Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις και επιχειρήσεις κινούνται με ταχύτητα για να μειώσουν την έκθεσή τους στην αμερικανική τεχνολογία, τον στρατιωτικό εξοπλισμό και τους ενεργειακούς πόρους, καθώς οι διατλαντικές σχέσεις επιδεινώνονται, αναφέρει σε άρθρο του το Politico.
Για δεκαετίες, η Ευρωπαϊκή Ένωση βασιζόταν στις εγγυήσεις του ΝΑΤΟ για την ασφάλεια του μπλοκ και στην αμερικανική τεχνολογία για τη λειτουργία των επιχειρήσεών της. Οι απειλές του Ντόναλντ Τραμπ για την «κατάληψη» της Γροιλανδίας, καθώς και οι επιθετικές δηλώσεις μελών της κυβέρνησής του εις βάρος της Ευρώπης, έδωσαν νέα ώθηση στις εκκλήσεις των Ευρωπαίων ηγετών για «ανεξαρτησία».
«Αν θέλουμε να μας πάρουν ξανά στα σοβαρά, θα πρέπει να μάθουμε τη γλώσσα της πολιτικής ισχύος», δήλωσε την περασμένη εβδομάδα ο Γερμανός καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς. Από εντολές που απαγορεύουν σε δημόσιους υπαλλήλους τη χρήση αμερικανικών εργαλείων τηλεδιάσκεψης, μέχρι εμπορικές συμφωνίες με χώρες όπως η Ινδία και προσπάθειες διαφοροποίησης των ενεργειακών προμηθευτών της Ευρώπης, οι κινήσεις για τον περιορισμό της εξάρτησης από τις ΗΠΑ εντείνονται. Οι ηγέτες της ΕΕ προειδοποιούν ότι οι διατλαντικές σχέσεις δύσκολα θα επιστρέψουν στο προ-Τραμπ καθεστώς.
Όπως αναφέρει το Politico, αξιωματούχοι της ΕΕ τονίζουν ότι τα μέτρα αυτά συνιστούν «απομείωση ρίσκου» (de-risking) στη σχέση της Ευρώπης με τις ΗΠΑ και όχι «αποσύνδεση» (decoupling), ένας όρος που υποδηλώνει πλήρη ρήξη οικονομικών και στρατηγικών δεσμών. Μέχρι πρόσφατα, και οι δύο όροι χρησιμοποιούνταν κυρίως για τις ευρωπαϊκές προσπάθειες μείωσης της εξάρτησης από την Κίνα. Πλέον, χρησιμοποιούνται και σε σχέση με τις ΗΠΑ — τον μεγαλύτερο εμπορικό εταίρο και βασικό πάροχο ασφάλειας της Ευρώπης.
Η διαδικασία αποσύνδεσης βρίσκεται ακόμη σε αρχικό στάδιο. Οι ΗΠΑ παραμένουν μακράν ο σημαντικότερος εμπορικός εταίρος της Ευρώπης και θα χρειαστούν χρόνια μέχρι η Ένωση να μειώσει ουσιαστικά την εξάρτησή της από την αμερικανική τεχνολογία και στρατιωτική υποστήριξη, σύμφωνα με τον Ζαν-Λικ Ντεμαρτί, πρώην επικεφαλής της Γενικής Διεύθυνσης Εμπορίου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής επί προεδρίας Ζαν-Κλοντ Γιούνκερ.
«Σε ό,τι αφορά το εμπόριο, οι ΗΠΑ αντιπροσωπεύουν σημαντικό ποσοστό των εξαγωγών μας», δήλωσε στο Politico. «Είναι μεγάλο μέγεθος, αλλά δεν πρόκειται για ζήτημα ζωής και θανάτου».
Η στροφή προς τη διαφοροποίηση μακριά από τις ΗΠΑ έχει οδηγήσει τις Βρυξέλλες στη σύναψη εμπορικών συμφωνιών με το μπλοκ Mercosur της Λατινικής Αμερικής, την Ινδία και την Ινδονησία τους τελευταίους μήνες. Η Επιτροπή αναθεώρησε επίσης τη συμφωνία της με το Μεξικό και επανεκκίνησε τις παγωμένες διαπραγματεύσεις με την Αυστραλία.
