Με αφορμή το δεύτερο επεισόδιο της σειράς ντοκιμαντέρ τεσσάρων επεισοδίων, του «ΒΗΜΑΤΟΣ», «Κώστας Σημίτης: Η εποχή της Ευρώπης» ανατρέχουμε σε ορισμένες από τις πιο κομβικές στιγμές της πρωθυπουργικής πορείας του έλληνα πολιτικού, οι οποίες αποτέλεσαν και κομβικές στιγμές της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας.
Αναμφίβολα, μέσα σε αυτές περιλαμβάνονται η εκλογή του Κώστα Σημίτη, μέσω του θυελλώδους συνεδρίου του 1996, στην προεδρία του ΠΑΣΟΚ, το κραχ του ελληνικού χρηματιστηρίου το 1999 και φυσικά η ένταξη της Ελλάδας στην Οικονομική και Νομισματική Ένωση, τη ζώνη του Ευρώ.
Η διαδοχή του Ανδρέα Παπανδρέου
Τριάντα χρόνια συμπληρώνονται τις ημέρες αυτές, από την 18η Ιανουαρίου 1996, την ημέρα που ο Κώστας Σημίτης ανέβηκε για πρώτη φορά στον πρωθυπουργικό θώκο.
Τρεις ημέρες πριν, στις 15 Ιανουαρίου, ο ασθενής πρωθυπουργός Ανδρέας Παπανδρέου, είχε υπογράψει την επιστολή παραίτησής του, στο Ωνάσειο νοσοκομείο όπου νοσηλευόταν.
Στις 18 Ιανουαρίου συγκαλείται η Κοινοβουλευτική Ομάδα του κυβερνώντος κόμματος, του ΠΑΣΟΚ, για να εκλέξει νέο πρωθυπουργό. Οι υποψήφιοι είναι τρεις: Κώστας Σημίτης, Άκης Τσοχατζόπουλος, Γεράσιμος Αρσένης.
«ΤΟ ΒΗΜΑ», 14.1.1996, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» Ι «ΤΑ ΝΕΑ»
Στην πρώτη ψηφοφορία οι Κώστας Σημίτης και Άκης Τσοχατζόπουλος ισοψηφούν με 53 ψήφους ενώ ο Γεράσιμος Αρσένης με 50 ψήφους, τίθεται εκτός μάχης.
Την ίδια ημέρα το απόγευμα, γίνεται δεύτερη ψηφοφορία και πρωθυπουργός εκλέγεται ο Κώστας Σημίτης με 86 ψήφους, έναντι 75 του Άκη Τσοχατζόπουλου. Πέντε μέλη της Κοινοβουλευτικής Ομάδας ψήφισαν λευκό.
«ΤΟ ΒΗΜΑ», 21.1.1996, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» Ι «ΤΑ ΝΕΑ»
Εποχή Σημίτη
H εκλογή του, ως πρωθυπουργού στις 18 Ιανουαρίου 1996, αποτέλεσε την αφετηρία της εποχής Σημίτη για το ΠΑΣΟΚ και την Ελλάδα.
Το πρώτο αυτό βήμα θα ολοκληρωθεί λίγους μήνες αργότερα, στο ταραχώδες 4ο Συνέδριο του ΠαΣοΚ στις 30 Ιουνίου 1996, όταν ο Κώστας Σημίτης θα εκλεγεί πρόεδρος του κινήματος με ποσοστό περίπου 53% έχοντας αντίπαλό του και πάλι τον Άκη Τσοχατζόπουλο, ο οποίος συγκέντρωσε περίπου το 46% των ψήφων.
«ΤΟ ΒΗΜΑ», 30.6.1996, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» | «ΤΑ ΝΕΑ»
Χαρακτηριστικό των συνθηκών που επικρατούσαν εντός του ΠαΣοΚ την περίοδο εκείνη είναι η ακόλουθη αναφορά του «ΒΗΜΑΤΟΣ», που υπογράφει “Ο Αιρετικός” στο φύλλο της 7 Ιουλίου 1996:
«Για την πλειονότητα των πολιτικών – όπως μαρτυρούν οι δημοσκοπήσεις – η εκλογή του κ. Σημίτη στην προεδρία του ΠαΣοΚ όχι απλώς δεν αποτέλεσε έκπληξη αλλά εθεωρείτο και επιβεβλημένη.
