Συνταγματική Αναθεώρηση: Οι αλλαγές στο άρθρο περί ευθύνης υπουργών

Δεν καταργείται το «86», αλλάζει

Αρχικά να ξεκαθαρίσουμε πως το πολυσυζητημένο άρθρο 86 για την ποινική ευθύνη των υπουργών, που χρόνια κυριαρχεί στον δημόσιο διάλογο και προκαλεί κατά καιρούς έντονες πολιτικές αντιπαραθέσεις, με την επικείμενη συνταγματική αναθεώρηση δεν καταργείται. Η κυβέρνηση, που έχει την πρωτοβουλία της αναθεώρησης, έχει αποφασίσει ότι το εν λόγω άρθρο δεν πρέπει να καταργηθεί, καθώς τάσσεται υπέρ της άποψης ότι πρέπει να υπάρχει φίλτρο στις διώξεις πολιτικών προσώπων, καθώς ενδεχόμενη ποινική εξομοίωσή τους με τους πολίτες θα σηματοδοτούσε διώξεις σε βάρος πολιτικών με συνέπειες για τη λειτουργία του πολιτεύματος.

Προς τούτο λαμβάνεται υπόψη ότι ανάλογες είναι οι διατάξεις και στα περισσότερα ευρωπαϊκά Συντάγματα.

Ομως έχουν κλειδώσει ουσιαστικές αλλαγές που μεταβάλλουν καθοριστικά το τοπίο της ποινικής ευθύνης για τα πολιτικά πρόσωπα, καθώς με την επικείμενη αναθεώρηση η κυβερνητική πρόταση (που φαίνεται ότι θα είναι και η μόνη) περιλαμβάνει ρυθμίσεις που σπάνε το μονοπώλιο που είχε ως τώρα η Βουλή στις έρευνες και τις διώξεις των πολιτικών.

Ειδικότερα, σύμφωνα με πληροφορίες:

• Συγκροτείται δικαστικός σχηματισμός από ανώτατους εισαγγελείς και δικαστές που θα ελέγχουν την κατηγορία κατά πολιτικού προσώπου διενεργώντας έρευνα και υποβάλλοντας πόρισμα στη Βουλή. Η Βουλή θα καλείται να αποφανθεί επί του δικαστικού πορίσματος, καθώς δύσκολα η όποια κυβερνητική πλειοψηφία θα μπορεί να απορρίψει ένα δικαστικό πόρισμα θεμελιωμένο για ένα πολιτικό πρόσωπο ή να αποφανθεί άλλως, εκτός και αν προκύπτουν δεδομένα που μπορεί να αξιολογηθούν διαφορετικά.

• Ο έλεγχος από δικαστικό σχηματισμό και μάλιστα ανώτατων δικαστών των ενδεχόμενων κατηγοριών για πολιτικούς αναθέτει στην ουσία στη Δικαιοσύνη την έρευνα και τη δίωξή τους και αφήνει μόνο στη Βουλή ουσιαστικά την επικύρωση των όσων η Δικαιοσύνη έχει κρίνει.

• Κατά τα άλλα, διατηρούνται σε ισχύ τα προβλεπόμενα και σήμερα με παραπομπή του πολιτικού στη Δικαιοσύνη (Δικαστικό Συμβούλιο και Ειδικό Δικαστήριο) αν τελικά κριθεί ότι πρέπει να δικαστεί.

• Η σύνθεση του Ειδικού Δικαστηρίου δεν αλλάζει, θα συνεχίσουν να μετέχουν σε αυτό ανώτατοι δικαστικοί και από τον Αρειο Πάγο κατά πλειοψηφία και από το Συμβούλιο της Επικρατείας, όλοι με κλήρωση από τη Βουλή.

Κλείνοντας το κεφάλαιο της ποινικής ευθύνης των υπουργών, να σημειωθεί ότι εξετάζεται αν πρέπει να αλλάξει και η απαγόρευση που υπάρχει σήμερα στη Δικαιοσύνη να ερευνά πολιτικούς στο πλαίσιο μιας υπόθεσης που χειρίζεται. Το λεγόμενο «αμελλητί», δηλαδή η υποχρέωση της Δικαιοσύνης να αφήνει κάτω το μολύβι όταν βρίσκεται αντιμέτωπη με πολιτικό και να στέλνει αμέσως τον σχετικό φάκελο στη Βουλή.

