τις τέσσερις αιτίες του Αριστοτέλη, την έννοια της ουσίας, της κίνησης και της ψυχής.
Στα Ηθικά Νικομάχεια: Ενσωμάτωσε ιδέες για την ευδαιμονία (ευτυχία) ως στόχο της ζωής.
Πίστευε ότι η φιλοσοφία του Αριστοτέλη ήταν η πιο επιστημονική και λογική προσέγγιση για την κατανόηση του κόσμου. Το έργο του «Το Βιβλίο των Γραμμάτων» θεωρείται σχόλιο στη Μεταφυσική του Αριστοτέλη.
Η σχέση με τον Πλάτωνα είναι κυρίως σε θέματα πολιτικής και ιδεαλισμού. Το διάσημο έργο του «Η Ιδανική Πόλη» βασίζεται άμεσα στην Πολιτεία του Πλάτωνα.
Και οι δύο περιγράφουν μια ιδανική πολιτεία με ιεραρχική δομή. Ο κυβερνήτης είναι φιλόσοφος-βασιλιάς. Στον Αλ-Φαραμπί γίνεται προφήτης-φιλόσοφος ή ιμάμης-φιλόσοφος, που συνδυάζει σοφία, θρησκεία και πολιτική εξουσία. Η δικαιοσύνη, η αρμονία των τάξεων και η εκπαίδευση των πολιτών είναι κεντρικά θέματα και στα δύο βιβλία.
Ωστόσο, ο Αλ-Φαραμπί δεν αντιγράφει απλά. Προσθέτει νεοπλατωνικά στοιχεία (π.χ. θεωρία της εκπόρευσης – emanation) και ισλαμικά (θρησκεία ως «συμπλήρωμα» της φιλοσοφίας για τις μάζες).
Η σύγκριση μεταξύ της «Ιδανικής Πόλης» του Αλ-Φαραμπί και της «Πολιτείας» του Πλάτωνα είναι πολύ ενδιαφέρουσα, καθώς ο Αλ-Φαραμπί εμπνεύστηκε μεν άμεσα από τον Πλάτωνα, αλλά προσάρμοσε τις ιδέες του σε ισλαμικό πλαίσιο.
Ο Αλ-Φαραμπί πίστευε ότι ο Πλάτωνας και ο Αριστοτέλης συμφωνούν στις βασικές αλήθειες (π.χ. για τη δημιουργία του κόσμου, την αθανασία της ψυχής, την ηθική). Έγραψε έργο με τίτλο «Η Φιλοσοφία του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη», όπου παρουσιάζει τις διδασκαλίες τους ως συμπληρωματικές. Ακολουθούσε την ύστερη αρχαιότητα (Αλεξανδρινή σχολή, νεοπλατωνιστές όπως Πλωτίνος, Πορφύριος), που έβλεπαν αρμονία μεταξύ των δύο.
Βυζάντιο και Κεντρική Ασία
Όπως επισημαίνει ο κ Αραμπατζής «κατά τον Μεσαίωνα, υπήρξε ένας μετασχηματισμός και μια πνευματική αναδιαμόρφωση της αριστοτελικής φιλοσοφίας σε δύο διακριτές, αλλά
αλληλένδετες πολιτισμικές σφαίρες: το Βυζάντιο και την Κεντρική Ασία. Ενώ το Βυζάντιο διατήρησε και μετέδωσε το έργο του Αριστοτέλη μέσα σε ένα ελληνοχριστιανικό πνευματικό πλαίσιο, η Κεντρική Ασία -ιδιαίτερα μέσω της αραβο-ισλαμικής φιλοσοφικής παράδοσης- επανερμήνευσε και συστηματοποίησε την αριστοτελική σκέψη εντός νέων μεταφυσικών, επιστημονικών και θεολογικών οριζόντων».
Ο κ Αραμπατζής εξηγεί ότι αντί να αντιμετωπίζουν αυτές τις παραδόσεις ως παθητικοί θεματοφύλακες μιας σταθερής κλασικής κληρονομιάς, τόσο οι Βυζαντινοί όσο και οι Κεντροασιάτες φιλόσοφοι αναμόρφωσαν ενεργά τον Αριστοτέλη σύμφωνα με τα επιστημολογικά, θεολογικά και θεσμικά τους πλαίσια.
«Η Κεντρική Ασία γνώρισε τον Αριστοτέλη σε μεγάλο βαθμό μέσω μεταφράσεων στα αραβικά, ιδιαίτερα κατά την περίοδο των Αββασιδών. Η Κεντρική Ασία, αντί να είναι ένας περιφερειακός αποδέκτης, έγινε ένα σημαντικό κέντρο φιλοσοφικής δημιουργικότητας. Προσωπικότητες όπως ο Αλ-Φαράμπι και ο Ιμπν Σίνα (Αβικέννας), και οι δύο βαθιά συνδεδεμένοι με τον πνευματικό κόσμο της Υπερωξιανής και του Χορασάν, αναμόρφωσαν την αριστοτελική φιλοσοφία προς ένα μεταφυσικό και επιστημονικό σύστημα που θα επηρέαζε τόσο τον ισλαμικό κόσμο όσο και τον λατινικό σχολαστικισμό», σημειώνει.
Ο κ Αραμπατζής υπογραμμίζει ότι το μεταφραστικό κίνημα των Αββασιδών (8ος-10ος αιώνας) μετέτρεψε τον Αριστοτέλη σε Άραβα φιλόσοφο. «Ενώ πολλές μεταφράσεις έγιναν στη Βαγδάτη, η Κεντρική Ασία έπαιξε καθοριστικό ρόλο στο πνευματικό πλαίσιο που απορρόφησε και ανέπτυξε αυτό το φιλοσοφικό υλικό. Τα έργα του Αριστοτέλη μεταφράστηκαν όχι μόνο κυριολεκτικά αλλά και εννοιολογικά».
