άν κοιτάξατε κάποια από τις παλαιότερες φωτογραφίες του Μαρκ Ζάκερμπεργκ και σας δημιουργήθηκε η αίσθηση μιας απροσδόκητης οικειότητας, εάν για κάποιον παράταιρο λόγο ήσασταν βέβαιοι ότι αυτές τις καλοκουρεμένες, κοντές, ευθυγραμμισμένες αφέλειες που διατηρούσε ο CEO της Meta κάπου τις είχατε ξαναδεί, αυτή είναι μάλλον η στιγμή της προσωπικής σας δικαίωσης. Μια αναζήτηση στο Διαδίκτυο των διασωζόμενων αγαλμάτων που αναπαριστούν τον ρωμαίο αυτοκράτορα Αύγουστο Καίσαρα θα το επιβεβαιώσει περίτρανα. Σύμπτωση, θα σπεύσει να υποστηρίξει ο κακόπιστος αναγνώστης. Κι όμως…
Ο Ζάκερμπεργκ έχει ονομάσει τα τρία παιδιά του με ρωμαϊκά ονόματα, Μάξιμος, Αύγουστος και Αυρηλία, ενώ στο λανσάρισμα των γυαλιών επαυξημένης πραγματικότητας της εταιρείας του εμφανίστηκε με ένα μπλουζάκι στο οποίο ήταν γραμμένη στα λατινικά η φράση «aut Zuck aut nihil» («ή Ζάκερμπεργκ ή τίποτα»), παραπέμποντας στο περίφημο «aut Caesar aut nihil» («ή Καίσαρας ή τίποτα»). Η φράση ήταν το προσωπικό μότο του ηγεμόνα της Αναγέννησης Καίσαρα Βοργία, η δε πατρότητά της αποδίδεται από πολλούς ιστορικούς στον Ιούλιο Καίσαρα. Μάλλον πολλές οι συμπτώσεις για να είναι τυχαίες.
H έλξη για την αρχαία Ρώμη δεν είναι βεβαίως προνόμιο του ιδρυτή του Facebook. Τείνει να καταστεί κάτι σαν κοινός τόπος για αρκετούς δισεκατομμυριούχους της τεχνολογίας. Μεταξύ αυτών, ο Iλον Μασκ, που έχει ονομάσει το ένα από τα δεκαπέντε παιδιά του Ρωμύλο, όπως τον θρυλικό ιδρυτή και πρώτο βασιλιά της Ρώμης, ενώ αποκαλεί δημοσίως την οικογένειά του «λεγεώνα»· ή ο ιδρυτής του Twitter Τζακ Ντόρσεϊ, που συχνά παραλληλίζει την έλευση του Διαδικτύου με την ανάπτυξη των υδραγωγείων στην αρχαία Ρώμη. Ποιο είναι όμως στ’ αλήθεια το βαθύτερο υπόβαθρο όλων αυτών των παραπομπών;
«Οποιoσδήποτε προσβλέπει στην παγκόσμια κυριαρχία, από τον Καρλομάγνο και την Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία μέχρι τις ΗΠΑ, θέλει να βαδίσει στα βήματα της Ρώμης. Οπότε οι tech bros δεν είναι ιδιαίτερα πρωτότυποι σε αυτό» σημειώνει στο «Β» η Κάρολαϊν Γουίντερερ, καθηγήτρια Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο του Στάνφορντ. «Η Ρώμη θεωρούνταν στη Δύση ως το λίκνο του πολιτισμού, σε αντίθεση με τους βαρβάρους, οι οποίοι έπρεπε είτε να εκπολιτιστούν είτε να απωθηθούν» τονίζει από τη μεριά του στο «Β» ο κοινωνιολόγος Ολιβιέ Αλεξάντρ, ερευνητής στο γαλλικό CNRS. «Εδώ συναντάμε το πρότυπο της ενάρετης πόλης, που είναι δημοφιλές στους αμερικανούς πρωτοπόρους και τη Σίλικον Βάλεϊ. Επίσης, στη Ρώμη η τεχνολογία είχε κεντρική θέση. Οι αναπαραστάσεις που υμνούν τη ρωμαϊκή δύναμη συχνά προβάλλουν στρατιώτες να κατασκευάζουν γέφυρες, φρούρια και οδικά δίκτυα. Η επιβίωση αυτών των έργων ανά τους αιώνες γοητεύει τους επιχειρηματίες της τεχνολογίας, καθώς την εκλαμβάνουν ως σύμβολο υπεροχής» προσθέτει.