»Τα περισσότερα, όμως των στελεχών του μηχανισμού του ΠαΣοΚ θεωρούσαν κάτι τέτοιο όχι απλώς αδιανόητο αλλά και “αφύσικο”. Κατά παράδοση, ο κ. Κώστας Σημίτης ήταν το ισχυρό μεν αλλά απολύτως μοναχικό στέλεχος στη μακρά διαδρομή του στο ΠαΣοΚ.
«ΤΟ ΒΗΜΑ», 7.7.1996, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» Ι «ΤΑ ΝΕΑ»
»Επί είκοσι σχεδόν έτη δεν διέθετε ούτε “ομάδα” ούτε καν τον στοιχειώδη προσωπικό κομματικό μηχανισμό. Το ερώτημα για τα στελέχη της Χαριλάου Τρικούπη είναι επίμονο, βασανιστικό και αξεδιάλυτο ακόμα: πώς κατόρθωσε το πιο μοναχικό στέλεχος του ΠαΣοΚ να είναι σήμερα πρόεδρος, με τη μεγάλη πλειοψηφία των συνέδρων;
»Τι μεσολάβησε λοιπόν και το “μοναχικό στέλεχος” επιβλήθηκε ως επικεφαλής ενός μεγάλου ρεύματος πλειοψηφίας;».
Το κραχ του ελληνικού χρηματιστηρίου
Μία από τις πιο βαριές σκιές στα χρόνια της πρωθυπουργίας του Κώστα Σημίτη αποτελεί η υπόθεση του κραχ του ελληνικού χρηματιστηρίου, η οποία από πολλούς έχει χαρακτηριστεί ως σκάνδαλο.
«ΤΟ ΒΗΜΑ», 21.2.1999, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» Ι «ΤΑ ΝΕΑ»
Βρισκόμαστε στα τέλη Σεπτεμβρίου 1999.
Για πολλούς μήνες το Χρηματιστήριο Αθηνών κατέγραφε ένα εντυπωσιακότατο ράλι ανόδου. Μεγάλο τμήμα της ελληνικής κοινωνίας, άνθρωποι που ουδεμία σχέση είχαν με τον κόσμο των επενδύσεων και του χρηματιστηρίου, θαμπωμένοι από τη θεαματική αυτή άνοδο αλλά και παραπλανημένοι από δημόσιες εξαγγελίες επιχειρηματιών αλλά και δημόσιων λειτουργών, έσπευσαν να επενδύσουν οικονομίες μιας ζωής ακόμα και σε μετοχές άγνωστων εταιρειών μηδαμινής δραστηριότητας και κύρους, αγνοώντας το ρίσκο που έπαιρναν.
«ΤΟ ΒΗΜΑ», 25.9.1999, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» | «ΤΑ ΝΕΑ»
Στις 23 Σεπτεμβρίου 1999, έρχονται τα πάνω κάτω και ύστερα από συνεχείς και εκκωφαντικές πτώσεις στις τιμές των μετοχών, εκατοντάδες χιλιάδες επενδυτές χάνουν υπέρογκα ποσά.
Η Δήμητρα Κρουστάλλη σε άρθρο της στο «ΒΗΜΑ» τον Νοέμβριο του 2023, μεταξύ άλλων αναφέρεται και σε όσα σχετικά με την υπόθεση αυτή έγραψε ο Κώστας Σημίτης στα βιβλία του «Πολιτική για μια δημιουργική Ελλάδα 1996 – 2004» και «Δρόμοι ζωής» (Εκδόσεις Πόλις).
«Στις 23 Σεπτεμβρίου 1999 έγινε το τραυματικό κραχ στο ελληνικό χρηματιστήριο και χιλιάδες “επενδυτές” είδαν τις οικονομίες και τις περιουσίες τους να εξανεμίζονται. Ο Σημίτης αναφέρεται στην “χρηματιστηριακή έξαρση” του 1999, που αυξήθηκαν ταυτόχρονα οι τιμές και η αξία των συναλλαγών.
“Αυτό σήμαινε δύο πράγματα. Πρώτον, αυξήθηκε το σύνολο των επενδυτών που συναλλάσσονταν, δεύτερον, ο μέσος επενδυτής συναλλασσόταν όλο και περισσότερο με πυκνότερες αγοραπωλησίες. Είναι εμφανές ότι ο μέσος επενδυτής από συνετός αποταμιευτής μακροχρόνιων τοποθετήσεων έτεινε να γίνει κυνηγός βραχυπρόθεσμου υπερκέρδους”.
»Ταυτόχρονα για τους επιχειρηματίες “η γρήγορη άνοδος των τιμών έδωσε την αίσθηση ότι μπορούσαν να συγκεντρώσουν φθηνά κεφάλαια και έσπευσαν να το κάνουν όσο πιο γρήγορα γινόταν”.
