Σε μια σειρά δοκιμίων που άρχισαν να δημοσιεύονται από το 1958 σε διάφορα περιοδικά και συγκεντρώθηκαν το 1962 σε τόμο με τίτλο Προφίλ του μέλλοντος ο Αρθουρ Κλαρκ αναφερόταν εκτενώς σε ένα πλήθος πιθανών εφευρέσεων. Εξέχουσα θέση ανάμεσα στις ευφάνταστες αλλά διόλου εξωπραγματικές, όπως αποδείχθηκε, ιδέες του είναι και αυτή για την «παγκόσμια βιβλιοθήκη», τη δημιουργία της οποίας τοποθέτησε στο έτος 2005. Το πρόγραμμα ψηφιοποίησης όλων των βιβλιοθηκών από την εταιρεία Google λοιπόν αποτελεί εφαρμογή μιας ιδέας αυτού του εμπνευσμένου οραματιστή και χαλκέντερου επιστήμονα και συγγραφέα.
Πρώτα συγγραφέας
Πλήρης ημερών (στα 91 του χρόνια) έφυγε την περασμένη Τετάρτη ο Αρθουρ Κλαρκ. Είχε φροντίσει από πολύν καιρό ν’ αφήσει οδηγίες σχετικά με τα της ταφής του, που θα έπρεπε να έχει αυστηρά κοσμικό χαρακτήρα. «Απολύτως καμία θρησκευτική τελετουργία που να σχετίζεται με οποιοδήποτε δόγμα δεν πρέπει να συνοδεύσει την κηδεία μου» ήταν η γραπτή εντολή του – αυτονόητη για έναν άνθρωπο ο οποίος είχε πει παλαιότερα ότι η θρησκεία υπήρξε «το αναγκαίο κακό στην παιδική ηλικία του είδους μας».
Οταν κάποτε ρωτήθηκε από τους δημοσιογράφους, η πολυσχιδής αυτή προσωπικότητα είπε ότι από όλες του τις δραστηριότητες για ένα μόνο πράγμα θα ήθελε να τον θυμούνται: το συγγραφικό του έργο. Οχι για τις εξερευνήσεις του τού υποβρύχιου κόσμου, ούτε για τη συμβολή του στην ανάπτυξη του συστήματος δορυφορικών επικοινωνιών, αλλά για τα μυθιστορήματα και τα διηγήματά του. Για αυτά άλλωστε έγινε παγκοσμίως γνωστός. Ωστόσο ο επιστήμονας Κλαρκ δεν μπορεί να αγνοηθεί. Ενα παράδειγμα και μόνον αρκεί: Οι γεωστατικοί δορυφόροι (που κινούνται σε τροχιά 33.000 χλμ. πάνω από τον Ισημερινό) προέκυψαν από δική του ιδέα – όπως και από τις σχετικές αναλύσεις του. Γι’ αυτό άλλωστε και η τροχιά τους ονομάζεται τροχιά Κλαρκ.
Κλαρκ, Λεμ και Ασίμοφ
Την παγκόσμια φήμη την οφείλει στο συγγραφικό του έργο, αλλά αποφασιστικό ρόλο γι’ αυτό έπαιξε ο κινηματογράφος. Ειδικότερα η κλασική ταινία του Στάνλεϊ Κιούμπρικ «2001, η Οδύσσεια του Διαστήματος» που βγήκε στις αίθουσες το 1968. Το ομώνυμο μυθιστόρημα, το οποίο ο Κλαρκ έγραψε ταυτοχρόνως με το σενάριο, υπήρξε μία από τις μεγαλύτερες παγκόσμιες επιτυχίες. Σήμερα πολλοί τον θεωρούν, μαζί με τον Ασίμοφ, τον μεγαλύτερο συγγραφέα επιστημονικής φαντασίας. Αυτό βεβαίως είναι υπερβολικό, γιατί άλλοι τόσοι θα έλεγαν ότι το Σολάρις του Στανισλάβ Λεμ είναι ισάξιο (ή και ανώτερο) από την Οδύσσεια του Διαστήματος και η βασισμένη στο μυθιστόρημα του Λεμ ταινία του Ταρκόφσκι εφάμιλλη τουλάχιστον της ταινίας του Κιούμπρικ.
Δεν πρέπει επίσης να λησμονεί κανείς ότι τόσο τα ρομπότ του Ασίμοφ όσο και η ιδέα περί τεχνικής νοημοσύνης του Κλαρκ, που αποτελεί κεντρικό θέμα στην Οδύσσεια του Διαστήματος, έχουν την απαρχή τους σε θεατρικό έργο του τσέχου συγγραφέα Κάρελ Τσάπεκ των αρχών του 20ού αιώνα, στον οποίο οφείλεται και η πατρότητα της λέξης ρομπότ. (Τα ρομπότ τα συνέλαβε ο ευφυής Τσέχος ως ένας είδος μαριονετών της τεχνολογίας.) Η αλληλεπίδραση όμως επιστήμης και λογοτεχνίας (και τέχνης γενικότερα) είναι, όπως θα έλεγε ο Κίπλινγκ, «μια άλλη ιστορία». Επί του προκειμένου, οι ομοιότητες και οι διαφορές δεν έχουν και τόση σημασία, γιατί η περίπτωση του Αρθουρ Κλαρκ σηματοδοτεί την πορεία του μεταπολεμικού κόσμου στην πιο μεγάλη του ίσως στιγμή: την κατάκτηση του Διαστήματος.
