Οι άνθρωποι χωρίς απαντήσεις
Οπως κάνουν πάντα, έτσι και στην τελευταία ως σήμερα ταινία τους «Ο άνθρωπος που δεν ήταν εκεί» ο Τζόελ Κοέν κράτησε καθήκοντα σκηνοθέτη, ο Ιθαν Κοέν ήταν ο παραγωγός και οι δύο μαζί έγραψαν το σενάριο. Οπως κάνουν πάντα, έτσι και αυτή τη φορά τα δύο αδέλφια εμφανίστηκαν μαζί γι’ αυτή τη συνέντευξη που δόθηκε στις Κάννες, όπου η ταινία τους διεκδίκησε τον Χρυσό Φοίνικα αποσπώντας τελικά το βραβείο σκηνοθεσίας. Και όπως πάντα, έτσι και αυτή τη φορά οι δύο παράξενοι σιαμαίοι από τη Μινεσότα, το πιο δημιουργικό ντουέτο κινηματογραφιστών της εποχής μας, προτίμησαν να κρυφθούν πίσω από τις ερωτήσεις και να μη φανερώσουν τα μυστικά τους. Τουλάχιστον όχι όλα…
«Τότε γιατί, άνθρωπέ μου, δεν ρωτάς εκείνη και ρωτάς εμένα;» ρωτά με τη σειρά του ο Τζόελ Κοέν όταν ξεκινώ τη συνέντευξη αναφερόμενος στα λόγια της γυναίκας του, της ηθοποιού Φράνσες Μακ Ντόρμαντ, η οποία λίγο πριν από αυτή τη συνάντηση μου είπε ότι η τελευταία ταινία των αδελφών Κοέν «Ο άνθρωπος που δεν ήταν εκεί» είναι η πιο προσωπική τους. «Προσωπική με ποια έννοια;» αναρωτιέται φωναχτά ο Τζόελ, ενώ ο αδελφός του, ο Ιθαν, γκαρίζει δίπλα του προσπαθώντας μάλλον να γελάσει. «Υποθέτω ότι άφησε σε εσάς την απάντηση» λέω. «Βρε την παμπόνηρη…» λέει εκείνος.
Ο Ιθαν συνεχίζει να γελάει και πολύ θα ήθελα να του πω ότι ακούγεται αστείος αλλά βεβαίως δεν το κάνω. Δεν είναι η πρώτη φορά που συναντώ τους Κοέν και έχω πλέον καταλάβει ότι οι άνθρωποι τρελαίνονται για πλάκα, άσε που τους είναι αδύνατον να πάρουν μια συνέντευξή τους στα σοβαρά. Οχι ότι δεν έχουν την πρέπουσα σοβαρή παρουσία αλλά ορισμένες φορές πιάνω τον εαυτό μου να αναρωτιέμαι αν εννοούν αυτά που λένε στις συνεντεύξεις τους ή τα λένε απλώς για να πουν κάτι.
«Δεν τη θεωρώ περισσότερο προσωπική απ’ όσο θεωρώ τις προηγούμενες ταινίες μας και φαντάζομαι ότι αυτό ισχύει και για τους δυο μας» λέει ο Τζόελ, ενώ ο Ιθαν κουνά πάνω κάτω το κεφάλι του, προφανώς δηλώνοντας σύμφωνος. «Δεν ξέρω όμως και τι ακριβώς σημαίνει προσωπική ταινία. Ούτως ή άλλως, αφού εμείς τις γυρίζουμε, προσωπικές δεν είναι; Αυτοβιογραφικές πάντως δεν είναι σίγουρα. Είναι ταινίες τού “μια φορά κι έναν καιρό”. Αλλωστε “Ο άνθρωπος που δεν ήταν εκεί” αφηγείται την ιστορία του».
«Ειδικά “Ο άνθρωπος που δεν ήταν εκεί” πολύ δύσκολα μπορεί να συσχετισθεί με προσωπικές εμπειρίες μας» προσθέτει ο Ιθαν.
Και όμως, παρά την ακρότητα της ιστορίας, η ταινία σε ένα ευρύτερο πλαίσιο θα έλεγε κανείς ότι πραγματεύεται τον άνθρωπο που βρίσκεται χαμένος μέσα στην ίδια τη ζωή του. Ενας κουρέας που είχε το όραμα να γίνει κάτι άλλο (ο Μπίλι Μπομπ Θόρντον στην καλύτερη ως σήμερα ερμηνεία του) αρπάζει την τελευταία ευκαιρία της ζωής του για να καταφέρει να γίνει στεγνοκαθαριστής και μπλέκει σε έναν απίστευτο κυκεώνα λαθών και παρεξηγήσεων με παρονομαστή τους το έγκλημα. «Δεν έχεις άδικο» λέει ο Τζόελ. «Με μια γενικότερη έννοια ίσως να είναι και έτσι. Το λέει άλλωστε ο ίδιος ο ήρωας στην αρχή: “Εργάζομαι επί χρόνια ως κουρέας αλλά ποτέ δεν με θεώρησα κουρέα”. Ισως εκεί να βρει την ταύτιση ένας θεατής εγκλωβισμένος σε μια αδιέξοδη δουλειά από την οποία θέλει να ξεφύγει. Και φαντάζομαι ότι υπάρχουν πολλοί τέτοιοι…».