Εδώ, η κυβερνητική πρόταση κινείται στο να καταργηθεί η υποχρέωση των δικαστικών αρχών να στέλνουν αμέσως τον φάκελο στη Βουλή, αλλά να θεσμοθετηθεί η υποχρέωσή τους πριν τον στείλουν στη Βουλή να τον αξιολογήσουν. Με άλλα λόγια, να στέλνουν στη Βουλή μόνο όσα αξίζουν να ερευνηθούν και όχι το οτιδήποτε όπως γίνεται σήμερα.

Λίστα για τη Δικαιοσύνη

Σε ό,τι αφορά την επιλογή ηγεσίας στη Δικαιοσύνη, θεσμικό θέμα που απασχολεί για χρόνια, η κυβερνητική πρόταση κινείται, σύμφωνα με πληροφορίες του «Βήματος», στη λογική να παραμείνει η αρμοδιότητα στο Υπουργικό Συμβούλιο για την επιλογή ανώτατων δικαστών, όμως με περιορισμό της αρμοδιότητας αυτής. Ειδικότερα, να θεσμοθετηθεί στο Σύνταγμα η δυνατότητα της Βουλής αλλά και των ανώτατων δικαστηρίων, που σήμερα προβλέπεται σε νόμους, να προτείνουν λίστα με ανώτατους δικαστικούς προς επιλογή. Προς τούτο η κυβέρνηση κατατείνει στην αποδοχή να αναθεωρηθεί η σχετική διάταξη του Συντάγματος, με την πρόβλεψη η λίστα της Βουλής και εκείνη της Δικαιοσύνης να είναι υποχρεωτικές για το Υπουργικό Συμβούλιο, δηλαδή την εκάστοτε κυβέρνηση. Με άλλα λόγια, η κυβέρνηση να υποχρεούται να επιλέγει έναν ανώτατο δικαστικό από τις συγκεκριμένες λίστες χωρίς να μπορεί, όπως γινόταν ως σήμερα, να επιλέγει όποιον κρίνει, καθώς υπήρξαν στο παρελθόν και περιπτώσεις επιλογών για την ηγεσία της Δικαιοσύνης με βαθιές βουτιές στη δικαστική επετηρίδα ή με κριτήρια επιλογής όχι αξιοκρατικά, αλλά συνδεόμενα με τις πολιτικές πεποιθήσεις των επιλεγέντων.

Να σημειωθεί εδώ ότι με πρόσφατο νόμο της κυβέρνησης, που ίσχυσε ήδη από πέρυσι, για την ηγεσία της Δικαιοσύνης ψηφίζουν και οι Ολομέλειες των ανώτατων δικαστηρίων. Ωστόσο, από κυβερνητικής πλευράς απορρίπτεται η πρόταση που έχουν καταθέσει συνδικαλιστικές ενώσεις δικαστών για επιλογή της ηγεσίας της Δικαιοσύνης από τους ίδιους τους δικαστικούς, κάτι που εμφανίζεται να παραβιάζει τη βασική και κεφαλαιώδη αρχή της λαϊκής νομιμοποίησης κάθε εξουσίας στο δημοκρατικό πολίτευμα.

Τέλος, σε ό,τι αφορά τη Δικαιοσύνη στη συνταγματική αναθεώρηση, ενδέχεται να προβλεφθούν και επιμέρους θέματα που σχετίζονται με την αξιολόγηση των δικαστών, καθώς ο έλεγχος της συνταγματικότητας των νόμων είναι ένα τεράστιο κεφάλαιο που απασχολεί και την κυβέρνηση εν όψει της συνταγματικής αναθεώρησης, ενώ αποτελεί μόνιμο θέμα προβληματισμού ειδικών δικαστών και συνταγματολόγων.

Ανεξάρτητες Αρχές και πλειοψηφίες

Οι Ανεξάρτητες Αρχές και η αδυναμία να επιτυγχάνονται πολιτικές συναινέσεις προκειμένου να επιλέγονται τα πρόσωπα που θα ηγηθούν σε αυτές προβληματίζει από καιρό την κυβέρνηση, καθώς ήδη δύο Ανεξάρτητες Αρχές είναι ουσιαστικά ακέφαλες (με ληγμένες θητείες των επικεφαλής τους) από το 2022 και σε μία, την Ανεξάρτητη Αρχή για τη Διασφάλιση του Απορρήτου των Επικοινωνιών, η θητεία του προέδρου της έχει λήξει από το 2025.