Άμυνα της Ευρώπης: Από το ΝΑΤΟ στην ΕΕ
Από την ανάδυση της από τα ερείπια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, η Ευρώπη βασίστηκε στο ΝΑΤΟ για την ασφάλειά της — με τις ΗΠΑ να καλύπτουν το μεγαλύτερο μέρος της χρηματοδότησης. Σε σύνοδο εργασίας το Σαββατοκύριακο στο Ζάγκρεμπ της Κροατίας, συντηρητικοί Ευρωπαίοι ηγέτες, μεταξύ των οποίων και ο Μερτς, δήλωσαν ότι ήρθε η ώρα να ενισχυθεί η ρήτρα αμοιβαίας άμυνας της ΕΕ, η οποία δεσμεύει τα κράτη-μέλη να υπερασπιστούν οποιαδήποτε χώρα της Ένωσης δεχθεί επίθεση. Αν και υφίσταται από το 2009, το άρθρο 42.7 της ΕΕ θεωρούνταν έως τώρα περιττό, καθώς το άρθρο 5 του ΝΑΤΟ εξυπηρετούσε παρόμοιο σκοπό.
Ωστόσο, οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις αρχίζουν να αμφιβάλλουν αν οι ΗΠΑ θα έσπευδαν πράγματι να υπερασπιστούν την Ευρώπη.
Στο Ζάγκρεμπ, οι ηγέτες υιοθέτησαν τον νέο ρόλο της ΕΕ ως παράγοντα ασφάλειας, αναθέτοντας σε δύο —ακόμη μη κατονομαζόμενους— ηγέτες να καταρτίσουν γρήγορα σχέδια για τη μετατροπή της ρήτρας από απλή διακήρυξη σε στέρεη εγγύηση ασφάλειας.
«Για δεκαετίες, ορισμένες χώρες έλεγαν: «Έχουμε το ΝΑΤΟ, γιατί να έχουμε παράλληλες δομές;»», δήλωσε στο Politico ανώτερος διπλωμάτης της ΕΕ, υπό καθεστώς ανωνυμίας. Μετά τη ρητορική Τραμπ για τη Γροιλανδία, «βρισκόμαστε αντιμέτωποι με την αναγκαιότητα να δημιουργήσουμε στρατιωτικές δομές διοίκησης εντός της ΕΕ».
Σε σχόλια προς τους ευρωβουλευτές την περασμένη εβδομάδα, ο γενικός γραμματέας του ΝΑΤΟ, Μαρκ Ρούτε, ανέφερε ότι όποιος πιστεύει πως η Ευρώπη μπορεί να αμυνθεί χωρίς τις ΗΠΑ «συνεχίζει να ονειρεύεται».
Η Ευρώπη παραμένει σε μεγάλο βαθμό εξαρτημένη από τις αμερικανικές στρατιωτικές δυνατότητες, ιδίως στη στήριξη της Ουκρανίας απέναντι στη ρωσική εισβολή. Ωστόσο, ορισμένοι Ευρωπαίοι μιλούν πλέον ανοιχτά για το κόστος μείωσης της εξάρτησης από τις ΗΠΑ — και υποστηρίζουν ότι είναι διαχειρίσιμο.
Τεχνολογία: Teams εκτός, Visio εντός
Η αλλαγή κλίματος είναι πιο εμφανής στον τομέα της τεχνολογίας, όπου η ευρωπαϊκή εξάρτηση από πλατφόρμες όπως οι X, Meta και Google απασχολεί εδώ και χρόνια τους ψηφοφόρους της ΕΕ, όπως αποτυπώνεται στη στήριξη της ευρωπαϊκής νομοθεσίας για την τεχνολογία.
Η κυβέρνηση του Γάλλου προέδρου Εμμανουέλ Μακρόν σχεδιάζει να απαγορεύσει στους δημοσίους υπαλλήλους τη χρήση αμερικανικών εργαλείων τηλεδιάσκεψης. Άλλες χώρες, όπως η Γερμανία, εξετάζουν παρόμοια μέτρα.
«Είναι ξεκάθαρο ότι η Ευρώπη ζει τη στιγμή της ανεξαρτησίας της», δήλωσε η επίτροπος Τεχνολογίας της ΕΕ, Χένα Βίρκουνεν, σε συνέδριο του Politico την περασμένη εβδομάδα. «Τον τελευταίο χρόνο όλοι συνειδητοποίησαν πόσο σημαντικό είναι να μην εξαρτόμαστε από μία χώρα ή μία εταιρεία όταν πρόκειται για κρίσιμες τεχνολογίες».
