Η Δάφνη Π. ήταν 22 χρόνων όταν στην πρώτη της δουλειά άκουσε δύο φράσεις από το στόμα του εργοδότη της που θυμάται πεντακάθαρα ακόμη και σήμερα, παρότι τα έξι χρόνια που πέρασαν κανονικά θα έπρεπε να θολώσουν την ανάμνηση: «Είναι λογικό να τραβάς τα βλέμματα με τέτοιο σώμα. Στην εστίαση δουλεύεις, πρέπει να συνηθίσεις τα σχόλια αλλά και τα αγγίγματα».
Η ίδια δεν αντέδρασε, συνέχισε να δουλεύει στην επιχείρηση γνωρίζοντας πως κάθε αντίδραση μπορούσε να της στερήσει τη μοναδική πηγή εσόδων που είχε τότε, ως φοιτήτρια στην Αθήνα. «Δεν το είπα ποτέ σε κανέναν γιατί φοβήθηκα τι θα μπορούσε να ακολουθήσει» μοιράζεται σήμερα.
Καταγγελίες
Παρά τα κινήματα και τις διεθνείς φωνές διαμαρτυρίας σε ολόκληρο τον κόσμο, το πρόβλημα του εκφοβισμού και της παρενόχλησης στους χώρους εργασίας δεν φαίνεται να υποχωρεί, αλλά πολλές φορές η έλλειψη ελέγχων ή επαρκών μέτρων προστασίας των εργαζομένων οδηγεί μάλλον στην αντίθετη κατεύθυνση. Αφορά δε μια πραγματικότητα για πολλούς εργαζομένους και στη χώρα μας.
Στην Ελλάδα, μάλιστα, οι σχετικές καταγγελίες φαίνεται ότι έχουν υπερδιπλασιαστεί τα τελευταία δύο χρόνια. Χωρίς βέβαια να μπορούν να μετρηθούν ο «σκοτεινός αριθμός» των θυμάτων και τα περιστατικά που παραμένουν αόρατα και «εγκλωβισμένα» στη σιωπή των εργαζομένων.
Εχθρικό κλίμα
Η μικρή ιστορική αναδρομή αποκαλύπτει ότι η σεξουαλική παρενόχληση στους χώρους εργασίας αναγνωρίστηκε επίσημα για πρώτη φορά το 1970. Το Διεθνές Γραφείο Εργασίας (ILO) μάλιστα την όρισε τελικά ως «κάθε ανεπιθύμητη, μη ανταποδοτική, μη καλοδεχούμενη συμπεριφορά σεξουαλικής φύσης που είναι προσβλητική για το άτομο που εμπλέκεται και προκαλεί απειλή, ταπείνωση και ντροπή».
Αργότερα προστέθηκε η φράση «κάθε μορφή ανεπιθύμητης λεκτικής, μη λεκτικής ή σωματικής συμπεριφοράς σεξουαλικής φύσης με σκοπό την προσβολή της αξιοπρέπειας ενός ατόμου, ιδίως όταν δημιουργείται ένα εκφοβιστικό, εχθρικό, ταπεινωτικό ή προσβλητικό περιβάλλον».
Στη χώρα μας, η τελευταία έκθεση της Επιθεώρησης Εργασίας αναφέρει ότι ο χώρος της εστίασης βρίσκεται ακόμη και σήμερα στην πρώτη θέση με τα περισσότερα καταγγελλόμενα περιστατικά σεξουαλικής παρενόχλησης (ποσοστό 29%), ενώ αμέσως μετά ακολουθούν οι ξενοδοχειακές επιχειρήσεις, όπου τα περιστατικά αυξάνονται χρόνο με τον χρόνο.
Καθημερινότητα
Πώς ορίζει ο νόμος σήμερα τη σεξουαλική παρενόχληση; Αγγίγματα, παρεμβατικά βλέμματα, σχόλια ή/και αστεία για το σώμα ή ρούχα του θύματος, χρήση σεξουαλικής γλώσσας ή και διάφορων υπονοούμενων για την ιδιωτική ζωή του.
