Η Κάλυμνος έμαθε για αιώνες να κοιτάζει προς τα κάτω. Στον βυθό. Εκεί όπου οι σφουγγαράδες «έδεναν» την οικονομία, την ταυτότητα και τη μνήμη του νησιού με μια εργασία σκληρή, επικίνδυνη, σχεδόν μυθική. Στα τέλη της δεκαετίας του 1990 το βλέμμα άρχισε να γυρίζει προς τα πάνω. Στους κάθετους ασβεστολιθικούς βράχους, στις σπηλιές, στους σταλακτίτες, στις άγριες πλαγιές που κάποτε έμοιαζαν εμπόδιο και σταδιακά εξελίχθηκαν σε προσοδοφόρο τουριστικό προορισμό.
«Η αναρρίχηση είναι πλέον η βαριά βιομηχανία του νησιού» λέει στο «Βήμα» ο Μιχάλης Γερακιός, επαγγελματίας του τουρισμού περιπέτειας. «Είναι η κατάρα που έγινε ευλογία. Ο βράχος ήταν ο λόγος που ο Καλύμνιος πνιγόταν στο σφουγγάρι χιλιάδες χρόνια. Ξαφνικά ο βράχος έγινε αυτό που κρατάει νέους και μεγαλύτερους στο νησί».
Από τότε που ο ιταλός αναρριχητής Αντρέα ντι Μπάρι είδε, το 1996, τις δυνατότητες των βράχων της Καλύμνου, το νησί αποτελεί πλέον έναν από τους πιο αναγνωρίσιμους αναρριχητικούς προορισμούς στον κόσμο. Η αντιδήμαρχος Τουρισμού και Αποδήμων του Δήμου Καλυμνίων Καλλιόπη Κουτούζη Φόγκελτσανγκ μιλά για «νούμερο ένα τουριστικό προορισμό για αναρρίχηση στην Ευρώπη», για μια δραστηριότητα που επιμηκύνει τη σεζόν από τις αρχές της άνοιξης ως το τέλος Νοεμβρίου. Η αναρρίχηση γεμίζει χιλιάδες Airbnb, καφενεία, μαγαζιά, σχολές, ταξί, μικρές επιχειρήσεις. Δίνει ζωή τους μήνες που ο κλασικός τουρισμός έχει σβήσει.
Πέρα από το δυστύχημα
Το δυστύχημα της 27ης Μαρτίου 2026, με θύμα τον 60χρονο τσέχο αναρριχητή Πετρ Χρούμπαν, ήρθε να θυμίσει ότι κάθε οικονομικό «θαύμα» που χτίζεται με σύμμαχο τη φύση χρειάζεται και το αντίστοιχο θεσμικό του βάρος. Ο θάνατός του, ύστερα από πτώση σε αναρριχητικό πεδίο του νησιού, αποδόθηκε από αυτόπτες μάρτυρες και αναρριχητικά μέσα σε αστοχία μόνιμων μέτρων ασφάλειας. Το τελικό πόρισμα ανήκει στις αρμόδιες αρχές. Η ουσία, όμως, ξεπερνά το συγκεκριμένο περιστατικό. Η Κάλυμνος έχει πια πάνω από 5.000 αναρριχητικές διαδρομές.
«Ο αριθμός μόνος του είναι ένας κράχτης» λέει ο κ. Γερακιός. «Κάποιος μπορεί να έρχεται μια ζωή και να μην προλάβει να σκαρφαλώσει όλη την Κάλυμνο. Ωστόσο, οι διαδρομές είναι πάρα πολλές για τον τρόπο που δουλεύει η αναρρίχηση και για τα μέσα που έχουμε να τις συντηρούμε». Η φράση αυτή συμπυκνώνει το πρόβλημα. Η Κάλυμνος δεν στερείται φήμης. Υποφέρει από τη διαχείρισή της.
