Ο Καίσαρ της πλατείας Ναυαρίνου

Πλατεία Ναυαρίνου, εκεί όπου ο φοιτητόκοσμος της Θεσσαλονίκης δίνει σήμερα τα ραντεβού του προσδίδοντας ζωντάνια σε ένα από τα σημεία αναφοράς αυτής της πόλης. Οι νεανικές παρέες που καταλαμβάνουν τώρα τα πεζούλια κατά μήκος των ερειπίων του ανακτόρου του Γαλερίου βρίσκονται σε αγαστή συνύπαρξη με το παρελθόν και την ιστορία. Από τα περίλαμπρα κτίρια, όμως, μέρος της δόξας του καίσαρα, ένα μικρό μόνο τμήμα τους αποκαλύπτεται σε αυτή την πλατεία. Το υπόλοιπο συνεχίζεται κάτω από τον πεζόδρομο και τις γύρω οικοδομές που την περιβάλλουν, αναμένοντας υπομονετικά την πιθανή αποκάλυψή του κάπου στο μέλλον. Και έτσι όμως η πλατεία Ναυαρίνου έχει αναδειχθεί σε έναν από τους σημαντικότερους αρχαιολογικούς χώρους της πόλης, καθώς η αποκατάσταση και η αναστήλωση του κεντρικού τμήματος του ανακτόρου – το Βόρειο Περιστύλιο και η Βασιλική – έχουν ήδη ολοκληρωθεί. Ενα πρόγραμμα το οποίο από τον Ιούνιο πρόκειται να επεκταθεί με την αναστήλωση του συγκροτήματος των Λουτρών και του Οκταγώνου από ομάδα αρχιτεκτόνων της ΙΣτ´ Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων με υπεύθυνη την αρχιτέκτονα-αναστηλώτρια κυρία Φανή Αθανασίου.

«Τα ανάκτορα του Γαλερίου είναι το πρώτο μνημείο αυτής της εποχής – τέλη της ρωμαϊκής με αρχές της ύστερης αρχαιότητας – που αναστηλώνεται στην Ελλάδα. Και παρ’ ότι η μεθοδολογία η οποία ακολουθείται είναι γνωστή, αφού εφαρμόζεται στην Ιταλία ήδη από τις αρχές του 20ού αιώνα, για τη χώρα μας δεν παύει να είναι καινούργια» λέει η κυρία Αθανασίου.

Η ανάγκη για την προστασία των ερειπίων της πλατείας Ναυαρίνου από την προχωρημένη διάβρωση λόγω των δυσμενών καιρικών συνθηκών και η ανάδειξη των σημαντικών αρχαιοτήτων οδήγησαν στο αναστηλωτικό πρόγραμμα του γαλεριανού ανακτορικού συγκροτήματος. Και ο αρχαιολογικός χώρος που άνοιξε για πρώτη φορά ύστερα από 30 χρόνια από το πέρας των ανασκαφών ανέδειξε τα επί μέρους τμήματα του ανακτόρου, καθιστώντας τα ευανάγνωστα για τους επισκέπτες και δικαιώνοντας έτσι την προσπάθεια. Ηδη άλλωστε είχε καταστεί σαφές ότι οι μικρής κλίμακας στερεωτικές εργασίες, οι οποίες είχαν γίνει κατά τη δεκαετία του ’70, δεν αποδείχθηκαν επαρκείς, ώστε να αποτραπεί η διάβρωση και η φθορά των αρχαιοτήτων. Φυσικοί, χημικοί και βιολογικοί παράγοντες, ο σπουδαιότερος εκ των οποίων είναι το νερό, υπήρξαν τα αίτια της μεγάλης φθοράς των μνημείων, όπως εξηγεί η αναστηλώτρια. Παράλληλα η καταστροφή ήδη από την αρχαιότητα, αν και από άγνωστες αιτίες, μεγάλων τμημάτων της τοιχοποιίας συνετέλεσε στην απώλεια της μορφολογικής τους ενότητας, δυσχεραίνοντας ακόμη και τη δυνατότητα της αναγνώρισής τους από το κοινό.

