Ο πρεσβευτής της επιστήμης
Ενας έλληνας επιστήμονας λαμβάνει την ανώτατη τιμητική διάκριση του Προγράμματος Περιβάλλοντος του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών. Τη παρουσία 160 υπουργών Περιβάλλοντος από όλο τον κόσμο, στον εορτασμό της δεκάτης επετείου από την υπογραφή του Πρωτοκόλλου του Μόντρεαλ για την προστασία του στρώματος του όζοντος, ο καθηγητής της Φυσικής της Ατμόσφαιρας Χρήστος Ζερεφός τιμάται για την προσφορά του στην επιστήμη και στην προστασία του περιβάλλοντος. Μαζί του τιμάται και η χώρα μας και ο κυματισμός της ελληνικής σημαίας κατά την ώρα της βράβευσής του συγκινεί τον καθηγητή, ο οποίος δεν μπορεί να μη σημειώσει την απουσία ελληνικής αποστολής…
Ελληνας, γεννημένος στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου, ο Χρήστος Ζερεφός πρωτοστάτησε στις έρευνες οι οποίες κατέδειξαν τη σημασία της καταστροφής του στρώματος του όζοντος για το περιβάλλον. Με έδρα το Πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης και συνεργασίες με εργαστήρια σε ολόκληρο τον κόσμο, ο καθηγητής συνεχίζει και σήμερα τις έρευνές του, ενώ παράλληλα ως εμπειρογνώμων του ΟΗΕ και της ΕΕ σε θέματα περιβάλλοντος εισηγείται μέτρα τα οποία έχουν άμεσο αντίκτυπο στην καθημερινή ζωή μας και στο μέλλον μας.
Τον αναζητήσαμε μετά τη βράβευσή του προκειμένου να γνωρίσουμε τον άνθρωπο που αποτελεί καλό πρεσβευτή της επιστήμης μας στο εξωτερικό και να μάθουμε «από πρώτο χέρι» τα τελευταία περιβαλλοντικά νέα. Τον συναντήσαμε κατά τη διάρκεια της σύντομης παραμονής του στην Αθήνα και μας ενημέρωσε χωρίς να μας χρυσώσει το χάπι. Το περιβάλλον θέλει συνειδητή προσπάθεια για να είναι υγιές. Από όλους μας…
Ενα διεθνές βραβείο, με το οποίο στο παρελθόν έχουν τιμηθεί τρεις κάτοχοι του βραβείου Νομπέλ, δεν είναι μικρή διάκριση. Πώς αισθάνεστε;
«Αισθάνομαι ικανοποίηση, όχι μόνο γιατί ανταμείβονται οι πολυετείς κόποι μου για την προστασία του στρώματος του όζοντος, αλλά και γιατί η βράβευση αυτή προβάλλει τη χώρα μας στο εξωτερικό και αποτελεί παράδειγμα για τους συνεργάτες μου και για τους νεότερους έλληνες συναδέλφους».
Ποιες είναι οι ως τώρα εκτιμήσεις σας για την πορεία του Πρωτοκόλλου του Μόντρεαλ;
«Οπως ξέρετε, το Πρωτόκολλο υπεγράφη πριν από δέκα χρόνια στο Μόντρεαλ, μετά από τη δημοσιοποίηση των επιστημονικών ευρημάτων τα οποία απεδείκνυαν τους κινδύνους από τη μείωση του στρώματος του όζοντος. Είναι δε το πρώτο πρωτόκολλο για την προστασία του περιβάλλοντος το οποίο προβλέπει τη συνεχή αναθεώρησή του με βάση τα επιστημονικά δεδομένα. Ως σήμερα έχει τροποποιηθεί τέσσερις φορές και, είναι χαρακτηριστικό, πάντα προς το αυστηρότερο. Βέβαια, θα πρέπει να σας πω ότι τα μέτρα που ελήφθησαν δεν είναι τόσο αυστηρά όσο εμείς, οι επιστήμονες, θα θέλαμε. Είναι όμως ένα σημαντικό βήμα προς τη σωστή κατεύθυνση και αυτό που καθιστά το Πρωτόκολλο του Μόντρεαλ ακόμη πιο σημαντικό είναι το γεγονός ότι έχει υπογραφεί από 162 χώρες, η δε εφαρμογή του οδήγησε παγκοσμίως στη μείωση κατά ένα εκατομμύριο τόνους των ουσιών που καταστρέφουν το όζον».