Το καλοκαίρι του 1969, έναν χρόνο μετά την έκδοση της Οδύσσειας του Διαστήματος, οι κάτοικοι του πλανήτη μας παρακολουθούσαν με κομμένη την ανάσα στις τηλεοράσεις τους τον Λιούις Αρμστρονγκ, τον πρώτο άνθρωπο που πατούσε το πόδι του στη Σελήνη. Ηταν μια νέα θαυμαστή εν πολλοίς εποχή και ο Αρθουρ Κλαρκ ανήκε σε όσους την προανήγγειλαν.
Μακριά από τις δυτικές μητροπόλεις
Και όμως αυτός ο οραματιστής που συνέδεσε το όνομά του με τόσες επιστημονικές κατακτήσεις, τις μετέτρεψε σε γοητευτικές αφηγήσεις ικανές να συγκινήσουν τους πάντες σε όλα τα μήκη και τα πλάτη της γης, ο άνθρωπος της εποχής του που ερχόταν από το μέλλον ή καλύτερα που έφερε το μέλλον σε ένα παρόν όπου η ανθρωπότητα εξακολουθεί να ταλαιπωρείται από τις παιδικές της ασθένειες και αμαρτίες (τον πόλεμο, την υπανάπτυξη, τα φυλετικά μίση και τη φτώχεια), επέλεξε να ζήσει από το 1956 στη Σρι Λάνκα (τότε ονομαζόταν Κεϋλάνη) και να πεθάνει στην πρωτεύουσά της, το Κολόμπο.
Για τον ίδιο ήταν σημαντικότερο να ζει σε μια περιοχή του πλανήτη όπου ο ενάλιος πλούτος δεν έχει ακόμη καταστραφεί και δεν είναι τόσο έντονα τα προβλήματα των σύγχρονων δυτικών μητροπόλεων (ατμοσφαιρική και ηχητική ρύπανση, συνωστισμός, άγχος). Είχε μεγαλύτερη σημασία και από το γεγονός ότι η αμερικανική Υπηρεσία Αεροναυτικής και Διαστήματος τον είχε ανακηρύξει επίτιμο μέλος της και από το χρίσμα του ιππότη που έλαβε το 2000 «για τις υπηρεσίες του στη λογοτεχνία». Η απόφαση είχε ληφθεί το 1998, αλλά έπειτα από επιθυμία του Κλαρκ η σχετική τελετή έλαβε χώρα στο Κολόμπο δύο χρόνια αργότερα. Αιτία ήταν το δημοσίευμα της βρετανικής εφημερίδας ταμπλόιντ «The Sunday Mirror» που τον κατηγορούσε για παιδεραστία. Η έρευνα της αστυνομίας της Σρι Λάνκα απέδειξε ότι η κατηγορία ήταν ανυπόστατη.
«Δεν ενηλικιώθηκε ποτέ»
Από τα πάμπολλα βιβλία που δημοσίευσε όσο ζούσε (ο Κλαρκ έγραφε κατά ριπάς, και μάλιστα υπήρχαν περιπτώσεις όπου εξέδιδε και τρία βιβλία τον χρόνο) ξεχωρίζουν οι τέσσερις Οδύσσειές του: η 2001, Η Οδύσσεια του Διαστήματος (1968), η Οδύσσεια 2010 (1982), η Οδύσσεια 2061 (1988) και η Τελική Οδύσσεια 3001 (1997). Ακόμη, τα μυθιστορήματα Οι πηγές του Παραδείσου (1979), Ραντεβού με τον Ράμα (1972) και Ο κήπος του Ράμα (1991). Από τα αναρίθμητα άρθρα, δοκίμια και μελέτες του είναι δύσκολο να ξεχωρίσει κανείς κάποιο. Ας σημειώσω μόνο ότι το από πολλές πλευρές σημαδιακό βιβλίο του Η εξερεύνηση του Διαστήματος το εξέδωσε το 1951.
Στις 27 Δεκεμβρίου πέρυσι, με τη συμπλήρωση των 90 του χρόνων, ο Αρθουρ Κλαρκ έγραψε στο βίντεο ένα μήνυμα με το οποίο αποχαιρετούσε τους φίλους του. Ηδη τα αναπνευστικά προβλήματα από τα οποία ταλαιπωρούνταν τον τελευταίο καιρό είχαν γίνει πιο έντονα και έβλεπε ότι το τέλος ήταν κοντά. Δεν είναι γνωστό τι θα γραφεί στην πλάκα του τάφου του, αλλά είναι πολύ πιθανόν αυτό που είπε όταν τον ρώτησαν κάποτε: «Δεν ενηλικιώθηκε ποτέ, αλλά δεν σταμάτησε να μεγαλώνει».
