Σε μια εποχή όπου οι βεβαιότητες για τη σταθερότητα των δημοκρατικών θεσμών κλονίζονται παγκοσμίως, ο Ντάνιελ Ζίμπλατ, καθηγητής Επιστήμης της Διακυβέρνησης στο Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ, Διευθυντής του Κέντρου Ευρωπαϊκών Σπουδών Minda de Gunzburg (CES) στο Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ και συγγραφέας κορυφαίων βιβλίων για τη δημοκρατία, όπως τα «Πώς πεθαίνουν οι δημοκρατίες» και «Η τυραννία της μειοψηφίας», μιλά στο «Βήμα» για την κρίση της δημοκρατίας στις ΗΠΑ και τα διδάγματα που πρέπει να αντλήσει η Ευρώπη.
Αναλύει πώς οι μηχανισμοί που σχεδιάστηκαν τον 18ο αιώνα για να προστατεύσουν το αμερικανικό κράτος έχουν μετατραπεί σήμερα σε εργαλεία παράλυσης της δημοκρατίας, τι είναι ο «πατριαρχικός αυταρχισμός» του Ντόναλντ Τραμπ και αν η διολίσθηση της δημοκρατίας είναι αναστρέψιμη.
Συχνά λέτε ότι το Σύνταγμα των ΗΠΑ συντάχθηκε σε μια «προ-δημοκρατική» εποχή. Πώς αυτή η ιστορική κληρονομιά επηρεάζει την σημερινή κρίση;
Το Σύνταγμα των ΗΠΑ είναι το παλαιότερο γραπτό Σύνταγμα στον κόσμο και ενώ είναι αξιοσημείωτο από πολλές απόψεις, συντάχθηκε σε μια εποχή που οι ίδιοι οι ιδρυτές του δεν προωθούσαν απαραίτητα τη δημοκρατία όπως την εννοούμε σήμερα.
Περιέχει τόσο προοδευτικά όσο και έντονα αντιδημοκρατικά στοιχεία. Οι ιδρυτές, μέσα σε ένα κλίμα γεωπολιτικής ανασφάλειας, προχώρησαν σε συμβιβασμούς για να χτίσουν το κράτος γρήγορα, όπως το ομοσπονδιακό σύστημα που απαιτούσε ίση εκπροσώπηση των 13 Πολιτειών. Αυτό σήμαινε ότι, αντί για την αρχή της πλειοψηφίας, δημιουργήθηκε ένα σύστημα προστασίας των συμφερόντων των μειονοτήτων, δηλαδή των μικρών πολιτειών.
Αυτή η θεσμική κληρονομιά – με τους δύο γερουσιαστές ανά Πολιτεία και τον έμμεσο μηχανισμό του Κολεγίου των Εκλεκτόρων – επιτρέπει σήμερα σε πολιτικές μειοψηφίες να καταλαμβάνουν την εξουσία.
Στον 21ο αιώνα, βλέπουμε συχνά τον υποψήφιο που χάνει τη λαϊκή ψήφο να κερδίζει την προεδρία. Το σύστημα αυτό δίνει πλέον δυσανάλογη βαρύτητα στις αγροτικές πολιτείες που τείνουν να είναι πιο Ρεπουμπλικανικές, παρέχοντας ένα μόνιμο στήριγμα στο Ρεπουμπλικανικό Κόμμα παρ’ όλο που σπάνια κερδίζει την απόλυτη πλειοψηφία.
Χρησιμοποιείτε τους όρους «ανταγωνιστικός αυταρχισμός» και «πατριαρχικό καθεστώς» για να περιγράψετε την εποχή Τραμπ. Τι ακριβώς σημαίνουν;
Η δημοκρατία στις ΗΠΑ γνώρισε σημαντική οπισθοδρόμηση. Από τη δεκαετία του 1960 και στις αρχές του 1970, με τους νόμους για τα εκλογικά και τα πολιτικά δικαιώματα, όπου εξασφαλίστηκε το δικαίωμα ψήφου σε όλους τους ενήλικους Αμερικανούς, οι ΗΠΑ θεωρούνταν μια πλήρως ανεπτυγμένη δημοκρατία. Από το 2016 και μετά, όμως, η βαθμολογία τους σε διεθνείς δείκτες όπως του Freedom House έπεσε δραματικά, από το 92 στο 81, δηλαδή οι ΗΠΑ είναι πλέον λιγότερο δημοκρατικές από την Αργεντινή.
Ο όρος “ανταγωνιστικός αυταρχισμός” περιγράφει μια κατάσταση όπου υπάρχει ανταγωνισμός, αλλά είναι άδικος και ευνοεί προκλητικά τον κατεστημένο ηγέτη, όπως στην Τουρκία ή στην Ουγγαρία. Το δε “πατριαρχικό καθεστώς”, όρος που αντλώ από τον Μαξ Βέμπερ, αναδεικνύει τον εξαιρετικά προσωποκεντρικό χαρακτήρα του καθεστώτος.
Σε αυτό το μοντέλο, το κριτήριο για την παραμονή στην εξουσία είναι η πίστη στον πρόεδρο και το κράτος αντιμετωπίζεται ως ιδιωτική περιουσία. Είδαμε μέλη της οικογένειας του προέδρου Τραμπ, όπως ο γαμπρός του, να ασκούν διπλωματία χωρίς επίσημη ιδιότητα ή τμήματα του Λευκού Οίκου να κατεδαφίζονται χωρίς τη γνώμη του Κογκρέσου. Πρόκειται για μια μορφή προ-σύγχρονου αυταρχισμού που επανεμφανίστηκε στις ΗΠΑ.