«Ενιωσα εκτεθειμένη. Ντράπηκα, δεν ήξερα πώς να αντιδράσω. Ενιωθα άβολα σε έναν χώρο που περνούσα 8 ώρες καθημερινά» συμπληρώνει η Δάφνη. Και δεν ήταν η τελευταία φορά. Τα σχόλια επαναλαμβάνονταν, τα αγγίγματα αποτελούσαν μέρος της καθημερινότητας, άλλοτε μπροστά σε συναδέλφους, άλλοτε κατ’ ιδίαν. Οταν αντιδρούσε, όλοι της έλεγαν ότι υπερβάλλει και ότι «έτσι κάνουν εδώ».
Ανδρες και γυναίκες
Οσον αφορά τις καταγγελίες που υποβλήθηκαν τον τελευταίο χρόνο, οι 233 αφορούσαν γυναίκες (66%) ενώ για τους άνδρες ήταν σχεδόν οι μισές, με 120 από αυτούς (34%) να προβαίνουν σε καταγγελία. Τα στοιχεία δείχνουν ότι οι άνδρες συνεχίζουν να αποτελούν την πλειονότητα των καταγγελλομένων: 70% (280 περιπτώσεις) έναντι 30% των γυναικών (121 περιπτώσεις).
Μάλιστα, σχεδόν το 40% των υποθέσεων αφορά βία ή παρενόχληση από τον ίδιο τον εργοδότη, ενώ στο 60% ο καταγγελλόμενος είναι άλλος εργαζόμενος, προϊστάμενος ή πρόσωπο με θέση ευθύνης.
Πίσω όμως από τους αριθμούς υπάρχουν πρόσωπα και ιστορίες. Η πλειονότητα των περιστατικών αφορά λεκτική, ψυχολογική και ηθική βία. Υπάρχει, ωστόσο, και αριθμός περιπτώσεων σεξουαλικής παρενόχλησης και σωματικής βίας που δείχνουν ότι η βία στον χώρο εργασίας δεν δέχεται κανέναν περιορισμό.
Πίσω απο τα νούμερα
Η εμπειρία της Δάφνης δεν είναι μοναδική. Γυναίκες μιλούν στο «Βήμα» για εμπειρίες που, όσο και να προσπαθούν, τους είναι αδύνατον να ξεχάσουν. Η Δήμητρα Π., 36 ετών, εργαζόμενη σε συνοικιακό μαγαζί, κατήγγειλε σεξουαλική παρενόχληση από συνάδελφό της. «Ενημέρωσα από την πρώτη στιγμή όλους τους αρμόδιους, από το κατάστημα μέχρι την περιφερειακή διεύθυνση. Παρά το ότι παραδέχθηκε τις πράξεις του, η εταιρεία δεν έκανε τίποτα για να με προστατεύσει» λέει στο «Βήμα».
Αντίθετα, η ίδια μετακινήθηκε δύο φορές σε άλλα καταστήματα και τελικά δέχτηκε εξώδικο απόλυσης με την αιτιολογία της «πλημμελούς εκτέλεσης καθηκόντων». Η υπόθεση έκλεισε εξωδικαστικά, με ανάκληση της καταγγελίας.
Τα περιστατικά
Τα περισσότερα σχετικά περιστατικά στην Εκθεση της Επιθεώρησης Εργασίας αφορούσαν τις ηλικίες 45-64, σε ποσοστό 37%, ενώ σε όμοια ποσοστά ακολούθησαν οι ηλικιακές κατηγορίες 35-44 (26%) και 18-24 (24%), ενώ αρκετά πιο κάτω, σε ποσοστό 13%, οι ηλικίες 25-34, γεγονός που επιβεβαιώνει ότι η παρενόχληση δεν υποχωρεί με την ηλικία ή την εμπειρία, αλλά παραμένει παρούσα σε διαφορετικά επίπεδα και ιεραρχίες της εργασιακής ζωής.