»[Ο Κώστας Σημίτης] αναφέρεται στις προειδοποιήσεις αρμόδιων παραγόντων του τραπεζικού τομέα, οι οποίες είτε λοιδορήθηκαν είτε προκάλεσαν παρέμβαση της δικαιοσύνης.
»Αποφεύγει, όμως, την αυτοκριτική για μια από τις μελανές σελίδες της πρωθυπουργίας του, που και ο ίδιος αναγνωρίζει ότι συνέβαλε στην εκλογική ήττα του 2004».
O Kώστας Σημίτης με τη σύζυγό του, Δάφνη
H ένταξη στην ΟΝΕ
Μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις που αντιμετώπισε η ελληνική οικονομία και κοινωνία και ένας από τους μεγαλύτερους στόχους που έθεσε ο ίδιος ο Κώστας Σημίτης ήταν η ένταξη της Ελλάδας στη ζώνη του Ευρώ.
Με άρθρο του στο «ΒΗΜΑ» τον Ιανουάριο του 2025 ο Γιάννης Στουρνάρας, νυν διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδος, και άλλοτε στενός συνεργάτης του Κώστα Σημίτη αναφέρει:
«Η ένταξη της Ελλάδας στη ζώνη του ευρώ, το 2001, αποτέλεσμα μιας έντονης και πολύχρονης προσπάθειας επίτευξης των ονομαστικών κριτηρίων σύγκλισης του Μάαστριχτ, αποτελεί κατά την άποψή μου το μεγαλύτερο επίτευγμα στη σύγχρονη οικονομική ιστορία της χώρας, σφραγίζοντας τον ευρωπαϊκό προσανατολισμό της και τοποθετώντας τη στο κέντρο των ευρωπαϊκών εξελίξεων.
»Ελυσε, επίσης, άπαξ διά παντός το πρόβλημα της νομισματικής και συναλλαγματικής αστάθειας που ταλάνισε την Ελλάδα μεγάλα χρονικά διαστήματα από την εθνική της ανεξαρτησία και μετά. Το ίδιο, παρεμπιπτόντως, συμβαίνει ακόμα με πολλές μικρές, ανοιχτές οικονομίες, ευρωπαϊκές ή μη.
«ΤΟ ΒΗΜΑ», 20.6.2000, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» Ι «ΤΑ ΝΕΑ»
»Δεν είναι τυχαίο ότι πολλές χώρες-μέλη της Ευρωπαϊκής Ενωσης αιτούνται σήμερα τη συμμετοχή τους στη ζώνη του ευρώ (τελευταία εισήλθε την 1.1.2024 η Κροατία), ενώ ευημερούσες χώρες-μέλη, όπως η Σουηδία και η Δανία, προσαρμόζουν τη νομισματική τους πολιτική ώστε τα εθνικά τους νομίσματα να ακολουθούν την πορεία του ευρώ (“they are shadowing the euro”), προσαρμογή η οποία συνήθως επιτυγχάνεται με επιτόκια νομισματικής πολιτικής υψηλότερα από τα αντίστοιχα επιτόκια του ευρώ, ενώ ουδεμία έχουν επιρροή στις αποφάσεις που καθορίζουν την πορεία του ευρώ».
Η κατηγορία για παραποίηση στοιχείων
Στα χρόνια που ακολούθησαν, εντός και εκτός ελληνικών συνόρων εκφράστηκε η άποψη ότι η κυβέρνηση Σημίτη παραποίησε στοιχεία της ελληνικής οικονομίας προκειμένου να πετύχει την είσοδο της Ελλάδας στην ευρωζώνη.
Ως προς αυτές τις κατηγορίες, το ίδρυμα Κωνσταντίνου Σημίτη αναφέρει στην επίσημη ιστοσελίδα του:
«Όσοι ισχυρίζονται ότι η Ελλάδα κακώς συμμετέχει στην ΟΝΕ προβάλλουν συνήθως το επιχείρημα ότι η χώρα δήθεν παραποίησε τα στοιχεία της οικονομίας της για να επιτύχει την είσοδο στην ΟΝΕ.
»Η νεοεκλεγμένη κυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας στις εκλογές του 2004, τέσσερα χρόνια μετά την έγκριση των στοιχείων της ένταξης της Ελλάδας, είχε την εξαιρετικά ατυχή πολιτική έμπνευση να αλλάξει τον τρόπο καταγραφής των αμυντικών δαπανών, με σκοπό να ελαφρύνει το δημοσιονομικό βάρος κατά την περίοδο που θα κυβερνούσε.
