Αν υποθέσουμε ότι ο ιστορικός του μέλλοντος, με ένα μεγεθυντικό φακό στο χέρι, θα ψάξει να εντοπίσει τη στιγμή που ο 21ος αιώνας άλλαξε ταχύτητα –κυριολεκτικά και μεταφορικά–, πιθανότατα δε θα σταθεί σε κάποια γεωπολιτική αναταραχή από αυτές που εσχάτως προκύπτουν με το καντάρι, αλλά θα εστιάσει στον Σεπτέμβριο του 2016.
Τότε που στο Πεκίνο γεννήθηκε το Douyin. Αυτό που με χρονοκαθυστέρηση γνωρίσαμε στη Δύση ως TikTok και στο οποίο αποδίδουμε πια λατρευτικές τιμές. Με σπονδή τον χρόνο και κυρίως τη συγκέντρωσή μας.
Σήμερα η πλατφόρμα που δημιουργήθηκε πριν από μία δεκαετία εκτιμάται ότι αριθμεί πλέον πλήρωμα 1,59 δισεκατομμυρίων πιστών. Έχει με άλλα λόγια εδραιώσει μια πολιτισμική κυριαρχία άνευ προηγουμένου.
Για να συλλάβει κανείς την τάξη του μεγέθους, αρκεί να θυμάται πως ο Χριστιανισμός και το Ισλάμ, δηλαδή οι δύο πιο διαδεδομένες θρησκείες στον κόσμο, ακολουθούνται –κατά προσέγγιση– από 2,5 και 2 δισεκατομμύρια πιστούς αντιστοίχως.
Είναι προφανές και αυτονόητο ότι το TikTok δεν είναι απλώς ένα ακόμα μέσο κοινωνικής δικτύωσης. Είναι μια πλατφόρμα που, όσο γιγαντώνεται, αποκαλύπτει πως εμφορείται από γνωρίσματα θρησκείας. Ή έστω δόγματος.
Και μάλιστα χωρίς να απεργάζεται μεταφυσικά μέσα, υποσχέσεις αιώνιας ζωής, θαύματα, μαγγανείες και άλλα τερτίπια στο κατώφλι των πυλών του ανεξήγητου. Αλλά επενδύοντας σε κάτι τόσο απλό και συνάμα πολύπλοκο όσο η λειτουργία του ανθρώπινου εγκεφάλου.
Facebook; Ποιο Facebook;
Ο αλγόριθμος αδιαφόρησε πλήρως για τις κοινωνικές μας διασυνδέσεις, τις οποίες είχαμε την ευκαιρία να συσφίξουμε και να αποδομήσουμε ώσπου να πεις Facebook, με την εφεύρεση των κοινωνικών δικτύων.
Το TikTok -με εκτιμώμενο τζίρο 28 δισεκατομμυρίων δολαρίων μόνο από διαφημιστικά έσοδα για το 2025 και αξία που υπολογίζεται από τους μετριοπαθείς αναλυτές στα 100 δισ.- μας έφερε σε επαφή όχι με εκείνο που γνωρίζουμε, αλλά με αυτό που επιθυμούμε.
Σαν ένας παρατηρητής που, μέσα από ένα σταμάτημα του βλέμματός μας στην οθόνη, κατάφερε να αποκωδικοποιήσει τα γούστα, τις φοβίες και τις εμμονές μας με χειρουργική ακρίβεια.
Με «τυράκι» τον «εκδημοκρατισμό» της δημιουργίας περιερχομένου, τις νέες μικρο-οικονομίες που πυροδότησε και την ταχύτητα διάχυσης της πληροφορίας έγινε ένας καθρέφτης μας τον οποίο δε χορταίνουμε να κοιτάμε.
Εγκέφαλος στην ομίχλη
Όχι χωρίς συνέπειες και απόνερα, που κάνουν τον ανθρώπινο εγκέφαλο να μοιάζει με τη συμβολή των λεωφόρων Πειραιώς και Χαμοστέρνας, έπειτα από ένα ημίωρο νεροποντής.
Σύμφωνα με τη νέα μελέτη της Αμερικανικής Ψυχολογικής Εταιρείας (APA) που δημοσιεύτηκε τον περασμένο Νοέμβριο και ήρθε να ταράξει τα λιμνάζοντα νερά της ψηφιακής μας μακαριότητας, ο όρος «brain rot» (σήψη εγκεφάλου) δεν είναι μόνο ένα ειρωνικό meme της Gen Z ή η απλώς η viral λέξη της χρονιάς για το 2024. Αλλά νευρογνωστική πραγματικότητα.
