Οι 600 έλληνες εβραίοι που βγήκαν στο βουνό

ΟΙωσήφ Νισσήμ είδε το φως στην οδό Σαρανταπόρου, στη Θεσσαλονίκη, το 1919. Ηταν το τέταρτο παιδί της εβραϊκής οικογένειας του εμπόρου Γαβριήλ Νισσήμ και της Μαρίας Αμπαστάδο και μεγάλωσε σε ένα γαλλόφωνο σπίτι με καλή παιδεία. Υπηρετούσε ως δόκιμος στη Σχολή Εφέδρων Αξιωματικών Πεζικού όταν ήχησαν οι σειρήνες της 28ης Οκτωβρίου. Αγαπώντας τη στρατιωτική ζωή και μισώντας διπλά τους Γερμανούς, ως εβραίος και έλληνας στρατιώτης, αποφάσισε να συνεχίσει τον πόλεμο έστω και μόνος του.

Τις ημέρες της γερμανικής εισβολής βρέθηκε σε ένα καΐκι με προορισμό την Κρήτη. Μετά την ηρωική άμυνα στο νησί επιβιβάστηκε στο βρετανικό καταδρομικό HMS Warspite και έφθασε στην Αλεξάνδρεια. Κατά τη διάρκεια των επιχειρήσεων κατά των γερμανικών στρατευμάτων στη Μέση Ανατολή παρασημοφορήθηκε με το Χρυσούν Αριστείο Ανδρείας, τη μεγαλύτερη τιμή προς έλληνα μαχητή εβραϊκού θρησκεύματος στη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Οταν επέστρεψε στην Αθήνα ξαναβρήκε τους γονείς και τα τρία αδέλφια του Ηλία, Ερρίκο και Δώρα που είχαν κρυφθεί. Η μεγαλύτερη αδελφή του Ρασέλ χάθηκε στο Αουσβιτς.

Η παραπάνω ιστορία αναδεικνύεται μέσα από μια έκθεση που στοχεύει στο να καταρρίψει ένα από τα στερεότυπα: ότι ο εβραίοι οδηγήθηκαν σαν πρόβατα στη ναζιστική σφαγή. Με τίτλο «Συναγωνιστής. Ελληνες εβραίοι στην Εθνική Αντίσταση», η έκθεση που θα φιλοξενείται από την Τετάρτη 17 Απριλίου και για έναν χρόνο στο Εβραϊκό Μουσείο Ελλάδος θέλει να αναδείξει το ακριβώς αντίθετο.

«Μέσα από την έκθεση αποδεικνύεται ότι περισσότεροι από 600 έλληνες εβραίοι –για 500 εκ των οποίων έχουμε διασταυρώσει με διάφορες έρευνες και μαρτυρίες τα ονόματά τους –πολέμησαν ενεργά στην Αντίσταση μαζί με τους χριστιανούς συναγωνιστές τους σε ισότιμη βάση» λέει η διευθύντρια του Μουσείου και επιμελήτρια της έκθεσης κυρία Ζανέτ Μπατίνου. «Μεταξύ αυτών πολλές γυναίκες. Αυτό το υπογραμμίζω με δέος διότι κατά τη διάρκεια της προετοιμασίας της έκθεσης πολλές φορές αναρωτήθηκα τι θα είχα κάνει εκείνη την εποχή ως εβραία που είμαι. Τότε πολλές νεαρές γυναίκες πήραν τα βουνά. Σε πολλές περιπτώσεις παντρεύτηκαν έλληνες χριστιανούς συναγωνιστές και η ζωή τους άλλαξε για πάντα. Η έκθεση αποδεικνύει επίσης ότι, εκτός από τους εβραίους που ήταν ιδεολογικά τοποθετημένοι και κίνησαν το οικοδόμημα της συμμετοχής τους στην Αντίσταση, ακόμη και εκείνοι που έφυγαν για να σώσουν τη ζωή τους πολέμησαν με νύχια και με δόντια. Και αυτό το αναφέρουν πρώτοι απ’ όλους οι έλληνες χριστιανοί συμπολεμιστές τους».