Θολό νομικό πλαίσιο
Το πρώτο μεγάλο ζήτημα έχει να κάνει με τις υποδομές. Η αναρρίχηση έχει ιδιαιτερότητες που δύσκολα γίνονται κατανοητές στους μη μυημένους. Οι διαδρομές συνήθως ανοίγονται από τους ίδιους τους αναρριχητές, με δικά τους τρυπάνια και βύσματα, δικό τους χρόνο, δική τους τεχνική κρίση. Η δεοντολογία της κοινότητας είναι ισχυρή. Το νομικό πλαίσιο όμως παραμένει θολό. «Δεν υπάρχει νομικό πλαίσιο» συνεχίζει ο ίδιος. «Υπάρχει η Διακήρυξη του Τιρόλο. Είναι ηθικού χαρακτήρα κατευθυντήριες γραμμές. Σου λέει τι είναι σωστό, αλλά δεν σου το επιβάλλει». Η ασφάλεια στηρίζεται ακόμη σε μεγάλο βαθμό σε μια κουλτούρα ευθύνης, αλλά ως εκεί.
Η Οδηγία της Ελληνικής Ομοσπονδίας Ορειβασίας – Αναρρίχησης για τη διάνοιξη και συντήρηση διαδρομών επιχειρεί να καλύψει αυτό το κενό σε επίπεδο καλής πρακτικής. Θέτει τεχνικές και δεοντολογικές κατευθύνσεις, αναγνωρίζοντας ότι η αναρρίχηση εμπεριέχει κίνδυνο σωματικής βλάβης ή θανάτου και ότι η διάνοιξη και η συντήρηση διαδρομών πρέπει να ακολουθούν σύγχρονα πρότυπα ασφάλειας. Τα οποία, μάλιστα, ενδέχεται να είναι πιο αυστηρά όσο αφορά τα υλικά που χρησιμοποιούνται για χώρες με παράκτιες, θερμές και διαβρωτικές συνθήκες, όπως η Ελλάδα ή η Ταϊλάνδη.
Η αντιδήμαρχος του νησιού αναγνωρίζει ότι η συζήτηση για τα υλικά έχει πλέον μπει στο τραπέζι. «Εχει ανοίξει μια συζήτηση για το αν είναι καλύτερο το τιτάνιο ή ο ανοξείδωτος χάλυβας που χρησιμοποιούμε μέχρι στιγμής» λέει στο «Βήμα». Και προσθέτει ότι η εγγύτητα στη θάλασσα καθιστά αναγκαίο να εξεταστεί «κατά πόσο γρήγορα δουλεύει η οξείδωση». Αλλά δεν είναι μόνο ζήτημα της Καλύμνου. Το Λεωνίδιο και άλλες περιοχές, που σήμερα μοιάζουν νεότερες αναρριχητικά, θα αντιμετωπίσουν τα ίδια θέματα.
Ο Δήμος Καλυμνίων μιλά για ευρωπαϊκό πρόγραμμα 600.000 ευρώ, η υλοποίηση του οποίου έχει όμως καθυστερήσει και λόγω της πανδημίας. Το πρόγραμμα περιλαμβάνει μονοπάτια πρόσβασης, παρεμβάσεις που θα διευκολύνουν τη διάσωση, συντήρηση και νέες διαδρομές.
Τα κενά στη διάσωση
Το δεύτερο μεγάλο ζήτημα είναι η διάσωση. Μιλώντας στο «Βήμα», ο Χρήστος Μπελογιάννης, οδηγός βουνού IFMGA (με πιστοποίηση από τη σχετική παγκόσμια ομοσπονδία) και γενικός γραμματέας του Σωματείου Ελλήνων Οδηγών Βουνού, αναφέρει ότι το θανατηφόρο περιστατικό της 27ης Μαρτίου ανήκει στην κατηγορία του χειρότερου δυνατού σεναρίου. «Τραυματισμός αργά το απόγευμα, δύσκολο πεδίο, δυνατοί άνεμοι και βροχή, σκοτάδι, αδυναμία ασφαλούς ελικοπτερικής προσέγγισης. Δεν είναι μομφή προς την Ομάδα Διάσωσης Καλύμνου ή την Πυροσβεστική της Καλύμνου» τονίζει. «Είναι μια διαπίστωση ότι το ελληνικό σύστημα ορεινής διάσωσης, και κατ’ επέκταση της επείγουσας διάσωσης, παραμένει ελλιπές λόγω απουσίας ουσιαστικής ελικοδιάσωσης, γνωστής και ως HEMS».
