Βιβλία

Στέφανος Τραχανάς
Μεγάλη επιστήμη, ενδιαφέρουσες ζωές
Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης,
Δεκέμβριος 2014, σελ. 77.
Εκδοση εκτός σειράς

Ποτέ δεν μπόρεσα να δικαιολογήσω μέσα μου την άποψη ότι «το δώρο δεν δωρίζεται». Ισως διότι για εμένα πραγματικό δώρο κάνεις όταν δίνεις στον άλλον κάτι που ήταν δικό σου ή που θα ήθελες πολύ ευχαρίστως να το κρατήσεις και για τον εαυτό σου. Οπότε δεν έχει σημασία η προέλευσή του. Οι Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης μού έκαναν δώρο ένα μικρό στο σχήμα του βιβλίο με 77 σελίδες σχετικό με τους πρωταγωνιστές της κβαντικής επανάστασης και χαίρομαι διότι μπορώ κι εγώ με τη σειρά μου να το δωρίσω (έμμεσα) στους αναγνώστες του ΒΗΜΑScience. Διότι τα ηλεκτρονικά μέσα αποθήκευσης και διάδοσης μας το επιτρέπουν, αφού το περιεχόμενο του βιβλίου αυτού είναι αναρτημένο σε μορφή pdf στην ηλεκτρονική διεύθυνση www.cup.gr και προσφέρεται δωρεάν.

Ο,τι διατίθεται δωρεάν δεν σημαίνει βέβαια πως αξίζει να μπαίνει στη μνήμη του υπολογιστή μας. Τα συγκεκριμένα κείμενα του κ. Στέφανου Τραχανά, γνωστού όχι μόνον ως εξαιρετικού καθηγητή στα μαθήματα τα σχετικά με την Κβαντομηχανική στο Πανεπιστήμιο της Κρήτης αλλά και ως ψυχής των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων Κρήτης (ΠΕΚ), έχουν γραφτεί, όπως σημειώνει ο ίδιος: «Για να αποτελέσουν μέρος της “Βιβλιοθήκης”, ενός ειδικού διαδικτυακού βιβλίου κβαντικής φυσικής που κι αυτό γράφτηκε για να προσφέρεται δωρεάν. Να είναι ελεύθερα προσβάσιμο από διαδικτυακούς φοιτητές που παρακολουθούν ένα αντίστοιχο διαδικτυακό μάθημα. Οπου η “Βιβλιοθήκη” σχεδιάστηκε να είναι εκείνο το ξεχωριστό μέρος αυτού του ηλεκτρονικού βιβλίου που ούτε διδάσκεται ούτε εξετάζεται. Αλλά απευθύνεται σ’ εκείνους τους φοιτητές –τους “επιζώντες” του εκπαιδευτικού μας συστήματος –που θα ‘θελαν να μάθουν κάτι πέρα από κάθε εξεταστική σκοπιμότητα: Αποκλειστικά για τη δική τους ολοκλήρωση ως σκεπτόμενων ανθρώπων και πολιτών».

Είναι αλήθεια πως όταν είσαι φοιτητής, στις θετικές επιστήμες εννοώ (γιατί γύρω από αυτές έμαθα κάποια λίγα πράγματα), στα ονόματα δίπλα στους τύπους και στις εξισώσεις δίνεις τόση σημασία συνήθως όση και στις πινακίδες με τα ονόματα των δρόμων την ώρα που αγχωμένος προσπαθείς να φθάσεις στη σωστή διεύθυνση για μια σημαντική συνάντηση. Αργότερα συνειδητοποιείς πως το να ξέρεις περισσότερα για τη ζωή τους και τον επαγγελματικό τους περίγυρο δεν είναι εντελώς άχρηστη γνώση. Είναι άνευ σημασίας το να γνωρίζεις ότι τα σχετικά με τις συμμετρικές εξισώσεις γράφτηκαν από τον Γκαλουά μέσα σε μία νύχτα, την παραμονή μιας θανάσιμης μονομαχίας, ή ότι ο Αμπελ των ελλειπτικών συναρτήσεων πέθαινε της πείνας; Και αν για κάποιους η απάντηση είναι ναι, δεν έχει σημασία τουλάχιστον το να γνωρίζεις τη «μέθοδο Fermi», δηλαδή τον εξαιρετικά ευφυή τρόπο του ιταλού αυτού φυσικού να κάνει απλές εκτιμήσεις, έτσι στα όρθια, για την τάξη μεγέθους κάποιων φαινομένων όπως η ισχύς της πρώτης δοκιμαστικής έκρηξης μιας ατομικής βόμβας; Ενα κέρδος διά βίου. Και αυτό μαζί με πολλά άλλα τέτοια υπάρχει στις 77 σελίδες του βιβλίου.