Η Γαλλία προχωρά στην απαγόρευση χρήσης πλατφορμών όπως Google Meet, Zoom και Teams από δημόσιους λειτουργούς, σύμφωνα με κυβερνητικό εκπρόσωπο. Οι αξιωματούχοι θα στραφούν στο Visio, ένα εργαλείο τηλεδιάσκεψης που λειτουργεί σε υποδομές της γαλλικής εταιρείας Outscale.
Στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, βουλευτές καλούν την πρόεδρο Ρομπέρτα Μέτσολα να σταματήσει την χρήση αμερικανικού λογισμικού και υλικού, καθώς και ενός αμερικανικού συστήματος κρατήσεων ταξιδιών.
Στη Γερμανία, πολιτικοί ζητούν τη δημιουργία γερμανικού ή ευρωπαϊκού υποκατάστατου του λογισμικού της αμερικανικής εταιρείας ανάλυσης δεδομένων Palantir. «Τέτοιες εξαρτήσεις από κρίσιμες τεχνολογίες αποτελούν προφανώς σοβαρό πρόβλημα», δήλωσε ο βουλευτής του SPD και ειδικός σε θέματα αστυνόμευσης Σεμπάστιαν Φίντλερ.
Ακόμη και στην Ολλανδία, μία από τις πιο φιλοαμερικανικές χώρες της Ευρώπης, αυξάνονται οι εκκλήσεις να προστατευθούν ευαίσθητες τεχνολογίες από την αμερικανική επιρροή. Ολλανδοί βουλευτές εξετάζουν αίτημα που υπέγραψαν 140.000 πολίτες και ζητά από το κράτος να μπλοκάρει την εξαγορά εργαλείου κρατικής ψηφιακής ταυτοποίησης από αμερικανική εταιρεία.
Στο Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ στο Νταβός, στα τέλη Ιανουαρίου, η Γερμανίδα επιχειρηματίας Άννα Τσάιτερ ανακοίνωσε τη δημιουργία μιας ευρωπαϊκής πλατφόρμας κοινωνικής δικτύωσης με την ονομασία W, που φιλοδοξεί να ανταγωνιστεί το X του Έλον Μασκ, το οποίο έχει δεχθεί πρόστιμα για παραβίαση των κανόνων της ΕΕ για τη διαχείριση περιεχομένου. Η W θα φιλοξενεί τα δεδομένα της σε «ευρωπαϊκούς διακομιστές, ιδιοκτησίας ευρωπαϊκών εταιρειών» και θα δέχεται μόνο Ευρωπαίους επενδυτές.
Μέχρι στιγμής, οι Βρυξέλλες δεν έχουν αναλάβει σχετικές νομοθετικές πρωτοβουλίες. Ωστόσο, η επικείμενη νομοθεσία για υπηρεσίες cloud και τεχνητής νοημοσύνης αναμένεται να στείλει σαφή μηνύματα υπέρ της «ευρωπαϊκοποίησης» των τεχνολογικών λύσεων.
Ενέργεια: Ώρα για διαφοροποίηση
Παρόμοια τάση καταγράφεται και στον τομέα της ενέργειας. Οι ΗΠΑ καλύπτουν πάνω από το ένα τέταρτο των αναγκών της ΕΕ σε φυσικό αέριο, ποσοστό που αναμένεται να αυξηθεί περαιτέρω με την πλήρη απαγόρευση των ρωσικών εισαγωγών.
Ωστόσο, Ευρωπαίοι αξιωματούχοι προειδοποιούν για τον κίνδυνο αύξησης της εξάρτησης από τις ΗΠΑ και σε αυτόν τον τομέα. Οι διεκδικήσεις του Τραμπ στη Γροιλανδία αποτέλεσαν «σαφή αφύπνιση» για την ΕΕ, δείχνοντας ότι η ενέργεια δεν μπορεί πλέον να αντιμετωπίζεται αποκομμένα από τη γεωπολιτική, δήλωσε την περασμένη Τετάρτη ο επίτροπος Ενέργειας Νταν Γιόργκενσεν.