Πώς καταφέρατε να γίνει παγκοσμίως αποδεκτό ένα πρωτόκολλο του οποίου οι οικονομικές συνέπειες θα μπορούσαν να είναι δυσβάστακτες για κάποιες χώρες, αν όχι για όλες;
«Είναι γεγονός ότι στις αρχές υπήρξε μεγάλος σκεπτικισμός, ειδικά από τις μεγάλες βιομηχανίες χημικών, οι οποίες δεν μπορούσαν να πιστέψουν πως ένας ολόκληρος κλάδος, αυτός της παραγωγής των χλωροφθορανθράκων (οι οποίοι ευθύνονται για την καταστροφή του στρώματος του όζοντος), θα έπρεπε να αντικατασταθεί από κάποιον άλλον. Αυτό ήταν κάτι το πρωτοφανές στα χρονικά της βιομηχανίας. Ωστόσο, το πρόβλημα της καταστροφής του στρώματος του όζοντος δεν είναι πρόβλημα το οποίο αφορά μόνον κάποιες χώρες. Είναι ένα παγκόσμιο πρόβλημα και, ευτυχώς, ως τέτοιο αντιμετωπίστηκε. Ακόμη και αυτές οι κολοσσιαίες βιομηχανίες, των οποίων ο ετήσιος προϋπολογισμός ξεπερνά τον προϋπολογισμό της χώρας μας, πείστηκαν ότι είχαν συμφέρον να επενδύσουν στην ανάπτυξη υποκαταστάτων τα οποία δεν καταστρέφουν το περιβάλλον».
Υπάρχει κάτι το οποίο θυμόσαστε από εκείνη την εποχή της προσπάθειας να πείσετε τη διεθνή κοινότητα να υιοθετήσει απαγορεύσεις με τρομερό κόστος;
«Υπήρξαν τότε προτάσεις οι οποίες ήταν πολύ αστείες. Πολλοί πίστευαν ότι θα μπορούσαμε να κλείσουμε τις τρύπες του όζοντος με το να παράγουμε όζον και να το στείλουμε στην ατμόσφαιρα με πυραύλους! Βεβαίως αυτό είναι ανέφικτο επιστημονικώς».
Γιατί;
«Δεν μπορούμε να κλείσουμε το όζον σε ένα μπουκάλι. Το όζον παράγεται με τη βοήθεια της ηλιακής ενέργειας και καταστρέφεται συνεχώς. Βρίσκεται δηλαδή σε μια κατάσταση δυναμικής ισορροπίας, η οποία δυστυχώς έχει διαταραχθεί από τις επεμβάσεις μας. Μόνον αν πάψει ο άνθρωπος να το καταστρέφει, θα μπορέσει να επανέλθει στα επίπεδα όπου βρισκόταν το 1970».
Αλήθεια, πόσο χρόνο μας πήρε να κατανοήσουμε τη σημασία του όζοντος για την ατμόσφαιρα; σε πόσο χρόνο καταφέραμε να προκαλέσουμε την καταστροφή του και σε πόσο χρόνο ελπίζουμε να την επανορθώσουμε;
«Στα πρώτα πενήντα χρόνια του αιώνα μας κατανοήσαμε βασικά πράγματα για την ατμόσφαιρα, ενώ στα τελευταία είκοσι έγινε αντιληπτή τόσο η σημασία του όζοντος όσο και οι μηχανισμοί που το συντηρούν στην ατμόσφαιρα. Αρχίσαμε να καταστρέφουμε το στρώμα του όζοντος όταν κατά τις τελευταίες δεκαετίες έγινε ευρεία χρήση των χλωροφθορανθράκων στη βιομηχανία και θα χρειαστούν περί τα εβδομήντα χρόνια για να αποκαταστήσουμε την προκληθείσα βλάβη, υπό τον όρο ότι το Πρωτόκολλο του Μόντρεαλ δεν θα καταστρατηγείται. Υπολογίζεται ότι τα κέρδη από το λαθρεμπόριο απαγορευμένων από το Πρωτόκολλο ουσιών ανέρχονται σε δισεκατομμύρια δολάρια».
Δηλαδή, χρειάζεται τριπλάσιος χρόνος για να αποκαταστήσουμε το στρώμα του όζοντος απ’ ό,τι χρειάστηκε για να το καταστρέψουμε. Γιατί ήταν τόσο γρήγορη η καταστροφή του;
«Κοιτάξτε, παρά το γεγονός ότι οι περισσότεροι από εμάς έχουμε συνδέσει τους χλωροφθοράνθρακες με τα αεροζόλ, στην πραγματικότητα η χρήση τους είναι τόσο ευρεία ώστε δεν θα ήταν υπερβολή να πούμε πως ολόκληρη η βιομηχανία βασίστηκε σε αυτούς. Εκατομμύρια τόνοι χρησιμοποιήθηκαν στην ψύξη, στα αφρώδη πλαστικά, στην πυρόσβεση κλπ.».
Γιατί χρησιμοποιήθηκαν τόσο πολύ αυτές οι ενώσεις; Δεν είχαμε υποπτευθεί τότε την τοξικότητά τους;
«Οχι, δεν είχαμε αντιληφθεί την επικινδυνότητά τους πριν από το 1972. Οι ενώσεις αυτές έχουν ιδιαίτερα επιθυμητά χαρακτηριστικά για τη βιομηχανία, διότι είναι αδρανείς. Ωστόσο είναι αδρανείς εδώ και όχι στα ύψη της ατμόσφαιρας στα οποία εντοπίζεται το όζον».