Οι αναφορές των tech bros, ωστόσο, δεν παραπέμπουν στην εποχή της ρωμαϊκής ρεπούμπλικας, δηλαδή στη «δημοκρατική στιγμή» της Ρώμης, εκείνη που εγκωμίαζε ο Νίκολο Μακιαβέλι στις «Διατριβές» του, αλλά αποκλειστικά στην «αυτοκρατορική στιγμή». Τα πρόσωπα δε που προβάλλονται είναι κατά βάση εκείνα που ήταν υπεύθυνα για την «αλλαγή καθεστώτος», μια έννοια που κατέχει κεντρική θέση και στη σημερινή πολιτική ατζέντα του τραμπισμού στις ΗΠΑ. «Αυτό που έκανε ο Γάιος Οκτάβιος, γνωστός ως Aύγουστος, ήταν να πει “ναι, είμαστε ακόμη μια ρεπούμπλικα, αλλά εγώ είμαι πιο ίσος από όλους”, μια κίνηση που επιχειρούν να κάνουν και οι tech bros αυτή τη στιγμή στο πλαίσιο της αμερικανικής δημοκρατίας. Προσχηματικά ομνύουν στα θεσμικά της αντίβαρα και τη διάκριση των εξουσιών, αλλά στην πραγματικότητα λένε ότι εκείνοι είναι οι πρώτοι από τους ίσους. Προτάσσουν δε το παραδοσιακό αριστοκρατικό επιχείρημα: “Είμαστε οι πιο πλούσιοι και οι πιο ισχυροί, ακριβώς επειδή είμαστε οι καλύτεροι. Τα αξίζουμε αυτά που έχουμε και πρέπει να κυβερνάμε τα πάντα εμείς”» υπογραμμίζει η Γουίντερερ.
«Στις αναπαραστάσεις της αρχαίας Ρώμης που κυκλοφορούν στον χώρο της τεχνολογίας», αναφέρει ο Αλεξάντρ, «η Ρώμη εμφανίζεται ως μια ιεραρχική, αυταρχική και στρατιωτική κοινωνία. Μπορεί βεβαίως κάποιος να ανελιχθεί με σκληρή δουλειά ή ανδραγαθήματα, μπορεί ακόμα και να κατακτήσει τον κόσμο. Αυτή η ανωτερότητα, όμως, έρχεται με το τίμημα της έλλειψης καταμερισμού της εξουσίας και μιας ουσιοκρατικής αντίληψης της αξίας: υπάρχουν πολίτες και δούλοι, Ρωμαίοι και βάρβαροι, άνδρες και γυναίκες, πατρίκιοι και πληβείοι. Ο κόσμος της τεχνολογίας», συνεχίζει ο ίδιος, «είναι επίσης ένα κοινωνικά ιεραρχημένο σύμπαν: οι επιχειρηματίες-επενδυτές που κυριαρχούν αποτελούν μια ισχνή μειοψηφία. Η ιστορία της τεχνολογίας είναι μια ιστορία άρνησης διαμοιρασμού της εξουσίας με τους μετόχους, με το κράτος, με τα συνδικάτα, ακόμα και με τη Wall Street. Αυτός είναι και ο λόγος που δεν αναφέρονται στις πιο δημοκρατικές περιόδους της Ρώμης, όταν η εξουσία μοιραζόταν ανάμεσα στη σύγκλητο και τους πληβείους».