»Η ατυχής αυτή έμπνευση συνίστατο ουσιαστικά στην αλλαγή της μέχρι τότε ακολουθούμενης μεθόδου καταγραφής της δαπάνης αμυντικών εξοπλισμών κατά την ημερομηνία παραλαβής του υλικού, και στην υιοθέτηση της μεθόδου καταγραφής της δαπάνης κατά την ημερομηνία πληρωμής των προκαταβολών.
»Η μετάθεση του χρόνου καταγραφής των δαπανών, από τα μελλοντικά έτη (οπότε θα γινόταν η παραλαβή) στα προγενέστερα (οπότε πληρώθηκαν οι προκαταβολές), επέτρεψε στην κυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας να φορτώσει τα έξοδα στο παρελθόν. Απέκτησε έτσι μεγαλύτερο περιθώριο δαπανών για το μέλλον, τηρώντας το καθορισμένο από την Ένωση ανώτατο επιτρεπτό όριο του ελλείμματος, 3% του ΑΕΠ.
»Η αλλαγή της μεθοδολογίας αύξησε τα προγενέστερα του 2004 κρατικά ελλείμματα. Ξεκίνησε έτσι μια περίοδος έντονης αμφισβήτησης και δυσφήμησης της Ελλάδας. Υπήρχαν και άλλα στοιχεία, η ορθότητα των οποίων αμφισβητήθηκε. Αφορούσαν τα ελλείμματα των οργανισμών κοινωνικής ασφάλισης, τα χρέη των νοσοκομείων, ή τις συναλλαγές μεταξύ του Δημοσίου και των δημοσίων επιχειρήσεων.
»Οι διαφορές εκτιμήσεων οφείλονταν σε λόγους μεθοδολογικούς και ήταν από καιρό γνωστές. Δεν προέκυπταν από ψευδή αναφορά των δεδομένων. Η αποφασιστική διαφορά ως προς το ύψος του ελλείμματος προέκυπτε, πάντως, από τις στρατιωτικές δαπάνες.
Πρωτοσέλιδα
»Το σύνθημα “η Ελλάδα μπήκε με πλαστά στοιχεία στην Ευρωζώνη” έγινε πρωτοσέλιδο σε πολλές εφημερίδες σε όλο τον κόσμο. Υιοθετήθηκε, δυστυχώς, από πολλούς πολιτικούς στην Ευρωζώνη , και επαναλαμβάνεται μέχρι σήμερα. Η κατηγορία αυτή, όμως, παραβλέπει τα γεγονότα. Διότι, ακόμη και με την αλλαγή της μεθοδολογίας και σύμφωνα με τα αναθεωρημένα στοιχεία, το κρατικό έλλειμμα του έτους κρίσεως (1999) έγινε 3,1% του ΑΕΠ, από 2,5% προηγουμένως. Για την ακρίβεια, έγινε 3,07%, σύμφωνα με τη Eurostat (AMECO).
»Το έλλειμμα αυτό παραμένει χαμηλότερο από το αντίστοιχο αναθεωρημένο έλλειμμα άλλων χωρών-μελών, που αξιολογήθηκαν μετά στοιχεία του έτους 1997 προκειμένου να αποτελέσουν το “πρώτο κύμα” των χωρών-μελών που δημιούργησαν την Ευρωζώνη το έτος 1999. Από την ιστοσελίδα της AMECO, προκύπτει ότι και πολλές άλλες χώρες-μέλη εισήλθαν στην Ευρωζώνη με κρατικό έλλειμμα υψηλότερο του 3,1% του ΑΕΠ. Το έλλειμμα της Ισπανίας ήταν 3,3% του ΑΕΠ, της Πορτογαλίας 3,4%, και της Γαλλίας 3,3%.
Κώστας Σημίτης
»Αυτά τα ανώτερα από το όριο ελλείμματα προέκυψαν, όπως και στην περίπτωση της Ελλάδας, έπειτα από αλλεπάλληλες επανεξετάσεις των στοιχείων από τη Eurostat. Μόνο, όμως, για την Ελλάδα έγινε λόγος για “δημιουργική λογιστική”.