Μετά την ολοκλήρωση της πρώτης φάσης του προγράμματος, η οποία υλοποιήθηκε με χρηματοδότηση από το Β´ Κοινοτικό Πλαίσιο Στήριξης, η δεύτερη φάση, η οποία εντάχθηκε στο ΚΠΣ-3, προβλέπει την ολοκλήρωση των επεμβάσεων σε όλα τα μνημεία.

Η αποκατάσταση της τοιχοποιίας των Λουτρών και του Οκταγώνου από τη διάβρωση και η συντήρηση του μαρμάρινου δαπέδου του δευτέρου είναι το ζητούμενο από το νέο πρόγραμμα, για την υλοποίηση του οποίου απαιτούνται οι ανάλογες μελέτες. Πάντως η μελέτη για τα Λουτρά έχει ήδη εκπονηθεί και έχει εγκριθεί μάλιστα από το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο. Για τα μαρμάρινα δάπεδα ωστόσο της οκταγωνικής αίθουσας θα πρέπει να αναζητηθεί η κατάλληλη μέθοδος συντήρησης και αποκατάστασης. «Πρόκειται για πολύχρωμα μάρμαρα, τα οποία είχαν έρθει από όλον τον κόσμο προκειμένου να χρησιμοποιηθούν στο δάπεδο αυτού του κτιρίου» λέει η κυρία Αθανασίου. Και να δημιουργήσουν έτσι ένα εκπληκτικό σύνολο, το οποίο σήμερα διασώζεται μόνο αποσπασματικά. Αλλά και έτσι δεν είναι ορατό για το κοινό, αφού εξαιτίας της κακής διατήρησης του υλικού του έχει καλυφθεί από χώμα για την προστασία του.

Οσον αφορά όμως την αναστήλωση του συγκροτήματος των Λουτρών, όπως εξηγεί η ίδια, η τεχνογνωσία είναι ήδη γνωστή, δεδομένου ότι εφαρμόστηκε με επιτυχία στην αποκατάσταση και αναστήλωση του Βόρειου Περιστυλίου και της Βασιλικής του ανακτόρου. Στόχος των επεμβάσεων εδώ είναι η προστασία των τοιχοποιιών, οι οποίες στα μνημεία του γαλεριανού ανακτόρου εμφανίζουν ιδιαιτερότητες που έχουν σχέση με την εποχή στην οποία κατασκευάστηκαν.

«Είναι η μεταβατική περίοδος κατά την οποία νέα υλικά χρησιμοποιούνται και νέες τεχνικές εφαρμόζονται» λέει η κυρία Φανή Αθανασίου, επισημαίνοντας στην προκειμένη περίπτωση την εναλλαγή της χρήσης πέτρας αλλά και πλίνθων, που τότε αρχίζουν να χρησιμοποιούνται για την κατασκευή της τοιχοποιίας. Σε αντίθεση με τη γνωστή ως τότε πρακτική, αυτή που συναντούμε σε όλα τα αρχαία ελληνικά μνημεία, της δόμησης δηλαδή μόνο με λίθο. Οι πλίνθοι άλλωστε αλλά και τα κονιάματα είναι αυτά που παρουσιάζουν τη μεγαλύτερη διάβρωση, πολλές φορές και σε βάθος 25 εκατοστών. Η κατασκευή έτσι νέων πλίνθων με χειροποίητο τρόπο, και ύστερα από ανάλυση των συστατικών των αρχαίων, κρίθηκε απαραίτητη προκειμένου να καλυφθούν τα κενά που εμφανίζονται στην τοιχοποιία. Οσον αφορά την πέτρα, εξάλλου, αυτή αναζητήθηκε και βρέθηκε όμοια με την αρχική σε λατομείο έξω από τη Θεσσαλονίκη.