Η κρίση της Γροιλανδίας ενίσχυσε τους φόβους ότι η Ένωση κινδυνεύει να «αντικαταστήσει μία εξάρτηση με μία άλλη», πρόσθεσε, επισημαίνοντας ότι οι Βρυξέλλες εντείνουν τις προσπάθειες διαφοροποίησης, εμβαθύνοντας τις συνομιλίες με εναλλακτικούς προμηθευτές όπως ο Καναδάς, το Κατάρ και χώρες της Βόρειας Αφρικής, όπως η Αλγερία.
Οικονομία: Προς ευρωπαϊκά συστήματα πληρωμών
Στο μικροσκόπιο μπαίνουν και τα συστήματα πληρωμών, με βουλευτές να προειδοποιούν για υπερβολική εξάρτηση από αμερικανικές πλατφόρμες όπως οι Mastercard και Visa.
Το ψηφιακό ευρώ, η ψηφιακή μορφή μετρητών που ετοιμάζεται να εκδώσει η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα το 2029, στοχεύει στη μείωση αυτών των εξαρτήσεων και στη δημιουργία ενός πανευρωπαϊκού, κυρίαρχου μέσου πληρωμής. «Με το ψηφιακό ευρώ, οι Ευρωπαίοι θα παραμείνουν κύριοι των χρημάτων τους, των επιλογών τους και του μέλλοντός τους», είχε δηλώσει πέρυσι η πρόεδρος της ΕΚΤ Κριστίν Λαγκάρντ.
Στη Γερμανία, ορισμένοι πολιτικοί εκφράζουν ανησυχία για τους 1.236 τόνους χρυσού που φυλάσσονται στην Ομοσπονδιακή Τράπεζα της Νέας Υόρκης.
«Σε μια εποχή αυξανόμενης παγκόσμιας αβεβαιότητας και με την απρόβλεπτη πολιτική του προέδρου Τραμπ, δεν είναι πλέον αποδεκτό» να βρίσκεται τόσο μεγάλο μέρος των αποθεμάτων χρυσού στις ΗΠΑ, δήλωσε στο Der Spiegel η Μαρί-Άγκνες Στρακ-Τσίμερμαν, βουλευτής των Φιλελευθέρων και πρόεδρος της Επιτροπής Άμυνας της Bundestag.
Στρατιωτικές επενδύσεις: Ενίσχυση της ευρωπαϊκής ισχύος
Αρκετές ευρωπαϊκές χώρες πιέζουν ώστε τα κονδύλια της ΕΕ να κατευθύνονται κατά προτεραιότητα σε ευρωπαϊκούς κατασκευαστές μέσω ρητρών «Buy European». Μέχρι πριν από λίγα χρόνια, χώρες όπως η Πολωνία, η Ολλανδία ή τα κράτη της Βαλτικής δεν θα είχαν δεχθεί τέτοιες ρήτρες. Πλέον, ακόμη και αυτές στηρίζουν την ιδέα.
Πρόγραμμα της ΕΕ ύψους 150 δισ. ευρώ για την ενίσχυση των αμυντικών επενδύσεων, που οριστικοποιήθηκε τον Μάιο του περασμένου έτους, προβλέπει ότι το κόστος εξαρτημάτων προερχόμενων από χώρες εκτός ΕΕ και συνεργαζόμενα κράτη —όπως η Νορβηγία και η Ουκρανία— δεν θα ξεπερνά το 35%. Οι ΗΠΑ δεν θεωρούνται συνεργαζόμενη χώρα στο πλαίσιο του προγράμματος.
Προς το παρόν, τα ευρωπαϊκά κράτη εξακολουθούν να εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τις ΗΠΑ για κρίσιμες στρατιωτικές δυνατότητες, όπως επιτήρηση και αναγνώριση, πληροφορίες, στρατηγικές μεταφορές, αντιπυραυλική άμυνα και διαστημικά μέσα. Ωστόσο, το ισχυρό συντηρητικό Ευρωπαϊκό Λαϊκό Κόμμα (ΕΛΚ) επισημαίνει ότι ακριβώς αυτοί οι τομείς πρέπει να ενισχυθούν από ευρωπαϊκές δυνατότητες.
Όταν οι ηγέτες του ΕΛΚ συμφώνησαν στον οδικό χάρτη του 2026 στο Ζάγκρεμπ, δήλωσαν ότι η αρχή «Buy European» θα πρέπει να ισχύσει και για την επικείμενη πρόταση της Επιτροπής για κοινές προμήθειες.
Ο τίτλος του οδικού χάρτη του ΕΛΚ για το 2026; «Ώρα για ανεξαρτησία».
