Η φύση δεν έχει σκορπίσει τα λαμπερά αστέρια ομοιόμορφα στον ουρανό ούτε οι αστρονόμοι έχουν καθορίσει τα σύνορα των αστερισμών έτσι ώστε όλοι να έχουν ίδια έκταση. Για τους λόγους αυτούς μπορεί κανείς να διακρίνει αστερισμούς «πλούσιους» και αστερισμούς «φτωχούς». Η πρώτη αυτή εντύπωση δεν είναι πάντα και η σωστή, αφού υπάρχουν αστερισμοί με λίγα λαμπερά άστρα αλλά με πολλά ενδιαφέροντα αστρικά αντικείμενα. Στην κατηγορία αυτή ανήκει ο ζωδιακός αστερισμός του Καρκίνου, που είναι τόσο μικρός σε διαστάσεις ώστε ο Ηλιος να τον διασχίζει μόνο σε τρεις εβδομάδες, από τις 18 Ιουλίου ως τις 7 Αυγούστου, και τόσο φτωχός σε λαμπερά αστέρια ώστε να φαίνεται σχεδόν σκοτεινός. Για τον λόγο αυτόν οι χαλδαίοι αστρονόμοι και οι πλατωνικοί φιλόσοφοι θεωρούσαν ότι στην περιοχή του βρισκόταν η πύλη των ανθρώπων, από την οποία κατέβαιναν οι ψυχές από τον ουρανό στα ανθρώπινα σώματα. Προφανώς με την ίδια λογική ο ελληνοβαβυλώνιος ιστορικός και αστρονόμος του 3ου π.Χ. αιώνα Βερώσσος υποστήριζε ότι μεγάλες πλημμύρες θα έπλητταν τη Γη όταν όλοι οι πλανήτες θα συγκεντρώνονταν στον αστερισμό του Καρκίνου. Για όσους ενδιαφέρονται, τον Ιούνιο του 1895, οπότε για τελευταία φορά συνέβη αυτό το φαινόμενο, οι αστρονόμοι και οι μετεωρολόγοι δεν παρατήρησαν τίποτε το αφύσικο!
Ο Καρκίνος είναι ένας από τους λίγους αστερισμούς των οποίων το όνομα δεν έχει μεσοποταμιακή προέλευση. Για πρώτη φορά ο αστερισμός αναφέρεται ως Σκαραβαίος σε αιγυπτιακές εγγραφές του 2000 π.Χ. Οι Εβραίοι και οι άλλοι σημιτικοί λαοί χρησιμοποιούσαν το όνομα Sartan (που σημαίνει «καβούρι»), ενώ στα σανσκριτικά ονομαζόταν Karka. Αξίζει να σημειωθεί ότι οι Ινδοί χρησιμοποιούσαν το όνομα Kulira, από τον όρο «κόλουρος των τροπών» που καθιέρωσε ο Πρόκλος για τον ουράνιο μεσημβρινό που διέρχεται από το θερινό ηλιοστάσιο. Οπως είναι γνωστό, το θερινό ηλιοστάσιο (που εφέτος πέφτει στις 21 Ιουνίου) πριν από 2.000 χρόνια βρισκόταν στον αστερισμό του Καρκίνου, σήμερα όμως βρίσκεται 33 μοίρες δυτικότερα, κοντά στον αστέρα η Διδύμων. Το όνομα Καρκίνος αναφέρεται για πρώτη φορά από τον Ερατοσθένη και συνδέεται με έναν από τους άθλους του Ηρακλή. Συγκεκριμένα, κατά τη διάρκεια του αγώνα του Ηρακλή με τη Λερναία Υδρα, η Ηρα, που ήταν ορκισμένη εχθρός του, έστειλε έναν κάβουρα για να απασχολήσει τον ήρωα. Τη στιγμή που η Υδρα είχε τυλιχθεί γύρω από το ένα πόδι του Ηρακλή, ο κάβουρας άρπαξε με τις δαγκάνες του το άλλο πόδι, για να την βοηθήσει. Τότε ο Ηρακλής πάτησε με δύναμη τον κάβουρα στο χώμα και τον σκότωσε, προτού κάψει τα εννέα κεφάλια της Υδρας με τη βοήθεια των δαυλών που είχε ετοιμάσει ο φίλος του Ιόλαος. Η Ηρα αντάμειψε τις πιστές υπηρεσίες των δύο σκοτωμένων ζώων και τα τοποθέτησε στον ουρανό δίπλα δίπλα, δημιουργώντας τους αστερισμούς της Υδρας και του Καρκίνου, που στα αρχαία ελληνικά σημαίνει ακριβώς «καβούρι».