Στο πλαίσιο της επικείμενης αναθεώρησης, η κυβέρνηση κατατείνει σε αλλαγή των κοινοβουλευτικών πλειοψηφιών που απαιτούνται σήμερα για να επιλεγούν οι πρόεδροι των Ανεξάρτητων Αρχών, προκειμένου να καθίσταται εφικτή η επιλογή για την εύρυθμη λειτουργία των Αρχών αυτών, βασικών παραγόντων για τη δημοκρατική ομαλότητα και τον έλεγχο κάθε κρατικής δράσης.

Ειδικότερα, στο πλαίσιο της αναθεώρησης η κυβέρνηση θα προτείνει διάταξη σύμφωνα με την οποία αν δεν μπορούν να επιτευχθούν οι αρχικές κοινοβουλευτικές πλειοψηφίες των τριών πέμπτων για την επιλογή επικεφαλής σε Ανεξάρτητες Αρχές, η τρίτη ψηφοφορία θα μπορεί να απαιτεί μικρότερο αριθμό ψήφων, πάντως όχι μόνο 151, για να μην αποφασίζει μόνη της μία κυβέρνηση.

Για τις κοινοβουλευτικές πλειοψηφίες για τις Ανεξάρτητες Αρχές, η κυβέρνηση έχει καταλήξει στην αλλαγή τους, ακόμα όμως δεν έχει κλείσει το πόσες ψήφοι θα τεθούν για την τρίτη ψηφοφορία. Πάντως, η εν λόγω ρύθμιση κινείται στη λογική της εκλογής για τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας που επιτεύχθηκε με τη συνταγματική αλλαγή του 2019.

Και μια και η αναφορά στην εκλογή του Προέδρου της Δημοκρατίας, στο προτεινόμενο από την κυβέρνηση σχέδιο για αναθεώρηση θα περιληφθεί ειδική διάταξη που προβλέπει σε συνταγματικό επίπεδο τη δυνατότητα και το πότε ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας θα έχει την αρμοδιότητα σύγκλησης του Συμβουλίου Πολιτικών Αρχηγών.

Μέχρι τώρα η προεδρική αυτή δυνατότητα είναι σε νόμο και σε κάθε περίπτωση κρίνεται ότι πρέπει και στο Σύνταγμα να μπει και επιπλέον να οριστούν πιο συγκεκριμένα οι προϋποθέσεις άσκησής της σε ό,τι αφορά ποικίλα θέματα που μπορεί να προκύπτουν σχετικά με κρίσιμα ζητήματα της πολιτικής ζωής, όπου οι πολιτικές συγκλίσεις και οι συναινέσεις κρίνονται απαραίτητες.

Ωστόσο, για την παροχή και άλλων αρμοδιοτήτων στον Πρόεδρο της Δημοκρατίας το σχέδιο της κυβέρνησης δεν φαίνεται να περιλαμβάνει κάτι περισσότερο, εκτός κι αν τεθεί και ο Πρόεδρος, κάτι που συζητείται, ως πολιτειακός παράγοντας στην επιλογή της ηγεσίας της Δικαιοσύνης.

Τέλος, στο Σύνταγμα θα μπουν διατάξεις γενικές, ως πλαίσιο για την εξασφάλιση συνθηκών δημοσιονομικής πειθαρχίας, τέτοιες όμως, κατά πληροφορίες, ώστε να μην είναι παντελώς ανελαστικές, αλλά και άλλες που θα περιγράφουν το πλαίσιο ελέγχου θεμάτων σχετικά με την τεχνητή νοημοσύνη.

Επίσης, σε πολλές διατάξεις, πάνω από δεκαπέντε, θα υπάρξουν καταργήσεις άρθρων, όπως εκείνα που προβλέπουν πότε συνταξιοδοτούνται οι συμβολαιογράφοι ή άλλα που προβλέπουν ρυθμίσεις για την άσκηση του δημοσιογραφικού επαγγέλματος και λοιπά.