»Μόνο η Ελλάδα αναφερόταν διαρκώς στη διεθνή συζήτηση, μολονότι η Ισπανία και η Πορτογαλία παρουσίαζαν επίσης προβλήματα. Μόνο στην Ελλάδα η κυβέρνηση κατηγορούσε συστηματικά στο εσωτερικό και στο εξωτερικό την προηγούμενή της κυβέρνηση για παραπλάνηση και εξαπάτηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της διεθνούς κοινής γνώμης.
»Η ευθύνη για ό,τι συνέβη βαραίνει ασφαλώς την τότε κυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας. Βαραίνει όμως και τη διοίκηση της Eurostat αλλά και την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, που υιοθέτησαν τα δημοσιονομικά στοιχεία τα οποία απέστειλε η νέα τότε ελληνική κυβέρνηση. Δεν κάλεσαν επίσημα ούτε την Τράπεζα της Ελλάδος ούτε τον Υπουργό Οικονομικών της προηγούμενης κυβέρνησης να εκφράσουν τη γνώμη τους.
»Είναι, μάλιστα, εντελώς παράλογο αυτό που συνέβη μετά, το 2006: η Eurostat έκρινε ότι η ορθή μέθοδος καταγραφής της δαπάνης αμυντικών εξοπλισμών ήταν αυτή τής παραλαβής του υλικού, η μέθοδος δηλαδή που ακολουθούσε η Ελλάδα πριν από το 2004. Χώρες που δεν εφάρμοζαν αυτή τη μέθοδο θα έπρεπε να την ακολουθήσουν, από το 2005 και μετά. Όμως, παρά την απόφαση αυτή, η Eurostat δεν προχώρησε στην αναδρομική διόρθωση των στοιχείων: το 3,07% του ΑΕΠ κρατικό έλλειμμα για την Ελλάδα το 1999, όπως προέκυψε από την απογραφή, διατηρήθηκε, ενώ θα έπρεπε να προσαρμοσθεί στη νέα απόφαση.
»Η ασήμαντη -0,07% του ΑΕΠ- απόκλιση από το όριο της Συνθήκης, που υιοθετήθηκε άκριτα από τα διοικητικά όργανα της Ευρωζώνης, έγινε έτσι η αφορμή να απαξιωθεί μια τιτάνια προσπάθεια οικονομικής προσαρμογής».
«ΤΟ ΒΗΜΑ», 14.4.2002, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» Ι «ΤΑ ΝΕΑ»
Αντίλογος
Από την άλλη πλευρά, ο αρθρογράφος του «ΒΗΜΑΤΟΣ» και για πολλά χρόνια διευθυντής του εμβληματικού οικονομικού εντύπου, Οικονομικός Ταχυδρόμος και πρώην ευρωβουλευτής της Νέας Δημοκρατίας έγραφε στο «ΒΗΜΑ» τον Απρίλιο του 2002 στο άρθρο του με τίτλο «Η “δημιουργική λογιστική”»:
«(…) Ως αρμόδιος όμως εισηγητής στο Ευρωκοινοβούλιο για την εφαρμογή του Συμφώνου Σταθερότητας και ύστερα από ενημέρωσή μου από τα αρμόδια όργανα της ΕΕ οφείλω να υπογραμμίσω ότι φθάνει το τέλος της συνεχιζόμενης “δημιουργικής” λογιστικής, καθώς ως τον προσεχή Ιούλιο η Eurostat (Στατιστική Υπηρεσία της ΕΕ) οφείλει να καλέσει την Ελλάδα (μαζί με την Αυστρία, τη Φινλανδία, την Ιταλία και την Ιρλανδία) να αναπροσαρμόσουν τα μεγέθη των δημόσιων ελλειμμάτων και του δημόσιου χρέους, ώστε να περιλαμβάνουν και τα σημερινά παραλειπόμενα κονδύλια και μάλιστα αναδρομικά. Ε
»Επίσης ομάδα εμπειρογνωμόνων επανεξετάζει το ζήτημα και αναμένεται να υποβάλει σχετικές συστάσεις.
»Αν συμβεί αυτό, τότε είναι ενδεχόμενο τα περίφημα πλεονάσματα του προϋπολογισμού μας να ξαναγίνουν ελλείμματα και το δημόσιο χρέος να διογκωθεί απότομα και να πάνε περίπατο οι επίσημοι δείκτες που το θέλουν μειούμενο. Οπότε θα φανεί καλύτερα ότι μπήκαμε ξυπόλυτοι στα αγκάθια της ΟΝΕ και ότι ο προγραμματισμός για τη χρηματοδότηση του ασφαλιστικού αλλά και άλλες γενναιόδωρες επαγγελίες θα βρεθούν εντελώς στον αέρα».