Ο Ηρακλής και οι όνοι
Είναι ενδιαφέρον το γεγονός ότι το αστρολογικό σύμβολο του αστερισμού, ο αριθμός «69», στραμμένος κατά 90 μοίρες δεν έχει εμφανή σχέση με την ονομασία του. Μια πιθανή ερμηνεία είναι ότι αναφέρεται στα δύο λαμπερά αστέρια του αστερισμού, γ και δ Καρκίνου, που από την εποχή του Πτολεμαίου ονομάζονταν Ονοι (δηλαδή «γαϊδουράκια»). Κατά τη μυθολογία, παριστάνουν τους δύο όνους που πήραν μέρος στη Γιγαντομαχία και ειδικότερα στη μάχη ανάμεσα στον Ηρακλή και στον αρχηγό των Γιγάντων Αλκυονέα, που διαδραματίστηκε στις περιοχές Φλέγρα και Παλλήνη της χερσονήσου της Κασσάνδρας, στη Χαλκιδική. Οπως είναι γνωστό, οι Γίγαντες ήταν απόγονοι της Γης και ήταν αθάνατοι όσο πατούσαν στον τόπο που τους γέννησε. Ο Αλκυονέας, που καταγόταν από τη Φλέγρα, έπαιρνε δύναμη από αυτήν κάθε φορά που έπεφτε πληγωμένος. Τότε, ακολουθώντας τη συμβουλή της Αθηνάς, ο Ηρακλής σήκωσε τον Αλκυονέα και, με τη βοήθεια των δύο υποζυγίων, τον μετέφερε μακριά από τον τόπο του και τον σκότωσε.
Για τους αστρονόμους που ασχολούνται με την Ουράνια Μηχανική, πολύ σημαντική είναι η έκλειψη του αστέρα δ Καρκίνου από τον Δία που αναφέρεται στο βιβλίο Μεγίστη Σύνταξις του Πτολεμαίου. Το φαινόμενο αυτό παρατηρήθηκε από την Αλεξάνδρεια 83 χρόνια μετά τον θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου, στις 6.00 το απόγευμα της 3ης Σεπτεμβρίου του έτους 240 π.Χ. Η παρατήρηση αυτή είναι πολύτιμη επειδή δίνει τη θέση του πλανήτη με ακρίβεια πολύ μεγαλύτερη από όση μπορούσαν να προσφέρουν τα αστρονομικά όργανα παρατήρησης της εποχής εκείνης, αφού μπορούμε να μετρήσουμε τις συντεταγμένες του δ Καρκίνου με την ακρίβεια των σημερινών οργάνων.
Το σμήνος της Φάτνης
Στη μέση της γραμμής που ενώνει τους δύο όνους βρίσκεται το αστρικό σμήνος Μ44, γνωστό από την αρχαιότητα ως Φάτνη (Ερατοσθένης), Νεφέλιον (Ιππαρχος) ή Αχλύς (Αρατος). Από τα ονόματα αυτά εύκολα καταλαβαίνει κανείς ότι οι αστέρες του σμήνους δεν διακρίνονται με γυμνό μάτι αλλά δίνουν την εντύπωση ενός θολού σχηματισμού. Ο πρώτος που διέκρινε ότι ο σχηματισμός αυτός αποτελείται από αστέρια ήταν ο Γαλιλαίος και αυτή ήταν μια από τις κυριότερες παρατηρήσεις που έκανε με το νεοφτιαγμένο τηλεσκόπιό του και την κατέγραψε στο βιβλίο του Nuncius Sidereus (Αστρικός Απεσταλμένος). Οι αρχαίοι Ελληνες και οι Ρωμαίοι χρησιμοποιούσαν τους δύο όνους και το σμήνος της Φάτνης για μετεωρολογικές προβλέψεις, όπως γράφουν ο Αρατος στα Διοσημεία, ο βοτανολόγος Τυρταίος Θεόφραστος και ο ρωμαίος φυσιοδίφης Πλίνιος. Γενικά εθεωρείτο πως όταν τα ουράνια αυτά αντικείμενα καλύπτονταν από σύννεφα ή ομίχλη αυτό ήταν σημείο επερχόμενων ισχυρών ανέμων ή καταιγίδας.
Τα αστέρια ζ και θ Καρκίνου έγιναν γνωστά εξαιτίας μιας από τις γνωστότερες αστρονομικές «γκάφες». Κατά την ολική έκλειψη Ηλίου της 29ης Ιουλίου 1878 ο άγγλος αστρονόμος Watson τα εξέλαβε ως πλανήτες (εσωτερικούς του Ερμή). Η ύπαρξη των πλανητών θα μπορούσε να εξηγήσει τις ανωμαλίες που είχαν παρατηρηθεί στην τροχιά του Ερμή και ο Watson έσπευσε να ανακοινώσει την «ανακάλυψή» του προτού διασταυρώσει την παρατήρησή του με άλλους συναδέλφους του. Σαράντα χρόνια αργότερα οι ανωμαλίες αυτές ερμηνεύθηκαν από τον Αϊνστάιν ως αποτέλεσμα της Γενικής Θεωρίας της Σχετικότητας. Τέλος, αξίζει να σημειωθεί ότι στην περιοχή του Καρκίνου παρατηρήθηκε για πρώτη φορά ο κομήτης του Halley το 1531.