«Οι πρώτοι δύο μήνες στάθηκαν το πύρινο καμίνι που μας ατσάλωσε. Οι κακουχίες ήταν τρομερές. Μας έλειπαν τα πάντα: τροφή, στέγη, ύπνος, εφόδια. Είχαμε μόνο ένα ύψιστο αγαθό: την ελευθερία. Για να σκορπίσουμε το αίσθημα της πείνας και του κρύου το ρίχναμε στο τραγούδι. Και ύστερα από περιπετειώδεις νυχτερινές πορείες μέσω των βουνών Τζένας, Καϊμακτσαλάν και Σινιάτσικο φθάσαμε στα τέλη του Μάη στην Ελεύθερη Ελλάδα, στη Δυτική Μακεδονία» αναφέρει ένας άλλος εβραίος Ελληνας, ο Ιωσήφ Μάτσας, καθηγητής Γυμνασίου στο χωριό Μεγάλη Βρύση του Κιλκίς. Τον Απρίλιο του 1943 εγκατέλειψε τη θέση του και ακολούθησε μια ομάδα 50 ανταρτών, εκ των οποίων οι δέκα θεσσαλονικείς εβραίοι που κρύβονταν στα δάση του Πάικου, πάνω από τα Γιαννιτσά.

Κατά την Αντίσταση έγινε πραγματικότητα και η υπέρβαση των διακρίσεων. Παρά την αγραμματοσύνη και τις προκαταλήψεις που επιβίωναν στον αγροτικό κόσμο της υπαίθρου, κυριαρχούσε μια υψηλή αίσθηση αλληλεγγύης που συγκροτούσε ιδανικές συνθήκες συνύπαρξης χριστιανών και εβραίων. Στο αντάρτικο ο κοινός αντιφασιστικός αγώνας και οι σκληρές συνθήκες υπό τις οποίες αυτός διεξαγόταν ακύρωναν στην πράξη οποιουσδήποτε κοινωνικούς, ταξικούς και φυλετικούς διαχωρισμούς.

Ο Δαβίδ Μπρούδο από τη Θεσσαλονίκη διηγιόταν πάντα ότι στο Αρχηγείο Παρνασσίδας του ΕΛΑΣ γιόρταζε το χριστιανικό Πάσχα στον Παρνασσό μαζί με αντάρτες και χωρικούς που γνώριζαν την εβραϊκή ταυτότητά του. «Τον πόνο της κατατρεγμένης φυλής τον νιώθουμε σαν πόνο δικό μας. Κάθε Ελληνας πρέπει να διαμαρτυρηθεί για τα μαρτύρια των εβραίων. Είναι ένα μέρος της φασιστικής κτηνωδίας που χτυπά τον έναν ή τον άλλον και όλους μαζί» αναφέρει η Προκήρυξη Εθνικής Αλληλεγγύης του ΚΚΕ της εποχής που μεταξύ άλλων τεκμηρίων παρουσιάζεται στην έκθεση.

Τα έγγραφα που παρουσιάζονται από τα αρχεία του ΚΚΕ αποτελούν ως επί το πλείστον πρωτότυπο υλικό. Σύμφωνα με την κυρία Μπατίνου, οι συντελεστές της έκθεσης (για την οποία δούλεψε, μεταξύ άλλων, ο ιστορικός Ιάσονας Χανδρινός) συνάντησαν μεγάλες δυσκολίες στη συγκέντρωση των εκθεμάτων διότι οι άνθρωποι, λόγω των γνωστών συνθηκών του Εμφυλίου που ακολούθησε, έκρυβαν βαθιά σε συρτάρια, σε φακέλους, στα ρούχα τους και αλλού τα αποδεικτικά της συμμετοχής τους στην Αντίσταση.

Η έκθεση πλαισιώνεται από εκπαιδευτικά προγράμματα. Εχει δε ιδιαίτερη σημασία ότι πραγματοποιείται στo πλαίσιo προγραμματικής συμφωνίας συνεργασίας με την πρεσβεία της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας στην Αθήνα και το Εβραϊκό Μουσείο Ελλάδας.