Η αποκατάσταση του κεντρικού τμήματος του ανακτόρου άρχισε το 1996 και ολοκληρώθηκε το περασμένο φθινόπωρο. Για τη συνέχιση όμως του έργου το χρονοδιάγραμμα είναι περισσότερο αυστηρό. Ως τον Ιούνιο του 2003 θα πρέπει να έχουν ολοκληρωθεί οι μελέτες. Και το έργο θα πρέπει να παραδοθεί το 2005, επισημαίνει η αναστηλώτρια. Βασικός παράγων εδώ η χρηματοδότηση και η ομαλή ροή της. Η διάσωση των γαλεριανών ανακτόρων από την ανοικοδόμηση στις αρχές της δεκαετίας του ’70, μετά την κινητοποίηση των αρχιτεκτόνων εντός και εκτός της Ελλάδας, δημιούργησε μια υποχρέωση: Τη διαφύλαξη μιας σημαντικής περιόδου της ιστορίας της πόλης και τη διατήρησή της στον χρόνο.


Το ανάκτορο που έβλεπε στη θάλασσα

Το ανακτορικό συγκρότημα που ανήγειρε ο Γαλέριος στη Θεσσαλονίκη στις αρχές του 4ου αιώνα μ.Χ. καταλάμβανε έκταση 150 στρεμμάτων περίπου και εκτεινόταν από τη Ροτόντα ως τη θάλασσα και από το ανατολικό τείχος της πόλης ως την περιοχή μεταξύ της σημερινής πλατείας Ναυαρίνου και της Αγίας Σοφίας. Η εγκατάσταση του Γαλερίου στην πόλη επιβεβαιώνεται από την έναρξη λειτουργίας αυτοκρατορικού νομισματοκοπείου, ενώ τη μεγάλη του νίκη επί των Περσών, από την οποία επέστρεψε νικητής στη Βαλκανική και ήταν εν μέρει υπεύθυνη για την άνοδό του στα ανώτατα αξιώματα, επιβεβαιώνουν οι ανάγλυφες παραστάσεις της θριαμβικής αψίδας που σώζεται στην πόλη. Η ανασκαφική έρευνα, η οποία διενεργήθηκε κατά τις δεκαετίες του ’50 και του ’60 όταν ο δήμος αποφάσισε τη διαμόρφωση της πλατείας, έφερε στο φως το νοτιοανατολικό τμήμα του ανακτόρου. Συγκεκριμένα ένα κεντρικό περιστύλιο αίθριο, περιβαλλόμενο κατά τις τρεις πλευρές του από δωμάτια αλλά και από διαδρόμους με ψηφιδωτά δάπεδα. Στη νότια και δυτική στοά του περιστυλίου μάλιστα ύστερα από έναν καταστρεπτικό σεισμό του 5ου αιώνα κατασκευάστηκαν δάπεδα με μαρμάρινες πλάκες και χονδροψηφιδωτό. Ενα διώροφο καμαροσκεπές κτίσμα αποκαλύφθηκε εξάλλου ανάμεσα στο μικρό περιστύλιο και στον ιππόδρομο, καθώς και μνημειακή Βασιλική, μια αίθουσα για τις επίσημες ακροάσεις. Στο νοτιοανατολικό τμήμα υπάρχουν τα Λουτρά, όπως αποδεικνύει η καμαροσκέπαστη δεξαμενή, και ένας μεγάλος αριθμός αγωγών διαφόρων τύπων, διαστάσεων και κατευθύνσεων. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον ωστόσο παρουσιάζει το Οκτάγωνο, το οποίο αποκαλύφθηκε το 1950 από τον αρχαιολόγο Χ. Μακαρόνα. Πρόκειται για μια περίκεντρη αίθουσα με οκταγωνική κάτοψη και με λαμπρή εσωτερική διακόσμηση, αλλά με χρήση κατά την αρχαιότητα, άγνωστη σήμερα, παρ’ ότι εικάζεται ότι μπορεί να λειτουργούσε ως αίθουσα θρόνου ή ναός. Το βέβαιο όμως είναι ότι ο προθάλαμος του Οκταγώνου επικοινωνούσε μέσω ενός πρόπυλου και ενός δεύτερου μεγάλου περιστυλίου με τη θάλασσα. Τέλος, όπως έχει αποδειχθεί από την ανασκαφική έρευνα, σε όλη την έκταση του αρχαιολογικού χώρου υπάρχουν και πρωιμότερες φάσεις του ανακτόρου με τοιχογραφίες και ψηφιδωτά.