Η έκθεση με τίτλο «Feeds, Feelings, and Focus», η οποία βασίστηκε σε ανάλυση δεδομένων από 98.299 συμμετέχοντες σε 71 διαφορετικές έρευνες, επιβεβαίωσε πως το ατέρμονο σκρόλινγκ δε ροκανίζει –με διάθεση κοιλιόδουλου τερμίτη μόλις μυριστεί ξύλο– απλώς τον χρόνο μας, αλλά διαβρώνει τις εκτελεστικές λειτουργίες του εγκεφάλου μας.
Οι ερευνητές βρήκαν συνάψεις και συσχέτιση της κατανάλωσης βίντεο μικρής διάρκειας, όπως αυτά του TikTok ή των φτωχών συγγενών του (βλ. Instagram Reels, YouTube Shorts κλπ.) και την κατάρρευση της προσοχής μας.
Ο εγκέφαλος, βομβαρδισμένος από υπερδιεγερτικό και γρήγορο περιεχόμενο, μοιάζει να εθίζεται στην ταχύτητα και να «απονευρώνεται» απέναντι σε οποιαδήποτε δραστηριότητα απαιτεί υπομονή, όπως το διάβασμα, η επίλυση προβλημάτων ή η μάθηση.
Με απλά λόγια, η μελέτη περιγράφει πώς το ανθρώπινο μυαλό εκπαιδεύεται να βαριέται οτιδήποτε δεν του προσφέρει άμεση έκκριση ντοπαμίνης μέσα σε δευτερόλεπτα. Είναι σαν να αρθρώνεται για πρώτη φορά σε λέξεις η πνευματική μας ραθυμία, μια κατάσταση όπου η ικανότητα για κριτική σκέψη υποχωρεί μπροστά στην ανάγκη για φθηνή, γρήγορη, εύπεπτη και παθητική ψυχαγωγία.
Αν νιώθετε ότι δεν μπορείτε να τελειώσετε ούτε μια παράγραφο βιβλίου ή τη σκηνή μιας σειράς χωρίς να κοιτάξετε το κινητό σας, τώρα ξέρετε: δεν πρόκειται για κούραση. Αλλά για το σύμπτωμα ενός εγκεφάλου που, ενώ είναι επιδέξιος στα σπριντ των 15 δευτερολέπτων, σχεδόν έχει ξεχάσει να περπατάει.
Η μεγάλη ληστεία της υπομονής
Όμως πλέον το TikTok –παρεμπιπτόντως οι χρήστες του στην Ελλάδα υπολογίζονται σε 4,8 εκατομμύρια και εκτιμάται ότι σε ποσοστό 61% ανήκουν στο γυναικείο φύλο– είναι πια σάρκα από τη σάρκα, καταλύτης, αν όχι διαμορφωτής, του σύγχρονου πολιτισμού μας.
Τα βιβλία γράφονται πλέον για να γίνουν viral quotes, τα τραγούδια συντίθενται για να χωρέσουν σε λίγα δευτερόλεπτα, η πολιτική ασκείται με ατάκες που θα γεννήσουν συνθήματα του κάθετου κόσμου, αυτού που οριοθετούν οι αναλογίες της οθόνης του κινητού τηλεφώνου και στον οποίο κάθε ηγέτης (επιβάλλεται να) ακκίζεται απροσχημάτιστα και ανερυθρίαστα.
Αλλά και η αλήθεια –εντάξει, πολύ σχετικοποιημένη πια– είναι μια έννοια που δε διαβάζεται και δε διασταυρώνεται, αλλά «φαίνεται» και «ακούγεται».
Η ίδια η ζωή τελικά δεν βιώνεται πλέον ως μια συνεχής ροή και εναλλαγή, αλλά ως μια σειρά από ακανόνιστα θραύσματα, μονταρισμένα με γρήγορο ρυθμό. Το TikTok μας έμαθε να δυσφορούμε με οτιδήποτε απαιτεί ή προϋποθέτει υπομονή.
Και ίσως, αυτή η απώλεια της ικανότητας να περιμένουμε, να σκεφτούμε, να ονειροπολήσουμε, να μείνουμε άπραγοι κοιτώντας το ταβάνι, είναι το μεγαλύτερο τίμημα που πληρώσαμε.
Το χειρότερο απ’ όλα; Ακόμα κι αν αύριο το TikTok κατέβαζε ρολά, οι άνθρωποι έχουμε αλλάξει. Κυρίως χάσαμε –πιθανότατα οριστικά– το δικαίωμα και απεμπολήσαμε –οικειοθελώς– την υποχρέωση να βαριόμαστε.
Ευτυχώς δεν είναι μια πληροφορία που θα θυμόμαστε. Τι άλλωστε μπορούμε να συγκρατήσουμε πια για περισσότερο απ’ όσο κρατά ένα βίντεο στο TikTok; Το πείραμα πέτυχε. Το ερώτημα είναι αν παραμένουμε εθελοντές.
Οι φωτογραφίες για το άρθρο δημιουργήθηκαν με τη χρήση του Nano Banana Pro