Οπως αναφέρει η Γεωργία Βαζάκη, προϊσταμένη του Αυτοτελούς Τμήματος για την Παρακολούθηση της Βίας και Παρενόχλησης στην Εργασία, «είναι περισσότερο από ποτέ σημαντικό να αντιληφθούν οι εργαζόμενοι σε κάθε επιχείρηση ότι δεν πρέπει να ανέχονται κανενός είδους παρενοχλητική συμπεριφορά κάνοντας χρήση των δικαιωμάτων τους». Στην Ετήσια Εκθεση επιχειρείται για πρώτη φορά καταγραφή ποιοτικών δεδομένων βάσει του μεγέθους των επιχειρήσεων που καταγγέλλονται.
Είναι ρίσκο
Περισσότερα περιστατικά βίας και παρενόχλησης σε ποσοστό 42% παρουσιάζονται στις μικρές επιχειρήσεις, όπου ο εκ φύσεως πιο «οικογενειακός» χαρακτήρας τους πιθανά επιτείνει τα σχετικά ζητήματα συμπεριφορών προς τους απασχολούμενους, ενώ και μαζί με τις μεσαίες επιχειρήσεις, όπου εμφανίζονται σε ποσοστό 25%, κρατούν την πρώτη θέση στις σχετικές καταγγελίες.
Τέλος, ακολουθούν με 18% οι μεγάλες επιχειρήσεις (250+ εργαζόμενοι). Παρά τους μηχανισμούς προστασίας που προβλέπει ο νόμος, πολλοί εργαζόμενοι νιώθουν ότι η καταγγελία είναι ένα ρίσκο, με τους ίδιους να προτιμούν τη σιωπή. Το πιο δύσκολο δεν είναι πάντα η συμπεριφορά που δέχτηκαν, αλλά το τι ακολουθεί όταν αποφασίσουν να μιλήσουν, καθώς αισθάνονται πως μπαίνουν για μία ακόμα φορά στο στόχαστρο.
«Είχε φθάσει στο σημείο να με αγγίξει χωρίς τη θέλησή μου, επισημαίνοντας την ισχυρή θέση του στην εταιρεία» αναφέρει η Ελλη Σ., εργαζόμενη 29 ετών σε ξενοδοχείο που κατήγγειλε τον εργοδότη της για επαναλαμβανόμενη σεξουαλική παρενόχληση και προσβλητική συμπεριφορά.
Παρότι εξετάστηκαν οι ισχυρισμοί όλων των πλευρών, η υπηρεσία αποφάνθηκε ότι «δεν κατέστη εφικτό να εξαχθούν ασφαλή και αντικειμενικά συμπεράσματα», παραπέμποντας την υπόθεση στα δικαστήρια. Η καταγγελία έμεινε χωρίς σαφή κατάληξη.
«Aπό την ανοχή στην αλλαγή»
Οπως συμπληρώνει η κυρία Βαζάκη, με κεντρικό μήνυμα «από την ανοχή στην αλλαγή», πρωταρχικό μέλημα της Επιθεώρησης Εργασίας είναι να καταστεί σαφές ότι η ορατότητα ως προς τις ανεπίτρεπτες βίαιες και παρενοχλητικές συμπεριφορές αυξάνεται σταθερά.
«Στόχος μας, να μπορέσουμε να διασφαλίσουμε όχι απλά έναν κόσμο εργασίας χωρίς βία και παρενόχληση, αλλά μία ολόκληρη κοινωνία που θα έχει θέσει τα θεμέλια επίδειξης μηδενικής ανοχής σε τέτοιου είδους συμπεριφορές, οι οποίες βάλλουν τον πυρήνα της ανθρώπινης αξιοπρέπειας».