Πώς το αντιληφθήκαμε αυτό;
«Οταν άρχισε να καταρρέει το όζον στην Ανταρκτική ως αποτέλεσμα των χαμηλών θερμοκρασιών που επικρατούν εκεί και της συσσώρευσης ενεργού χλωρίου στη στρατόσφαιρα. Και δυστυχώς αυτό που συνέβη εκεί, στα μεγάλα γεωγραφικά πλάτη του Νοτίου Ημισφαιρίου, προβλέπεται να επαναληφθεί και στα μεγάλα γεωγραφικά πλάτη του Βορείου. Με δεδομένο δε ότι αυτά είναι κατοικημένες περιοχές, αντιλαμβάνεστε ότι το πρόβλημα μπορεί να είναι πολύ σοβαρό».
Εχω την υποψία ότι για ένα μεγάλο μέρος της κοινής γνώμης η τρύπα του όζοντος σχετίζεται με την ηλιοθεραπεία…
«Ακριβώς. Αλλά αυτό είναι ίσως η λιγότερο σοβαρή συνέπεια από τη δημιουργία της τρύπας του όζοντος, αφού το κοινό, αν ενημερωθεί σωστά, μπορεί να προστατεύεται. Οι πραγματικά οδυνηρές συνέπειες είναι οικολογικές και οικονομικές (οι υπεριώδεις ακτινοβολίες καταστρέφουν τη φωτοσυνθετική ικανότητα των φυτών και αλλοιώνουν πολλά υλικά). Περιττό δε να πούμε ότι οι οικολογικές είναι οι πλέον σημαντικές, δεδομένου ότι οι υπεριώδεις ακτινοβολίες επηρεάζοντας τη φωτοσυνθετική ικανότητα των οργανισμών (από το πλαγκτόν ως τα δέντρα) προκαλούν ανισορροπία στα οικοσυστήματα».
Ολα αυτά ακούγονται πολύ απαισιόδοξα. Δεν υπάρχει κανένα αισιόδοξο μήνυμα για το περιβάλλον;
«Είναι αισιόδοξο ότι η διάγνωση των προβλημάτων που δημιουργήθηκαν στο στρώμα του όζοντος έγινε σχετικά έγκαιρα έτσι ώστε να μπορέσει να υπάρξει ανάκαμψη».
Πότε υπολογίζετε ότι θα αρχίσει να διαφαίνεται μια τέτοια ανάκαμψη;
«Γύρω στα 2010 θα δούμε το όζον να σταματά την καθοδική του πορεία και στη συνέχεια να ανακάμπτει. Υπολογίζεται ότι η ανάκαμψή του θα έχει ολοκληρωθεί γύρω στα 2070».
Εκτιμάτε ότι η χώρα μας, σε ό,τι αφορά τα θέματα του περιβάλλοντος, είναι σε καλό επίπεδο;
«Στη χώρα μας έχουμε τη συνήθεια να δρούμε περισσότερο πυροσβεστικά παρά προληπτικά. Θα έλεγα ότι χρειαζόμαστε μια “απεργολάβηση” του περιβάλλοντος. Το ΥΠΕΧΩΔΕ στεγάζει και τον λύκο και το αρνί. Το περιβάλλον δεν είναι μόνο τα έργα που γίνονται. Πρόκειται για ένα ευρύτατο ζήτημα το οποίο απαιτεί την υιοθέτηση μιας στρατηγικής με προοπτική μιας δεκαετίας ή και περισσότερο προκειμένου να ληφθούν υπόψη και να αξιοποιηθούν οι εκτιμήσεις των επιστημόνων έτσι ώστε να προβλεφθούν εκπλήξεις και οικολογικές καταστροφές».
* Ο κ. Χρ. Ζερεφός εξελέγη καθηγητής του Φυσικού Τμήματος του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης το 1979, όπου από το 1980 διευθύνει το Εργαστήριο Φυσικής της Ατμόσφαιρας * Υπήρξε ο ιδρυτής του Παγκοσμίου Κέντρου Χαρτογράφησης του Οζοντος του Παγκοσμίου Μετεωρολογικού Οργανισμού του ΟΗΕ, το οποίο και διευθύνει από το 1991, καθώς και του Βαλκανικού Ινστιτούτου Περιβάλλοντος * Εμπειρογνώμων του ΟΗΕ και της ΕΕ στα θέματα του όζοντος και της υπεριώδους ακτινοβολίας, έλαβε στα μέσα του περασμένου Σεπτεμβρίου το Παγκόσμιο Βραβείο Οζοντος του ΟΗΕ για την «εικοσαετή συνεχή επιστημονική προσφορά του» και τις «εξέχουσες υπηρεσίες του στην προστασία του στρώματος του όζοντος»*
