Στο έργο των περισσότερων από τους σημαντικούς ποιητές του 20ού αιώνα οι φωνές της παράδοσης διατρέχουν το φάσμα της ποίησής τους είτε εν μέρει είτε στο σύνολό τους. Στην ποίηση του Εουτζένιο Μοντάλε ωστόσο οι φωνές αυτές, που έρχονται από τον πλατωνικό Φαίδρο, το Συμπόσιο, τη Βίβλο, τον Ντάντε και τον Πετράρχη χρωματίζουν πρωτίστως μια κατάσταση πραγμάτων. Από τους δύο κορυφαίους σύγχρονους ποιητές της Ιταλίας, τον Ουνγκαρέτι και τον Μοντάλε, αναμφισβήτητα ο δεύτερος, μολονότι λιγότερο ελλειπτικός, είναι ο δυσκολότερος, γιατί υπήρξε ποιητής του φάσματος, της πρισματικής εικόνας και των ιριδισμών, της σκιάς και των αποσιωπήσεων. Αυτή η αθόρυβη φυσιογνωμία της μεσογειακής λογοτεχνίας (ο Μοντάλε έγραψε ένα εξαίσιο εκτενές ποίημα για τη Μεσόγειο) ανήγαγε την εσωτερική αναφορά και τον υπαινιγμό σε μια περίπλοκη μεταφυσική της ύπαρξης και της Ιστορίας, του τοπίου αλλά και της αίσθησης που γεννάται στα όρια της ευαισθησίας. Ορια μακρινά και ωστόσο ταυτοτικά, φωσφορισμοί του πραγματικού, εικόνες ενός σκοτεινού θάμβους όπου σβήνει η ηχώ των εντυπώσεων.
Ο άσφαλτος ιμπρεσιονισμός της φωνής, δηλαδή ο διαρκής φωσφορισμός στην άλλη πλευρά του φάσματος, απαιτεί βαθιά εξοικείωση με την ποίηση τούτη που βυθίζεται στο υπόστρωμα της εντύπωσης για να ανασύρει από εκεί τη θαμμένη προέκτασή της, ή τη θαμμένη ζωή. Το σκοτάδι στον Μοντάλε, ως ομόλογο της αποσιώπησης, έχει όχι μόνο μεταφυσικό αλλά και ιστορικό περιεχόμενο. Είναι εκπληκτική η οικειότητα της ποιητικής γλώσσας που χρησιμοποιεί για να περάσει μέσα από τα τοπία του τα θραύσματα της κοσμικής κόλασης της εποχής του ως απηχήσεις της δαντικής κόλασης. Και το αντιπροσωπευτικότερο ποίημα επί του προκειμένου είναι η αριστουργηματική Χιτλερική άνοιξη, όπου αναπτύσσεται ως υπόκωφος θρήνος το υπερβατικό πάθος με το οποίο έναν αιώνα νωρίτερα στις Εκλάμψεις του ο Ρεμπό ανήγγειλε την εποχή των δολοφόνων.
Αυτό το οποίο ο Μπάουρα όρισε κάποτε ως «ιδιωτικό όραμα», στον Μοντάλε είναι το θαύμα που θα το φανταστούμε αλλά δεν θα συμβεί, γιατί στην εποχή μας έχει σε μεγάλο βαθμό καταργηθεί η συμβατότητα ποίησης και ζωής. H αποκατάσταση της συμβατότητας αυτής όμως είναι το μέγιστο καθήκον του σύγχρονου ποιητή. Για τούτο και ο Μοντάλε δημιουργεί το είδωλο της δικής του Μούσας, η οποία του εμπνέει τα ωραιότερα ερωτικά ποιήματα που γράφτηκαν στην ιταλική γλώσσα μετά τον Πετράρχη. Η πτώση του ποιητή μέσα στο άλλο και κατόπιν η έξοδος από το σολιψιστικό σύμπαν της αυταπάτης σφραγίζουν αυτό το έργο στο οποίο το Εγώ αποκτά την ταυτότητά του μέσα στη ζωή των άλλων, στα πρόσωπα του φωτός και της σκιάς που το περιστοιχίζουν. Ο ποιητής το αναδημιουργεί μέσω των αναμνήσεων καλλιεργώντας εκείνο που κάποιοι κριτικοί αποκάλεσαν «ανθρωπολογική φαντασία». Ετσι αναπόφευκτα το άτομο «διογκώνεται» διευρύνοντας την περιοχή της εμπειρίας και ο κόσμος εξανθρωπίζεται ακόμη και στις στιγμές της πτώσης.
Είναι επόμενο λοιπόν η ποίηση τούτη να υπερβαίνει εξ ορισμού το πεδίο της αμεσότητας. Η αυθεντικότητά της ορίζεται από το βαθύ χαντάκι της μνήμης που κυκλώνει την αίσθηση και την εμπειρία σαν να είναι και οι δύο τμήματα μιας εικονικής ή πλατωνικής πολιτείας, την οποία ο ποιητής όχι μόνο θα πρέπει να αναδείξει αλλά και να προστατεύσει. Στο πεδίο της εικονοποιίας ο Μοντάλε οδηγείται σε μια ατελεύτητη αλλά αργή διαδικασία μεταμορφώσεων, στις αδιόρατες αναλαμπές και στον διαρκή κυματισμό του φάσματος. Γι’ αυτό και οι μουσικές εικόνες του είναι από τις γοητευτικότερες, τις δυσκολότερες και τις βαθύτερες που έχει δημιουργήσει η νεότερη ποίηση.
Εουτζένιο Μοντάλε, Ποιήματα