Μια ανάρτηση στο Facebook, ένα δημοσίευμα μπορούν εύκολα να θολώσουν την ουσία που χρειάζονται οι υπεύθυνοι σχεδιασμού ενός συστήματος διάσωσης. Στην Κάλυμνο υπάρχουν μέλη της αναρριχητικής κοινότητας με πολύτιμη γνώση, πυροσβέστες, εθελοντές διασώστες. Αυτό δεν αναπληρώνει το κενό ενός οργανωμένου κρατικού μηχανισμού ελικοδιάσωσης, με εκπαιδευμένα πληρώματα, πρωτόκολλα, άμεση ενεργοποίηση και κυρίως διαλειτουργικότητα φορέων με συντονισμένη επιχειρησιακή ετοιμότητα και επικοινωνία.
Ο κ. Μπελογιάννης αναφέρει ότι ο σχεδιασμός ενός αποτελεσματικού μηχανισμού ελικοδιάσωσης χρειάζεται και αξιόπιστα δεδομένα. «Η κλασική μαύρη τρύπα των δεδομένων στην Ελλάδα» λέει. «Δεν υπάρχει, τουλάχιστον με δημόσια προσβάσιμο και αξιόπιστο τρόπο, μια καθαρή βάση ατυχημάτων ορειβατικού και αναρριχητικού τουρισμού. Πόσα περιστατικά συμβαίνουν; Πού; Σε ποιες συνθήκες; Με τι είδους εξοπλισμό; Πόσος χρόνος απαιτείται για πρόσβαση και διακομιδή; Χωρίς τέτοιες απαντήσεις, η πολιτική ασφάλειας κινείται ανάμεσα στην εντύπωση και στην πρόωρη κρίση».
Η ευκαιρία
Μέσα σε αυτή τη δύσκολη συγκυρία, η Κάλυμνος έχει κάτι περισσότερο από μια ευκαιρία επικοινωνιακής αποκατάστασης της φήμης της. Από την 1η έως τις 6 Μαΐου 2026 το νησί φιλοξενεί την ετήσια συνεδρίαση της Ολομέλειας της Επιτροπής Ασφάλειας της Διεθνούς Ομοσπονδίας Αναρρίχησης και Ορειβασίας (UIAA), με συμμετοχή ειδικών, επιστημόνων και εκπροσώπων της βιομηχανίας εξοπλισμού από όλον τον κόσμο. Προβλέπονται ομάδες εργασίας για πρότυπα εξοπλισμού, ανάλυση ατυχημάτων και μεθόδους δοκιμών, υπαίθρια δραστηριότητα σε πραγματικές συνθήκες, σαρωτικοί έλεγχοι σε υλικά αγκύρωσης εγκατεστημένα στα πεδία του νησιού και εκπαιδευτικό σεμινάριο διάνοιξης και εξοπλισμού διαδρομών για τοπικούς αναρριχητές και εμπλεκόμενους φορείς. Αν η συνάντηση αξιοποιηθεί σωστά, μπορεί να αποτελέσει σημείο καμπής. Από την αντιπαράθεση στη χαρτογράφηση του προβλήματος, από την ιδιοτέλεια σε ένα κοινό πρωτόκολλο.
Οι ορθοπλαγιές της Καλύμνου άλλαξαν την ιστορία του νησιού. Αυτό που τώρα χρειάζεται είναι κάτι περισσότερο από εσωστρέφεια, ιδιοτέλεια και έριδα. Το νησί ενωμένο καλεί να αντιμετωπιστεί η αναρρίχηση ως ώριμος τουρισμός περιπέτειας και όχι ως άθροισμα καλής θέλησης, εθελοντισμού και προσωπικού πάθους. Γιατί όταν ένας τόπος γίνεται παγκόσμιος προορισμός, η ευθύνη ξεπερνά τα στενά διοικητικά όριά του.