Νέοι πλανήτες και γαλαξίες σε σύγκρουση
Τα τελευταία χρόνια στον αστερισμό του Καρκίνου έγιναν δύο πολύ αξιόλογες παρατηρήσεις. Κατ’ αρχήν με τη βοήθεια μιας νέας τεχνικής, με την οποία μπορούμε να μετρήσουμε με ασύλληπτη ακρίβεια την ταχύτητα ενός αστεριού (ως 10 χιλιόμετρα την ώρα για ένα αντικείμενο που βρίσκεται 44 έτη φωτός μακριά!), ανακαλύφθηκε ένας πλανήτης που περιφέρεται γύρω από τον αστέρα 55 Καρκίνου. Η νέα μέθοδος βασίζεται στη στατιστική: αντί να μετρήσουμε τη θέση μιας φασματικής γραμμής μόνο, με την οποία μπορούμε να υπολογίσουμε ταχύτητες όχι μικρότερες από 1.000 χιλιόμετρα την ώρα, μετράμε τη θέση εκατοντάδων και μετά παίρνουμε τον μέσο όρο. Ο πλανήτης έχει διαστάσεις και μάζα όσες περίπου και ο Δίας, αλλά περιφέρεται σε πολύ μικρή απόσταση από τον αστέρα 55 Καρκίνου, μόλις το ένα δέκατο της απόστασης Γης – Ηλίου, και για τον λόγο αυτόν ένα έτος στον πλανήτη διαρκεί μόνο δύο γήινες εβδομάδες.
Η άλλη σημαντική παρατήρηση αναφέρεται στο ζευγάρι των γαλαξιών NGC2623. Οι γαλαξίες αυτοί βρίσκονται σε φάση σύγκρουσης, ένα φαινόμενο γνωστό από θεωρητικές μελέτες αλλά όχι πολύ συνηθισμένο σε παρατηρήσεις, αφού γνωρίζουμε καμιά δεκαριά μόνο περιπτώσεις. Σύμφωνα με όσα γνωρίζουμε σήμερα, οι αστέρες ενός γαλαξία βρίσκονται σε τεράστιες αποστάσεις ο ένας από τον άλλον, έτσι ώστε οι συγκρούσεις μεταξύ τους είναι ένα εξαιρετικά σπάνιο φαινόμενο (από την αρχή της Μεγάλης Εκρηξης, πριν από 10 δισεκατομμύρια χρόνια, ως σήμερα δεν έχουν συμβεί περισσότερες από 100 συγκρούσεις αστέρων συνολικά στα 100 δισεκατομμύρια γαλαξίες που υπάρχουν στο Σύμπαν). Αντιθέτως, οι διάφοροι γαλαξίες είναι σε σχετικά μικρές αποστάσεις, έτσι ώστε η σύγκρουση δύο γαλαξιών να θεωρείται ένα πολύ πιθανό φαινόμενο, όπως δείχνουν και τα αποτελέσματα των παρατηρήσεων. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα θεωρητικών μελετών, κατά τη σύγκρουση δύο γαλαξιών τα αστέρια του ενός γαλαξία διέρχονται ελεύθερα (χωρίς συγκρούσεις) ανάμεσα από τα αστέρια του άλλου, με μοναδικό αποτέλεσμα να αλλάζουν διεύθυνση κίνησης. Αντιθέτως, το μεσοαστρικό αέριο και η σκόνη των δύο γαλαξιών συγκρούονται μεταξύ τους και «κολλούν», έτσι ώστε μετά τη σύγκρουση οι δύο γαλαξίες να αποχωρίζονται με διαφορετικό σχήμα (λόγω της αλλαγής στην κίνηση των αστέρων του καθενός) αλλά και «σκουπισμένοι» από σκόνη και αέριο. Το γεγονός αυτό έχει μεγάλη συνέπεια στη μετέπειτα εξέλιξη αυτών των γαλαξιών, επειδή παύει ουσιαστικά η δημιουργία νέων αστέρων σ’ αυτούς. Για να μελετήσουν αυτό το φαινόμενο οι αστρονόμοι του Πανεπιστημίου της Χαβάης φωτογράφισαν το ζεύγος NGC2623 στο φως της γραμμής Ηα του διεγερμένου υδρογόνου και σε υπέρυθρο φως. Η πρώτη φωτογραφία δείχνει τη θέση του θερμού υδρογόνου, που βρίσκεται στους αστέρες, και η δεύτερη τη θέση της ψυχρής σκόνης. Σύγκριση των δύο φωτογραφιών δίνει πληροφορίες για τη διαφορετική συμπεριφορά αστέρων και σκόνης κατά τη σύγκρουση. Το πρόγραμμα παρατηρήσεων του NGC2623 θα συνεχισθεί με παρατηρήσεις στο υπέρυθρο φως από το όργανο NICMOS του διαστημικού τηλεσκοπίου Hubble, που αναμένεται να δώσει λεπτομερέστερες φωτογραφίες.
Ο κ. Χ. Βάρβογλης είναι αναπληρωτής καθηγητής του Τμήματος Φυσικής του ΑΠΘ.