Οι Κοέν έδωσαν ιδιαίτερη έμφαση σε ό,τι αφορά το εργασιακό περιβάλλον του ήρωά τους, δηλαδή το κουρείο, και σύμφωνα με τον Τζόελ σε αυτό το σημείο μπορεί κανείς να εντοπίσει την επιρροή που άσκησε για τη συγκεκριμένη ταινία η ατμόσφαιρα των (κάποτε απαγορευμένων στις ΗΠΑ) μυθιστορημάτων τσέπης του Τζέιμς Μ. Κέιν. Λέει ο Τζόελ: «Ο Κέιν εξέταζε με μεγάλη προσοχή τον εργασιακό χώρο των ηρώων του, είτε αυτός ήταν μια ασφαλιστική εταιρεία είτε ένα εστιατόριο είτε ένα γκαράζ. Την ίδια ώρα έγραφε για ανθρώπους εξαιρετικά συνηθισμένους και καθημερινούς οι οποίοι έφθαναν στο έγκλημα χωρίς επί της ουσίας να είναι κακοποιοί και εγκληματίες. Κάπως έτσι από την πλευρά μας επιλέξαμε έναν κουρέα». Ο Κέιν ανήκει στους αγαπημένους συγγραφείς του ντουέτου, «μαζί με τον Ντάσιελ Χάμετ και τον Ρέιμοντ Τσάντλερ, τους οποίους κατακλέψαμε (αντιστοίχως) στο “Πέρασμα του Μίλερ” και στον “Μεγάλο Λεμπόφσκι”» προσθέτει ο Ιθαν.
Ασπρόμαυρος φόρος τιμής
Εύκολα θα μπορούσε να πει κανείς ότι «Ο άνθρωπος που δεν ήταν εκεί» έχει την όψη και την αισθητική ενός μικρού φόρου τιμής των Κοέν προς το φιλμ νουάρ, το μελόδραμα, ακόμη και τις δευτεροκλασάτες ταινίες επιστημονικής φαντασίας οι οποίες διέπρεψαν στην Αμερική της δεκαετίας του ’50. Γυρίστηκε σε ασπρόμαυρο, έχει πάρα πολλές παραπομπές σε παλιές ταινίες και το πρωταγωνιστικό ζεύγος, ο Θόρντον και η Μακ Ντόρμαντ, θυμίζουν κάτι από Χάμφρεϊ Μπόγκαρτ και Λορίν Μπακόλ. Ο Ιθαν συμφωνεί με τις παρατηρήσεις, αν και αρνείται κατηγορηματικά τη σχέση Μπόγκαρτ – Μπακόλ με το δικό τους ζευγάρι. Ο Τζόελ μιλάει για την επιλογή του ασπρόμαυρου: «Υπάρχει μια υπερρεαλιστική ποιότητα στις ασπρόμαυρες ταινίες, ειδικά στα γκρο πλάνα, όπου βλέπεις κάθε λεπτομέρεια του δέρματος και νιώθεις να σε διαπερνά η οξύτητα του ειδώλου. Είναι παράξενο και δεν μπορεί να ερμηνευθεί επακριβώς, νομίζω όμως ότι το ασπρόμαυρο είναι περισσότερο απτό απ’ ό,τι το έγχρωμο. Και πιο αισθησιακό. Νιώθεις ότι μπορείς να αγγίξεις τα αντικείμενα, τα πρόσωπα. Ηταν πολύ ενδιαφέρων ο πειραματισμός με το ασπρόμαυρο φιλμ, αυτό όμως προέκυψε στην πορεία, ενώ το σενάριο είχε πλέον ολοκληρωθεί. Δεν καθήσαμε, δηλαδή, να γράψουμε μια ασπρόμαυρη ταινία».
Σε ένα πολυσέλιδο άρθρο για τους αδελφούς Κοέν διάβασα την άποψη ότι, ενώ οι ταινίες τους είναι άψογες κατασκευές, δεν έχουν ψυχή ή, αν θέλετε, δεν προέρχονται από καρδιάς. Κλείνοντας την κουβέντα μας ρωτώ τα παράξενα αδέλφια αν αυτή η κριτική μπορεί να θεωρηθεί νόμιμη.
Τζόελ: «Κάθε κριτική είναι νόμιμη από τη στιγμή που ο αποδέκτης εκφράζει ειλικρινά αυτό που πιστεύει για ένα έργο. Αν όμως η κριτική προσπαθήσει να μεταφράσει τις φιλοδοξίες εκείνων που έφτιαξαν την ταινία, εύκολα μπορεί να υποπέσει σε αρκετά σφάλματα».
Ιθαν: «Κάθε ήρωας στις ταινίες μας θα πρέπει να έχει αρκετά ενδιαφέροντα στοιχεία πάνω του έτσι ώστε να μας απασχολήσει έναν ολόκληρο χρόνο ή ορισμένες φορές δύο ολόκληρα χρόνια. Τώρα το πώς μπορείς να αφιερωθείς για ένα τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα σε κάτι χωρίς την ψυχή σου ή την καρδιά σου αυτό δεν μπορώ να το απαντήσω».
Η ταινία των αδελφών Κοέν «Ο άνθρωπος που δεν ήταν εκεί» προβάλλεται στις αίθουσες από την περασμένη Παρασκευή.