Οι αναφορές δισεκατομμυριούχων της τεχνολογίας στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία δεν είναι πάντοτε ακριβείς ή στοιχειοθετημένες. Βασίζονται σε ένα αμάλγαμα πληροφοριών, τις οποίες αντλούν από ετερόδοξες πηγές, ιστορικά δοκίμια, αναρτήσεις σε ιστολόγια, ακόμη και τη λαϊκή κουλτούρα – με την ταινία «Gladiator» να έχει εδώ την τιμητική της. Ολες όμως αναπαράγουν ένα πρότυπο υπερ-αρρενωπότητας, αποφασιστικότητας και μανιχαϊστικού ανταγωνισμού, «σε μια περίοδο που κατά τη γνώμη τους η αμερικανική ανδροπρέπεια κινδυνεύει από τις διαβρωτικές δυνάμεις της αριστερής woke κουλτούρας, των γυναικών και της νομοθεσίας που εξασφαλίζει ισότητα ευκαιριών» σημειώνει η Γουίντερερ. «Δεν πρέπει πάντως να γενικεύουμε για όλον τον τομέα, ούτε για όλη την τεχνολογική ελίτ. Ο τομέας παραμένει ως επί το πλείστον δημοκρατικός» επισημαίνει ο Αλεξάντρ. «Υπάρχει βεβαίως μια ομάδα, που καθοδηγείται από τον Ιλον Μασκ, τον Πίτερ Τιλ, τον Μαρκ Αντρίσεν και τους συνεργάτες τους, που ονειρεύεται μια αναδιαμόρφωση της δημοκρατίας ή ακόμη και μια “έξοδο από την πολιτική”».
Ενας άλλος λόγος για τον οποίο αυτοί οι tech bros ανατρέχουν στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία σχετίζεται με τις αιτίες της πτώσης της. Ο Ιλον Μασκ δεν δίστασε μάλιστα να συνδέσει την παρακμή της Ρώμης με την υποτιθέμενη… υπογεννητικότητα των Ρωμαίων, κάνοντας και τους σχετικούς παραλληλισμούς με την τρέχουσα κατάσταση στις ΗΠΑ. «Η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία κατέρρευσε επειδή οι Ρωμαίοι σταμάτησαν να κάνουν παιδιά» είχε δηλώσει κατά τη διάρκεια ενός podcast, επαναφέροντας την προσφιλή ρητορική του γύρω από το Δημογραφικό. «Εάν μιλήσετε με σοβαρούς κλασικιστές», υπογραμμίζει η Γουίντερερ, «αμφισβητούν την ιδέα μιας πτώσης. Είναι πολύ πιο παραγωγικό να προσεγγίσει κανείς το θέμα με όρους μετασχηματισμών. Τα κράτη δεν είναι οργανισμοί, δεν πεθαίνουν απλώς κάποια στιγμή. Μετασχηματίζονται». Σε ό,τι, δε, αφορά τον ισχυρισμό του Μασκ αυτόν καθαυτόν, πέραν του ότι δεν υποστηρίζεται από κανένα στοιχείο, μάλλον επιτελεί μια πιο «πονηρή» λειτουργία, που σχετίζεται με τη νεο-ευγονική προσέγγισή του στο θέμα των γεννήσεων: «Είναι ένα προκάλυμμα για απροκάλυπτο ρατσισμό. Αντιπαραβάλλεις τη σημερινή πραγματικότητα με τη Ρώμη και λες: “Δεν είμαι εγώ ο ρατσιστής. Δείτε τι συνέβη στη Ρώμη”» αναφέρει η ίδια.
Η καθηγήτρια Ιστορίας του Στάνφορντ εφιστά όμως την προσοχή και σε ένα τελευταίο κρίσιμο σημείο, που έχει να κάνει με τη σύνδεση ανάμεσα στην επιμονή ορισμένων tech bros με τον καταστροφισμό και την Αποκάλυψη – τον κίνδυνο της παρακμής κατ’ εικόνα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας – και την κατάργηση μιας σειράς διαδικασιών που συνδέονται με τη λειτουργία της δημοκρατίας και εμποδίζουν, υποτίθεται, τη σωτηρία του λαού. «Ποιο είναι το αντίθετο του καταστροφισμού; Είναι οι “βαρετές” διαδικασίες. Τι μας λένε, λοιπόν; Αχ αυτοί “οι πολλοί”, με τις διαδικασίες και τη γραφειοκρατία τους, τα συμβούλια και τα κοινοβούλιά τους. Εμείς είμαστε οι άριστοι. Ας τις παρακάμψουμε και ας κυβερνήσουμε στο όνομα του λαού».