Planck, Einstein, Rutherford, Bohr, Compton, De Broglie, Schroedinger, Born, Heisenberg, Pauli, Dirac και Fermi είναι κατά τον συγγραφέα οι πρωταγωνιστές της κβαντικής επανάστασης. Από τότε δηλαδή, στις αρχές του προηγούμενου αιώνα, που έγινε συνείδηση στους φυσικούς ότι υπάρχει ένας μικρόκοσμος, που χωράει μέσα σε κάθε άτομο, και αυτός έχει δικούς του νόμους, κανόνες κίνησης και συμπεριφοράς, και μάλιστα αρκετά διαφορετικούς από τον άλλο κόσμο, έξω από τα άτομα, τον λεγόμενο μακρόκοσμο. Στον μικρόκοσμο έχουν πέραση οι νόμοι της κβαντομηχανικής. Στο βιβλίο δεν υπάρχει ούτε μία εξίσωση, αλλά ο συγγραφέας έχοντας στέρεα γνώση των αρχών αυτού του σημαντικότατου μικρόκοσμου αλλά και της υπόλοιπης φυσικής μπορεί να κλείνει σε μία φράση σελίδες ολόκληρες με τύπους και εξισώσεις, όπως εκεί που αναφέρει ότι: «Αφετηρία του Αϊνστάιν όπως και του Χάιζεμπεργκ αργότερα είναι η ιδέα ότι τα φυσικά μεγέθη δεν πρέπει να ορίζονται αφηρημένα αλλά σε στενή σύνδεση με τον τρόπο που μετριούνται. Ετσι η διαστολή του χρόνου για έναν κινούμενο παρατηρητή προκύπτει φυσιολογικά από τον τρόπο λειτουργίας ενός στοιχειώδους ρολογιού».

Οποτε έχει τύχει να συζητήσω με τον Σ.Τ. πάντα βρήκαμε θέματα να… διαφωνήσουμε και ομολογώ ότι σε αυτές τις σελίδες βρήκα κάποιες αφορμές για συζήτηση αλλά ήταν λιγότερες από όσες περίμενα. Θα ήθελα πολύ να είχε συμπεριλάβει και τον David Bohm, για να μάθω την άποψή του για τον αμφιλεγόμενο αυτόν φυσικό και φιλόσοφο. Επίσης νομίζω πως βλέπει με κάποια επιείκεια τα χρόνια του Fermi στην Ιταλία του Μουσολίνι και την αντίδρασή του στους αντιεβραϊκούς νόμους μόνον όταν το μαχαίρι έφθασε κοντά και στη σύζυγό του. Επίσης δεν κατάλαβα το νόημα της φράσης «Και αν η θρησκεία επιβιώνει μέχρι σήμερα –συνεχίζει ο Ντιράκ σε μια τυπικά μεσοπολεμική αριστερή τοποθέτηση –είναι γιατί αποδεικνύεται πολύ χρήσιμη στις εκμεταλλεύτριες τάξεις» (μόνον οι «μεσοπολεμικοί αριστεροί» πιστεύουν κάτι τέτοιο;) ενώ μου φαίνεται κάπως αντιφατική φιλολογικά η έκφραση: «μόνο με καθεδρικό ναό –στην πιο απέριττη γοτθική εκδοχή του –μπορεί να παρομοιωθεί».

Αλλά όλα αυτά είναι τίποτε μπροστά στο πολύτιμο δώρο που συνιστούν οι 77 σελίδες, δίνοντας επιπλέον την αφορμή για να ψάξει ο αναγνώστης για πιο ολοκληρωμένες βιογραφίες των πρωταγωνιστών.