Είναι αυτή η κατάσταση μη αναστρέψιμη; Υπάρχει τρόπος αντίστασης για τη δημοκρατική αντιπολίτευση;
Η δημοκρατία μπορεί να ξαναζωντανέψει· ο “θάνατός” της δεν είναι υποχρεωτικά μόνιμος. Το παράδειγμα της Ουγγαρίας, όπου τα ανταγωνιστικά αυταρχικά καθεστώτα μπορούν να ηττηθούν, είναι διδακτικό. Η νίκη εκεί απαίτησε μια πολύ ευρεία συμμαχία φιλοδημοκρατικών δυνάμεων, από την Κεντροδεξιά έως την Αριστερά, που παραμέρισαν τις διαφορές τους για χάρη του κράτους δικαίου.
Κεντρικό ρόλο παίζει η ανάδειξη της διαφθοράς. Τα πατριαρχικά καθεστώτα είναι εκ φύσεως διεφθαρμένα και όταν οι ψηφοφόροι συνειδητοποιούν ότι η ζωή τους δεν βελτιώνεται, ενώ ο ηγέτης πλουτίζει, κινητοποιούνται.
Η διαφθορά είναι το τίμημα του αυταρχισμού και μπορεί να γίνει το εργαλείο για την πτώση του. Είναι απαραίτητο οι ηγέτες της κοινωνίας των πολιτών – επιχειρηματίες, συνδικαλιστές, θρησκευτικοί ηγέτες – να χρησιμοποιούν τη φωνή τους, καθώς η σιωπή τους παροτρύνει το υπόλοιπο κοινωνικό σύνολο να κάνει το ίδιο. Είναι κρίσιμο η πίεση να προέρχεται και από τους απλούς πολίτες στον δρόμο.
Με τις επερχόμενες ενδιάμεσες εκλογές στον ορίζοντα, τι θα σήμαινε μια πιθανή ήττα για τον Ντόναλντ Τραμπ και πώς πρέπει να αντιδράσουν οι δημοκρατικοί θεσμοί αν ο ίδιος αισθανθεί «στριμωγμένος»;
Ενας αυταρχικός ηγέτης που δεν είναι δημοφιλής – όπως ο Τραμπ με ποσοστά αποδοχής γύρω στο 35% – έχει λιγότερη ισχύ για να εκφοβίσει τους συμμάχους του, το οποίο είναι θετικό για τη δημοκρατία.
Ωστόσο, όταν τέτοιοι ηγέτες αισθάνονται στριμωγμένοι, συχνά αντιδρούν με επικίνδυνους τρόπους. Είναι σημαντικό στις ενδιάμεσες εκλογές να κερδίσει η δημοκρατική αντιπολίτευση, για να λειτουργήσει ως αντίβαρο στην εξουσία, αλλά πρέπει επίσης να είμαστε σε εγρήγορση για το γεγονός ότι μπορεί να υπάρξει μια αντίδραση σε αυτό και μια προσπάθεια να εμποδιστούν οι μελλοντικές εκλογές ή να κατασταλεί η αντιπολίτευση και να συλληφθούν τα μέλη της.
Υπάρχουν τρεις βασικοί δρόμοι για τον έλεγχο ενός τέτοιου ηγέτη: οι εκλογές ως αντίβαρο εξουσίας, τα δικαστήρια (ειδικά τα ομοσπονδιακά), που πρέπει να αναλαμβάνουν το πολιτικό ρίσκο να ελέγχουν τις καταχρήσεις, και η ενεργή κοινωνία των πολιτών. Παρά τη “σκοτεινή” περίοδο σιωπής το 2025, η αλλαγή στάσης που παρατηρούμε το 2026 μου δίνει μια βάση για “πρακτική αισιοδοξία”.
Η Ευρώπη παρακολουθεί με αγωνία τις εξελίξεις στις ΗΠΑ, ενώ αντιμετωπίζει τη δική της άνοδο της Ακροδεξιάς. Ποια είναι τα βασικά διδάγματα που πρέπει να αντλήσουμε, τόσο άμεσα όσο και μακροπρόθεσμα;
Το βραχυπρόθεσμο δίδαγμα, αυτό που πρέπει να αντλήσουμε από τις ΗΠΑ, είναι η αποφυγή του κατευνασμού. Είναι επικίνδυνο για τα κύρια κόμματα να πιστεύουν ότι μπορούν να “εξημερώσουν” τους αυταρχικούς συνεργαζόμενα μαζί τους. Οπως είπε ο Τσόρτσιλ, ο κατευνασμός είναι σαν να ταΐζεις έναν κροκόδειλο ελπίζοντας ότι θα σε φάει τελευταίο.
Το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα έκανε αυτό το λάθος και του γύρισε μπούμερανγκ. Μακροπρόθεσμα, η δημοκρατία πρέπει να προσφέρει ένα όραμα για το μέλλον και όχι μόνο αμυντική στάση ή τεχνοκρατικές λύσεις. Πρέπει να διασφαλίσουμε δίκαιη οικονομική ανάπτυξη και κοινωνική κινητικότητα. Αν οι πολίτες νιώθουν ότι η ζωή τους δεν βελτιώνεται και το χάσμα μεγαλώνει, η δυσαρέσκεια είναι δικαιολογημένη.
Οι Δημοκρατικοί πολιτικοί πρέπει να απαντήσουν πειστικά στο ερώτημα: “Σε τι είδους κοινωνία θέλουμε να ζούμε;”. Το δίδαγμα του “μπαϊντενισμού” είναι, κατά κάποιον τρόπο, ότι δεν αρκεί μια καλή οικονομία αν δεν υπάρχει ένα σαφές κοινωνικό όραμα.
